ન તદ્બલં યન્મૃદુના વિરુધ્યતે સૂક્ષ્મો ધર્મસ્તરસા સેવિતવ્યઃ। પ્રધ્વંસિની ક્રૂરસમાહિતા શ્રી- ર્મૃદુપ્રૌઢા ગચ્છતિ પુત્રપૌત્રાન્
જે બળ દયાળુતાને વિરુદ્ધ જાય એ સાચું બળ નથી; સૂક્ષ્મ ધર્મને પુરુષાર્થપૂર્વક પાળવો જોઈએ. ક્રૂર અને ચંચળ લક્ષ્મી વિનાશ કરે છે, પણ નમ્ર અને સ્થિર લક્ષ્મી વંશને વધારે છે.
ધાર્તરાષ્ટ્રાઃ પાણ્ડવાન્પાલયન્તુ પાણ્ડોઃ સુતાસ્તવ પુત્રાંશ્ચ પાન્તુ। એકારિમિત્રાઃ કુરવો હ્યેકકાર્યા જીવન્તુ રાજન્સુખિનઃ સમૃદ્ધાઃ
ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો પાંડવોની રક્ષા કરે અને પાંડુના પુત્રો તમારા પુત્રોની. કુરૂઓ ભલે મિત્ર હોય કે શત્રુ, તેમનું કામ એક જ છે. હે રાજા, બધા સુખી અને સમૃદ્ધ રહે.
મેઢીભૂતઃ કૌરવાણાં ત્વમદ્ય ત્વય્યાધીનં કુરુકુલમાજમીઢ। પાર્થાન્બાલાન્વનવાસપ્રતપ્તા- ન્ગોપાયસ્વ સ્વં યશસ્તાત રક્ષન્
આજે તમે કૌરવો માટે આધારસ્તંભ છો; આખું કુરૂકુળ તમારી ઉપર નિર્ભર છે, હે અજમીઢના વંશજ. વનમાં દુઃખ ભોગવી રહેલા યુવાન પાંડવોની રક્ષા કરો અને તમારું યશ જાળવો, હે પિતા.
સન્ધત્સ્વ ત્વં કૌરવ પાણ્ડુપુત્રૈ- ર્મા નેઽન્તરં રિપવઃ પ્રાર્થયન્તુ। સત્યે સ્થિતાસ્તે નરદેવ સર્વે દુર્યોધનં સ્થાપય ત્વં નરેન્દ્ર
હે કૌરવ, પાંડુપુત્રો સાથે સંધિ કરો; દુશ્મનોને વચ્ચે ફાંટ પાડવાની તક ન આપો. બધા સત્યમાં સ્થિર છે, હે રાજા; દુર્યોધનને યોગ્ય સ્થાન આપો, હે નરેશ.
સપ્તદશેમાન્રાજેન્દ્ર મનુઃ સ્વાયંભુવોઽબ્રવીત્। વૈચિત્રવીર્ય પુરુષાનાકાશં મુષ્ટિભિર્ઘ્નતઃ
હે રાજેન્દ્ર, મનુ સ્વાયંભુવે આ સત્તર વાતો વૈચિત્રવીર્યના એ પુરુષોને કહી હતી, જે આકાશમાં મુઠ્ઠી ભાંય રાખતા હતા.
તાનેવેન્દ્રસ્ય ચ ધનુરનામ્યં નમતો બ્રવીત્। અથો મરીચિનઃ પાદાનગ્રાહ્યાન્ગૃહ્ણતસ્તથા
તેમણે ઈન્દ્રનું ધનુષ્ય ચડાવનારા અને મરીચિના પગ પકડી વંદન કરનારા બધાને એ જ વાતો કહી હતી.
યશ્ચાશિષ્યં શાસ્તિ વૈ યશ્ચ તુષ્યે- દ્યશ્ચાતિવેલં ભજતે દ્વિષન્તમ્ । સ્ત્રિયશ્ચ યો રક્ષતિ ભદ્રમશ્રુતે યશ્ચાયાચ્યં યાચતે કત્થતે વા
જે શિષ્ય ન હોય તેને શીખવે છે, જે અયોગ્ય હોય તેને પ્રસન્ન થાય છે, દુશ્મન સાથે વધારે જળવે છે, સ્ત્રીને શુભ વાતો સાંભળવાથી રોકે છે, જેને માગવું ન જોઈએ તે પાસેથી માગે છે અથવા પોતાનો વખાણ કરે છે—
યશ્ચાભિજાતઃ પ્રકરોત્યકાર્યં યશ્ચાબલો બલિના નિત્યવૈરી। અશ્રદ્દધાનાય ચ યો બ્રવીતિ યશ્ચાકામ્યં કામયતે નરેન્દ્ર
જે સારા કુળમાં જન્મેલો હોવા છતાં અયોગ્ય કામ કરે છે, જે નબળો છે છતાં સદા શક્તિશાળી સાથે વેર રાખે છે, જે શ્રદ્ધા ન ધરાવનારને ઉપદેશ આપે છે, અને જે અયોગ્ય વસ્તુની ઇચ્છા કરે છે, રાજન—
વધ્વાઽવહાસં શ્વશુરો મન્યતે યો વધ્વાઽવસન્નભયો માનકામઃ । પરક્ષેત્રે નિર્વપતિ યશ્ચ બીજં સ્ત્રિયં ચ યઃ પરિવદતેઽતિવેલમ્
જે સસરા વહુની રમતમાં ગંભીરતા રાખે છે, માનના કારણે વિહાયેલી વહુથી ડરે છે, બીજાને ખેતરમાં બીજ વાવે છે, અથવા સ્ત્રીની વધારે નinda કરે છે—
યશ્ચાપિ લબ્ધ્વા ન સ્મરામીતિ વાદી દત્ત્વા ચ યઃ કત્થતિ યાચ્યમાનઃ। યશ્ચાસતઃ સાન્ત્વમુપાનયીત એતાન્નયન્તિ નિરયં પાશહસ્તાઃ
જે કોઈ પાસેથી કંઈક મેળવીને 'મને યાદ નથી' એવું કહે છે, માગવામાં આવે ત્યારે આપીને પોતાનો વખાણ કરે છે, કે જે દુષ્ટને મનાવે છે—એવા લોકોને યમદૂતોએ નરકમાં લઈ જાય છે.
યસ્મિન્યથા વર્તતે યો મનુષ્ય- સ્તસ્મિંસ્તથા વર્તિતવ્યં સ ધર્મઃ। માયાચારો માયયા વર્તિતવ્યઃ સાધ્વાચારઃ સાધુના પ્રત્યુપેયઃ
જેવી રીતે કોઈ માણસ આપણાથી વર્તે છે, તેવી રીતે આપણે પણ તેની સાથે વર્તવું જોઈએ—એ જ ધર્મ છે. દગાબાજ સાથે દગો અને સારા માણસ સાથે સારા વ્યવહાર કરવો જોઈએ.
જરા રૂપં હરતિ હિ ધૈર્યમાશા મૃત્યુઃ પ્રાણાન્ધર્મચર્યામસૂયા કામો હ્રિયં વૃત્તમનાર્યસેવા ક્રોધઃ શ્રિયં સર્વમેવાભિમાનઃ
વૃદ્ધાવસ્થા રૂપ ખૂંચી લે છે, આશા ધૈર્ય દૂર કરે છે, મૃત્યુ પ્રાણ લઈ જાય છે, ઈર્ષ્યા ધર્મના આચરણને બગાડે છે, કામ લાજ ખૂંચી લે છે, દુષ્ટની સેવા સારા વર્તનને બગાડે છે, ક્રોધ ધન નષ્ટ કરે છે અને અભિમાન બધું જ નાશ કરી નાખે છે.
શતાયુરુક્તઃ પુરુષઃ સર્વવેદેષુ વૈ યદા। નાપ્નોત્યથ ચ તત્સર્વમાયુઃ કેનેહ હેતુના
બધા વેદોમાં માણસનું આયુષ્ય શત વર્ષનું કહેવાયું છે, પણ જો એ પુરું ન થાય તો એ આયુષ્ય કઈ કારણથી ઘટે છે?
અતિમાનોઽતિવાદશ્ચ તથાઽત્યાગો નરાધિપ। ક્રોધશ્ચાત્મવિધિત્સા ચ મિત્રદ્રોહશ્ચ તાનિ ષટ્
અતિમાનો, કડક બોલવું, દાન ન આપવું, ક્રોધ, પોતાને નુકસાન કરવું અને મિત્ર સાથે દગો—આ છ, રાજન—
એત એવાસયસ્તીક્ષ્ણાઃ કૃન્તન્ત્યાયૂંષિ દેહિનામ્। એતાનિ માનવાન્ધ્નન્તિ ન મૃત્યુર્ભદ્રમસ્તુ તે
આ જ તીવ્ર દોષો જીવના આયુષ્યને કાપી નાખે છે; આ જ મનુષ્યને નાશ કરે છે, મૃત્યુ નહીં. તને શુભ થાય.
વિશ્વસ્તસ્યૈતિ યો દારાન્યશ્ચાપિ ગુરુતલ્પગઃ। વૃષલીપતિર્દ્વિજો યશ્ચ પાનપશ્ચૈવ ભારત
જે વિશ્વાસુના પત્ની પાસે જાય છે, ગુરુપત્ની પાસે જાય છે, બ્રાહ્મણ હોવા છતાં નીચ જાતની સ્ત્રી સાથે લગ્ન કરે છે, કે દારૂ પીવે છે, હે ભારતવંશી—
આદેશકૃદ્વૃત્તિહન્તા દ્વિજાનાં પ્રેષકશ્ચ યઃ। શરણાગતહા ચૈવ સર્વે બ્રહ્મહણઃ સમાઃ। એતૈઃ સમેત્ય કર્તવ્યં પ્રાયશ્ચિત્તમિતિ શ્રુતિઃ
જે ખોટા આદેશ આપે છે, બ્રાહ્મણોની રોજી રોટી બગાડે છે, બ્રાહ્મણને દૂત બનાવી મોકલે છે, કે આશ્રય માંગનારને મારી નાખે છે—આ બધા બ્રાહ્મણહત્યારા સમાન છે. એ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ, એવું શાસ્ત્ર કહે છે.
ગૃહીતવાક્યો નયવિદ્વદાન્યઃ શેષાન્નભોક્તા હ્યવિહિંસકશ્ચ। નાનર્થકૃત્યાકુલિતઃ કૃતજ્ઞઃ સત્યો મૃદુઃ સ્વર્ગમુપૈતિ વિદ્વાન્
જે વિદ્વાનની વાત માને છે, બીજાના બચેલા જમણમાં ન ખાય, કોઈને દુઃખ ન પહોંચાડે, વ્યર્થ કામથી ગભરાતો નથી, ઉપકાર માનતો રહે છે, સત્ય બોલે છે અને નમ્ર છે—એવો વિદ્વાન સ્વર્ગ પામે છે.
સુલભાઃ પુરુષા રાજન્સતતં પ્રિયવાદિનઃ। અપ્રિયસ્ય તુ પથ્યસ્ય વક્તા શ્રોતા ચ દુર્લભઃ
હે રાજા, સદા મીઠું બોલનારા લોકો સહેલાઈથી મળે છે; પણ જે કડવી પણ હિતની વાત કહે છે કે સાંભળે છે, એવો દુર્લભ છે.
યો હિ ધર્મં સમાશ્રિત્ય હિત્વા ભર્તુઃ પ્રિયાપ્રિયે। અપ્રિયાણ્યાહ પથ્યાનિ તેન રાજા સહાયવાન્
જે ધર્મને આધાર બનાવીને, પોતાના સ્વામીની પસંદ-નાપસંદને છોડીને, અપ્રિય પણ હિતની વાત કહે છે—એવો રાજાને સાચો મિત્ર મળે છે.
ત્યજેત્કુલાર્થે પુરુષં ગ્રામસ્યાર્થે કુલં ત્યજેત્। ગ્રામં જનપદસ્યાર્થે આત્માર્થે પૃથિવીં ત્યજેત્
કુટુંબના હિત માટે એક માણસને ત્યજી દેવો, ગામના હિત માટે કુટુંબને, દેશના હિત માટે ગામને, અને પોતાના હિત માટે આખી ધરતી ત્યજી દેવી.
આપદર્થે ધનં રક્ષેદ્દારાન્રક્ષેદ્ધનૈરપિ । આત્માનં સતતં રક્ષેદ્દારૈરપિ ધનૈરપિ
આપત્તિ સમયે ધન બચાવવું, ધનથી પત્નીને બચાવવી, પણ પોતાના રક્ષણ માટે પત્ની અને ધન બંને ત્યજી દેવું જોઈએ.
દ્યૂતમેતત્પુરા કલ્પે દૃષ્ટં વૈરકરં નૃણામ્। તસ્માદ્દ્યૂતં ન સેવેત હાસ્યાર્થમપિ બુદ્ધિમાન્
પહેલાના સમયમાં જુગારથી મનુષ્યોમાં વેર વધતો જોયો છે; તેથી બુદ્ધિશાળી માણસે મજાકમાં પણ જુગાર ન રમવું જોઈએ.
ઉક્તં મયા દ્યૂતકાલેઽપિ રાજ- ન્નેદં યુક્તં વચનં પ્રાતિપેય। તદૌષધં પથ્યમિવાતુરસ્ય ન રોચતે તવ વૈચિત્રવીર્ય
હું તો જુગાર સમયે પણ કહ્યું હતું, હે રાજા, કે આ યોગ્ય સલાહ નથી, હે પ્રતિપપુત્ર. એ તો બીમારને કડવી પણ ફાયદાકારક દવા જેવી હતી, પણ તને, હે વૈચિત્રવીર્ય, પસંદ ન પડી.
કાકૈરિમાંશ્ચિત્રબર્હાન્મયૂરાન્ પરાજયેથાઃ પાણ્ડવાન્ધાર્તરાષ્ટ્રૈઃ । હિત્વા સિંહાન્ક્રોષ્ટુકાન્ગૂહમાનઃ પ્રાપ્તે કાલે શોચિતા ત્વં નરેન્દ્રઃ
કાગડા કે મોરના રંગીન પાંખવાળાને હરાવવું સહેલું છે, પણ પાંડવોને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોથી જીતવું એ શક્ય નથી. સિંહોને છોડીને શિયાળ વચ્ચે છૂપાઈને, રાજા, જ્યારે સમય આવશે ત્યારે તું પસ્તાવશે.
યસ્તાત ન ક્રુધ્યતિ સર્વકાલં ભૃત્યસ્ય ભક્તસ્ય હિતે રતસ્ય। તસ્મિન્ભૃત્યા ભર્તરિ વિશ્વસન્તિ ન ચૈનમાપત્સુ પરિત્યજન્તિ
જે સ્વામી પોતાના ભક્ત અને હિતેચ્છુ સેવક પર ક્યારેય ગુસ્સો કરતો નથી, એવા સ્વામી પર સેવકો વિશ્વાસ રાખે છે અને મુશ્કેલીમાં પણ તેને કદી છોડતા નથી.
ન ભૃત્યાનાં વૃત્તિસંરોધનેન રાજ્યં ધનં સઞ્જિઘૃક્ષેદપૂર્વમ્। ત્યજન્તિ હ્યેનં વઞ્ચિતા વૈ વિરુદ્ધાઃ સ્નિગ્ધા હ્યમાત્યા પરિહીનભોગાઃ
સેવકોની રોજગારીમાં કટોકટી કરીને કોઈએ નવા રાજ્ય કે ધન મેળવવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ નહીં; કારણ કે છેતરાયેલા અને વિરોધી સેવક તેને છોડીને ચાલ્યા જાય છે, અને પ્રેમાળ મંત્રી પણ જો યોગ્ય લાભ ન મળે તો દૂર થઈ જાય છે.
કૃત્યાનિ પૂર્વં પરિસઙ્ખ્યાય સર્વા- ણ્યાયવ્યયે ચાનુરૂપાં ચ વૃત્તિમ્। સઙ્ગૃહ્ણીયાદનુરૂપાન્સહાયાન્ સહાયસાધ્યાનિ હિ દુષ્કરાણિ
કોઈપણ કામ શરૂ કરતા પહેલા તેની જરૂરિયાત અને ખર્ચ વિચારીને, યોગ્ય રીતે ભરણપોષણ આપવું જોઈએ અને યોગ્ય સાથીઓને જોડવા જોઈએ; કારણ કે મુશ્કેલ કામ સાથીઓની મદદથી જ પૂરા થાય છે.
અભિપ્રાયં યો વિદિત્વા તુ ભર્તુઃ સર્વાણિ કાર્યાણિ કરોત્યતન્દ્રી। વક્તા હિતાનામનુરક્ત આર્યઃ શક્તિજ્ઞ આત્મેવ હિ સોઽનુકમ્પ્યઃ
જે સ્વામીની ઈચ્છા સમજીને, બધાં કામ ચુસ્તપણે કરે છે, હિતની વાત કહે છે, સ્નેહી અને ભલા છે અને પોતાની શક્તિ જાણે છે, એવો માણસ પોતાને જેવો જ દયા લાયક છે.
વાક્યં તુ યો નાદ્રિયતેઽનુશિષ્ટઃ પ્રત્યાહ યશ્ચાપિ નિયુજ્યમાનઃ। પ્રજ્ઞાભિમાની પ્રતિકૂલવાદી ત્યાજ્યઃ સ તાદૃક્ ત્વરયૈવ ભૃત્યઃ
જે સેવક ઉપદેશને અવગણે છે, આદેશ આપતાં જવાબ આપે છે, પોતાની બુદ્ધિ પર ઘમંડ કરે છે અને વિરોધ કરે છે, એવો સેવક તરત જ દૂર કરી દેવા યોગ્ય છે.