સ્ત્રીષુ રાજસુ સર્પેષુ સ્વાધ્યાયપ્રભુશત્રુષુ । ભોગેષ્વાયુષિ વિશ્વાસં કઃ પ્રાજ્ઞઃ કર્તુમર્હતિ
સ્ત્રીઓ, રાજાઓ, સાપ, પાઠશાસ્ત્રી, માલિકો, દુશ્મનો, ભોગ અને જીવન—આ બધામાં બુદ્ધિશાળી માણસ કદી વિશ્વાસ ન કરે.
પ્રજ્ઞાશરેણાભિહતસ્ય જન્તો- શ્ચિકિત્સકાઃ સન્તિ ન ચૌષધાનિ । ન હોમમન્ત્રા ન ચ મઙ્ગલાનિ નાથર્વણા નાપ્યગદાઃ સુસિદ્ધાઃ
જે માણસને જ્ઞાનના બાણ વાગે છે, તેને માટે વૈદ્યો તો છે, પણ કોઈ દવા કામ આવતી નથી; ન યજ્ઞના મંત્રો, ન શુભ વિધિઓ, ન અથર્વણ મંત્રો, ને તો સારી રીતે તૈયાર કરેલા વિષવિરોધક પણ ફળ આપતા નથી.
સર્પશ્ચાગ્નિશ્ચ સિંહશ્ચ કુલપુત્રશ્ચ ભારત। નાવજ્ઞેયા મનુષ્યેણ સર્વે હ્યેતેઽતિતેજસઃ
હે ભારતકુલના વંશજ, સાપ, અગ્નિ, સિંહ અને સારા કુટુંબનો પુત્ર—આ બધાને કોઈ માણસે ક્યારેય નાનું ન ગણવું, કારણ કે એ બધામાં ભારે શક્તિ હોય છે.
અગ્નિસ્તેજો મહલ્લોકે ગૂઢસ્તિષ્ઠતિ દારુષુ। ન ચોપયુઙ્ક્તે તદ્દારુ યાવન્નોદ્દીપ્યતે પરૈઃ
દુનિયામાં અગ્નિનું તેજ તો મોટું છે, પણ તે લાકડામાં છુપાયેલું રહે છે; એ લાકડું ત્યાં સુધી અગ્નિ આપતું નથી, જ્યાં સુધી કોઈ બીજું તેને પ્રગટાવતું નથી.
સ એવ ખલુ દારુભ્યો યદા નિર્મથ્ય દીપ્યતે। તદ્દારુ ચ વનં ચાન્યન્નિર્દહત્યાશુ તેજસા
પણ એ જ અગ્નિ જ્યારે લાકડામાંથી ઘસાઈને પ્રગટ થાય છે, ત્યારે એ લાકડું અને આખું જંગલ ઝડપથી બળી જાય છે.
એવમેવ કુલે જાતાઃ પાવકોપમતેજસઃ। ક્ષમાવન્તો નિરાકારાઃ કાષ્ઠેઽગ્નિરિવ શેરતે
એ જ રીતે, જે લોકો સારા કુટુંબમાં જન્મે છે અને અગ્નિ જેવું તેજ ધરાવે છે, તે સહનશીલ અને નિરહંકારી બનીને લાકડામાં છુપાયેલી અગ્નિ જેવી શાંત રહે છે.
લતાધર્મા ત્વં સપુત્રઃ સાલઃ પાણ્ડુસુતા મતાઃ। ન લતા વર્ધતે જાતુ મહાદ્રુમમનાશ્રિતા
હે પાંડુપુત્ર, તું અને તારા પુત્રો લતાની જેમ છો, અને સાલ વૃક્ષ તમારો આધાર છે; લતા ક્યારેય મોટા વૃક્ષને પકડી ન રાખે તો ઉગી શકે નહીં.
વનં રાજંસ્તવ પુત્રોઽમ્બિકેય સિંહાન્વને પાણ્ડવાંસ્તાત વિદ્ધિ। સિંહૈર્વિહીનં હિ વનં વિનશ્યેત્ સિંહા વિનશ્યેયુર્ઋતે વનેન
હે રાજા, તારો પુત્ર એ જંગલ છે અને અંબિકા ના પુત્રો એ જંગલના સિંહ છે; હે પિતા, જાણ કે જો સિંહો જંગલ છોડે તો જંગલ નાશ પામે છે, અને જંગલ વગર સિંહો પણ ટકી શકતા નથી.
ઊર્ધ્વં પ્રાણા હ્યુત્ક્રામન્તિ યૂનઃ સ્થવિર આયતિ। પ્રત્યુત્થાનાભિવાદાભ્યાં પુનસ્તાન્પ્રતિપદ્યતે
જ્યારે યુવાન પાસે વડીલ આવે છે ત્યારે તેની પ્રાણશક્તિ ઉપર ચડી જાય છે; પણ વડીલને ઉઠીને વંદન કરીને ફરીથી એ પ્રાણશક્તિ પાછી મળે છે.
પીઠં દત્ત્વા સાધવેઽભ્યાગતાય આનીયાપઃ પરિનિર્ણિજ્ય પાદૌ। સુખં પૃષ્ટ્વા પ્રતિવેદ્યાત્મસંસ્થાં તતો દદ્યાદન્નમવેક્ષ્ય ધીરઃ
પાત્ર મહેમાન આવે ત્યારે પહેલા તેને બેઠાડો આપવો, પછી પાણી લાવીને પગ ધોવડાવવું, પછી તેની સુખ-દુઃખ પૂછવી અને પોતાનું સુખ જણાવવું, અને પછી વિચારપૂર્વક ભોજન આપવું—આ જ બુદ્ધિમાનનું કામ છે.
યસ્યોદકં મધુપર્કં ચ ગાં ચ ન મન્ત્રવિત્પ્રતિગૃહ્ણાતિ ગેહે । લોભાદ્ભયાદથ કાર્પણ્યતો વા તસ્યાનર્થં જીવિતમાહુરર્યાઃ
જેના ઘરે મંત્રજ્ઞ મહેમાન પાણી, મધુપર્ક કે ગાય સ્વીકારતો નથી—એમાં લોભ, ભય કે કંજૂસી હોય—તો સજ્જનો કહે છે કે એનું જીવન વ્યર્થ છે.
ચિકિત્સકઃ શલ્યકર્તાવકીર્ણી સ્તેનઃ ક્રૂરો મદ્યપો ભ્રૂણહા ચ। સેનાજીવી શ્રુતિવિક્રાયકશ્ચ ભૃશં પ્રિયોઽપ્યતિથિર્નોદકાર્હઃ
વૈદ્ય, શસ્ત્રક્રિયા કરનાર, અછૂત, ચોર, ક્રૂર, દારૂ પીવનારો, ગર્ભહંતક, ભાડે લડનાર અને શાસ્ત્ર વેચનાર—even જો પ્રિય હોય તો પણ—આવા મહેમાનને પાણી આપવું યોગ્ય નથી.
અવિક્રેયં લવણં પક્વમન્નં દધિ ક્ષીરં મધુ તૈલં ઘૃતં ચ। તિલા માંસં ફલમૂલાનિ શાકં રક્તં વાસઃ સર્વગન્ધા ગુડાશ્ચ
મીઠું, રાંધેલું ભોજન, દહીં, દૂધ, મધ, તેલ, ઘી, તલ, માંસ, ફળ-મૂળ, શાકભાજી, લાલ કપડાં, બધા સુગંધ અને ગોળ—આ ક્યારેય વેચવા નહીં.
અરોષણો યઃ સમલોષ્ઠાશ્મકાઞ્ચનઃ પ્રહીણશોકો ગતસન્ધિવિગ્રહઃ । નિન્દાપ્રશંસોપરતઃ પ્રિયાપ્રિયે ત્યજન્નુદાસીનવદેષ ભિક્ષુકઃ
જે ક્રોધરહિત છે, માટી, પથ્થર અને સોનાને સમાન જુએ છે, શોકથી મુક્ત છે, ઝઘડા છોડ્યા છે, વખાણ-નિંદા અને સુખ-દુઃખથી ઉપર છે, અને બધું છોડીને ઉદાસીન રહે છે—એ સાચો ભિક્ષુક છે.
નીવારમૂલેઙ્ગુદશાકવૃત્તિઃ સુસંયતાત્માગ્નિકાર્યેષુ ચોદ્યઃ। વને વસન્નતિથિષ્વપ્રમત્તો ધુરન્ધરઃ પુણ્યકૃદેષ તાપસઃ
જે જંગલના ધાન, ઐંગુદ અને શાકભાજીથી જીવન ચલાવે છે, પોતાને સંયમમાં રાખે છે, અગ્નિની સેવા કરે છે, જંગલમાં રહે છે, મહેમાનોનું ધ્યાન રાખે છે, બોજા ઉઠાવે છે અને સારા કામ કરે છે—એ સાચો તપસ્વી છે.
અપકૃત્ય બુદ્ધિમતો દૂરસ્થોઽસ્મીતિ નાશ્વસેત્। દીર્ઘૌ બુદ્ધિમતો બાહૂ યાભ્યાં હિંસતિ હિંસિતઃ
જે કોઈ બુદ્ધિશાળી માણસને દુઃખ આપે છે, એણે એવું સમજીને નિશ્ચિંત ન રહેવું કે 'હું દૂર છું'; કારણ કે બુદ્ધિશાળાના હાથ લાંબા હોય છે, અને એ દૂર બેઠેલા દુશ્મનને પણ દંડ આપે છે.
ન વિશ્વસેદવિશ્વસ્તે વિશ્વસ્તે નાતિવિશ્વસેત્। વિશ્વાસાદ્ભયમુત્પન્નં મૂલાન્યપિ નિકૃન્તતિ
અવિશ્વાસુ પર વિશ્વાસ ન કરવો, અને વિશ્વાસુ પર પણ વધારે વિશ્વાસ ન કરવો; કારણ કે વિશ્વાસથી ભય ઊપજતું હોય છે, અને એ તો મૂળ પણ કાપી નાખે છે.
અનીર્ષુર્ગુપ્તદારશ્ચ સંવિભાગી પ્રિયંવદઃ। શ્લક્ષ્ણો મધુરવાક્સ્ત્રીણાં ન ચાસાં વશગો ભવેત્
જેમાં ઈર્ષ્યા નથી, બીજાની પત્નીનું રક્ષણ કરે છે, બધામાં વહેંચે છે, સૌમ્ય અને મીઠું બોલે છે, સ્ત્રીઓ સાથે નમ્ર અને મધુર રહે છે પણ તેમનો વશ બને નહીં—એ જ આદર્શ માનવ છે.
પૂજનીયા મહાભાગાઃ પુણ્યાશ્ચ ગૃહદીપ્તયઃ। સ્ત્રિયઃ શ્રિયો ગૃહસ્યોક્તાસ્તસ્માદ્રક્ષ્યા વિશેષતઃ
મહાન ભાગ્યશાળી સ્ત્રીઓનું સન્માન કરવું જોઈએ; એ ઘર માટે શુભ છે અને ઘરનું તેજ છે. સ્ત્રીઓ ઘરની સમૃદ્ધિ કહેવાય છે, એટલે તેમનું ખાસ ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે.
પિતુરન્તઃપુરં દદ્યાન્માતુર્દદ્યાન્મહાનસમ્। ગોષુ ચાત્મસમં દદ્યાત્સ્વયમેવ કૃષિં વ્રજેત્। ભૃત્યૈર્વાણિજ્યચારં ચ પુત્રૈઃ સેવેત ચ દ્વિજાન્
પિતાને ઘરના અંદરના ભાગમાં રહેવાની વ્યવસ્થા કરવી, માતાને રસોડું સોંપવું, ગાયોને પોતાને જેવું જ માનવું. જાતે ખેતરમાં જવું, વેપાર અને મુસાફરી ભૃત્યોને સોંપવી અને પુત્રો દ્વારા બ્રાહ્મણોની સેવા કરાવવી.
અદ્ભ્યોઽગ્નિર્બ્રહ્મતઃ ક્ષત્રમશ્મનો લોહમુત્થિતમ્। તેષાં સર્વત્રગં તેજઃ સ્વાસુ યોનિષુ શામ્યતિ
પાણીમાંથી અગ્નિ, બ્રાહ્મણમાંથી ક્ષત્રિય અને પથ્થરમાંથી લોહી ઉત્પન્ન થાય છે; તેમનું તેજ સર્વત્ર હોય છતાં, અંતે પોતાનાં મૂળમાં જ શાંત થાય છે.
નિત્યં સન્તં કુલે જાતાઃ પાવકોપમતેજસઃ। ક્ષમાવન્તો નિરાકારાઃ કાષ્ઠેઽગ્નિરિવ શેરતે
જેઓ ઉન્નત કુળમાં જન્મે છે, તેઓ સદા હાજર રહે છે અને અગ્નિ જેવું તેજ ધરાવે છે; સહનશીલ અને અહંકાર રહિત, તેઓ લાકડામાં છુપાયેલા અગ્નિ જેવું શાંત રહે છે.
યસ્ય મન્ત્રં ન જાનન્તિ બાહ્યાશ્ચાભ્યન્તરાશ્ચ યે। સ રાજા સર્વતશ્ચક્ષુશ્ચિરમૈશ્વર્યમશ્નુતે
જે રાજાના ગુપ્ત રહસ્યો બહારના કે અંદરના કોઈને પણ ખબર પડતા નથી, એ રાજા લાંબા સમય સુધી રાજસત્તા ભોગવે છે અને બધું જોઈ શકે છે.
કરિષ્યન્ન પ્રભાષેત કૃતાન્યેવ તુ દર્શયેત્। ધર્મકામાર્થકાર્યાણિ તથા મન્ત્રો ન ભિદ્યતે
કોઈ કામ કરવાનું હોય તો એ વિશે બોલવું નહીં, પણ જે થઈ ગયું હોય એ જ બતાવવું; આમ, ધર્મ, કામ, અર્થ અને મંત્રના કામ બહાર ફૂટતા નથી.
ગિરિપૃષ્ઠમુપારુહ્ય પ્રાસાદં વા રહોગતઃ। અરણ્યે નિઃશલાકે વા તત્ર મન્ત્રોઽભિધીયતે
પર્વતની ઢાળ પર, એકાંત મહેલમાં કે ઝોપડીઓ વગરના જંગલમાં—એવા સ્થળે જ મંત્રણા કરવી.
નાસુહૃત્પરમં મન્ત્રં ભારતાર્હતિ વેદિતુમ્। અપણ્ડિતો વાપિ સુહૃત્પણ્ડિતો વાપ્યનાત્મવાન્
હે ભારત, સાચા મિત્રને પણ સર્વોચ્ચ મંત્ર જાણવા યોગ્ય નથી; ન તો અજ્ઞાન મિત્રને, ન તો જે જ્ઞાન છે પણ આત્મસંયમ નથી એવા મિત્રને.
નાપરીક્ષ્ય મહીપાલઃ કુર્યાત્સચિવમાત્મનઃ। અમાત્યે હ્યર્થલિપ્સા ચ મન્ત્રરક્ષણમેવ ચ
રાજાએ યોગ્ય રીતે તપાસ્યા વિના કોઈને મંત્રી ન બનાવવો જોઈએ; કારણ કે મંત્રીમાં લાભની ઈચ્છા અને મંત્રના રક્ષણ બંને રહેલા હોય છે.
કૃતાનિ સર્વકાર્યાણિ યસ્ય પારિષદા વિદુઃ। ધર્મે ચાર્થે ચ કામે ચ સ રાજા રાજસત્તમઃ
જે રાજાના મંત્રીઓએ તેના બધા કામ—ધર્મ, અર્થ અને કામ—વિશે જાણ્યું હોય, એ રાજા રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
ગૂઢમન્ત્રસ્ય નૃપતેસ્તસ્ય સિદ્ધિરસંશયમ્ ।। અપ્રશસ્તાનિ કાર્યાણિ યો મોહાદનુતિષ્ઠતિ
જે રાજાના મંત્ર ગુપ્ત રહે છે, તેની સફળતા નિશ્ચિત છે. જે અજ્ઞાને અયોગ્ય કામ કરે છે—
સ તેષાં વિપરિભ્રંશાદ્ભ્રશ્યતે જીવિતાદપિ ।। કર્મણાં તુ પ્રશસ્તાનામનુષ્ઠાનં સુખાવહમ્
એ એવા કામોથી વિમુખ થઈને જીવન પણ ગુમાવી શકે છે. પણ યોગ્ય કામોનું પાલન સુખ આપે છે.