મહાભારતમ્

નમો ભગવતે તસ્મૈ વ્યાસાયામિતતેજસે। યસ્ય પ્રસાદાદ્વક્ષ્યામિ નારાયણકથામિમામ્

અપરિમિત તેજવાળા ભગવંત વ્યાસને વંદન છે, જેમની કૃપાથી હું આ નારાયણ કથા કહું છું.

સર્વાશ્રમાભિશમનં સર્વતીર્થાવગાહનમ્। ન તથા ફલદ સૂતે નારાયણકથા યથા

બધી ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવવાથી કે બધા તીર્થોમાં સ્નાન કરવાથી જેટલું ફળ મળે છે, એ કરતાં વધુ ફળ નારાયણ કથાથી મળે છે.

નાસ્તિ નારાયણસમં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ। એતેન સત્યવાક્યેન સર્વાર્થાન્સાધયામ્યહમ્

નારાયણ જેવો કોઈ નથી, ન હતો અને ન રહેશે; આ સત્ય વચનથી હું સર્વ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત કરું છું.

આચખ્યુઃ કવયઃ કેચિત્સંપ્રત્યાચક્ષતે પરે। આખ્યાસ્યન્તિ તથૈવાન્ય ઇતિહાસમિમં ભુવિ

કેટલાંક કવિઓએ આ કથા કહી છે, કેટલાક હાલમાં કહે છે અને બીજા ભવિષ્યમાં પણ આ ઇતિહાસને એવી જ રીતે ધરતી પર કહેશે.

ઇદં તુ ત્રિષુ લોકેષુ મહજ્જ્ઞાનં પ્રતિષ્ઠિતમ્। વિસ્તરૈશ્ચ સમાસૈશ્ચ ધાર્યતે યદ્દ્વિજાતિભિઃ

પણ આ મહાન જ્ઞાન ત્રણેય લોકમાં સ્થાપિત છે, અને દ્વિજાતિઓ તેને વિસ્તૃત અને સંક્ષિપ્ત રૂપે સંભાળે છે.

અલઙ્કૃતં શુભૈઃ શબ્દૈઃ સમયૈર્દિવ્યધનુષૈઃ। છન્દોવૃત્તૈશ્ચ વિવિધૈરન્વિતં વિદુષાંપ્રિયમ્

સુંદર શબ્દોથી શોભિત, યોગ્ય સમયે દિવ્ય ધનુષ્યની વાતો સાથે, વિવિધ છંદોમાં રચાયેલું આ કાવ્ય વિદ્વાનોને ખૂબ જ પ્રિય છે.

તપસા બ્રહ્મચર્યેણ વ્યસ્ય વેદં સનાતનમ્। ઇતિહાસમિમં ચક્રે પુણ્યં સત્યવતીસુતઃ

તપ અને બ્રહ્મચર્યથી, સનાતન વેદને સંપૂર્ણ રીતે જાણ્યા પછી, સત્યવતીપુત્રે આ પવિત્ર ઇતિહાસ રચ્યો હતો.

પુણ્યે હિમવતઃ પાદે મેધ્યે ગિરિગુહાલયે। વિશોધ્ય દેહં ધર્માત્મા દર્ભસંસ્તરમાશ્રિતઃ

હિમાલયના પવિત્ર પર્વતોની ગોદમાં, શુદ્ધ ગુફામાં, ધર્મનિષ્ઠ મહાત્માએ પોતાનું શરીર શુદ્ધ કરીને, કુશના આસન પર બેસી ધ્યાનધારણ કર્યું.

શુચિઃ સનિયમો વ્યાસઃ શાન્તાત્માતપસિ સ્થિતઃ ભારતસ્યેતિહાસસ્ય ધર્મેણાન્વીક્ષ્ય તાં ગતિમ્

પવિત્ર અને સંયમિત વ્યાસજી, શાંત મનથી તપમાં સ્થિર રહી, ભારતના ઇતિહાસની ગતિને ધર્મથી વિચારી રહ્યા હતા.

પ્રવિશ્ય યોગં જ્ઞાનેન સોઽપશ્યત્સર્વમન્તતઃ

જ્ઞાનથી યોગમાં પ્રવેશીને, તેમણે સર્વેને સંપૂર્ણ રીતે જોઈ લીધું.

નિષ્પ્રભેઽસ્મિન્નિરાલોકે સર્વતસ્તમસા વૃતે। બૃહદણ્ડમભૂદેકં પ્રજાનાં બીજમવ્યયમ્

જ્યાં પ્રકાશ નહોતો અને ચારેય બાજુ અંધકારથી ઘેરાયેલું હતું, ત્યાં એક વિશાળ અંડાકાર ઉત્પન્ન થયું, જે સર્વ જીવનો અવિનાશી બીજ છે.

યુગસ્યાદિનિમિત્તં તન્મહદ્દિવ્યં પ્રચક્ષત। વ્યસ્મિંસ્તચ્છ્રૂયતે સત્યંજ્યોતિર્બ્રહ્મ સનાતનમ્

તે મહાન અને દિવ્ય તત્વને યુગના આરંભનું કારણ કહેવામાં આવે છે; તેમાં સનાતન સત્ય, પ્રકાશ અને શાશ્વત બ્રહ્મનુ સ્વરૂપ સાંભળવામાં આવે છે.

અદ્ભુતં ચાપ્યચિન્ત્યં ચ સર્વત્ર સમતાં મતમ્। અવ્યક્તં કારણં સૂક્ષ્મં યત્તત્સદસદાત્મકમ્

તે સર્વત્ર સમતા ધરાવતું, અદ્ભુત અને કલ્પનાથી પર છે; અવ્યક્ત, સૂક્ષ્મ કારણ છે, જે સદ અને અસદનું મૂળ સ્વરૂપ છે.

યસ્મિન્પિતામહો જજ્ઞે પ્રભુરેકઃ પ્રજાપતિઃ। બ્રહ્મા સુરગુરુઃ સ્થાણુર્મનુઃ કઃ પરમેષ્ઠ્યથ

જેથી પિતામહ જન્મ્યા—એકમાત્ર પ્રભુ, સર્વ પૃથ્વીપતિ: બ્રહ્મા, દેવગુરુ, સ્થાણુ, મનુ, ક, અને પરમેષ્ઠી.

પ્રાચેતસસ્તથા દક્ષો દક્ષપુત્રાશ્ચ સપ્તવૈ। તતઃ પ્રજાનાં પતયઃ પ્રાભવન્નેકવિંશતિઃ

એ જ રીતે પ્રચેતસ, દક્ષ અને દક્ષના સાત પુત્રો; ત્યારબાદ એકવીસ પ્રજાપતિઓ ઉત્પન્ન થયા.

પુરુષશ્ચાપ્રમેયાત્મા યં સર્વઋષયો વિદુ। વિશ્વેદેવાસ્તથાઽઽદિત્યા વસવોઽથાશ્વિનાવપિ

અને જે પુરુષ છે, જેનું સ્વરૂપ અપરિમિત છે, જેને સર્વ ઋષિઓ જાણે છે; તેમજ સર્વ દેવતાઓ, આદિત્ય, વસુ અને અશ્વિનીકુમાર પણ.

યક્ષાઃ સાધ્યાઃ પિશાચાશ્ચ ગુહ્યકાઃ પિતરસ્તથા। તતઃ પ્રસૂતા વિદ્વાંસઃ શિષ્ટા બ્રહ્મર્ષિસત્તમાઃ

યક્ષ, સાધ્ય, પિશાચ, ગુહ્યક અને પિતૃઓ; ત્યારબાદ વિદ્વાન અને શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મર્ષિ ઉત્પન્ન થયા.

મહર્ષયશ્ચ બહવઃ સર્વૈઃ સમુદિતા ગુણૈઃ। આતો દ્યૌઃ પૃથિવી વાયુરન્તરિક્ષં દિશસ્તયા

અને અનેક મહર્ષિઓ, સર્વ ગુણોથી યુક્ત; એમાંથી આકાશ, પૃથ્વી, વાયુ, અંતરિક્ષ અને દિશાઓ ઉત્પન્ન થયા.

સંવત્સરર્તવો માસાઃ પક્ષાહોરાત્રયઃ ક્રમાત્। યચ્ચાન્યદપિ તત્સર્વં સંભૂતં લોકસાક્ષિકમ્

વર્ષ, ઋતુ, મહિના, પખવાડિયા, દિવસ-રાત અને ક્રમશઃ અન્યો બધાં પણ, જે કંઈ છે તે બધું લોકસાક્ષી રૂપે ઉત્પન્ન થયું.

યદિદં દૃશ્યતે કિંચિદ્બૂતં સ્થાવરજઙ્ગમમ્। પુનઃસંક્ષિપ્યતે સર્વં જગત્પ્રાપ્તે યુગક્ષયે

આ જગતમાં જે કંઈ દૃશ્યમાન છે, સ્થાવર કે જંગમ, યુગના અંતે એ બધું ફરીથી સંકુચિત થઈ જાય છે.

યથર્તુષ્વૃતુલિઙ્ગાનિ નાનારૂપાણિ પર્યયે। દૃશ્યન્તે તાનિ તાન્યેવ તથા ભાવા યુગાદિષુ

જેમ ઋતુઓમાં ઋતુચિહ્નો વિવિધ રૂપે દેખાય છે, તેમ યુગોના આરંભે પણ વિવિધ ભાવો દેખાય છે.

એવમેતદનાદ્યન્તં ભૂતસંઘાતકારકમ્। અનાદિનિધનં લોકે ચક્રં સંપરિવર્તતે

આ રીતે, આ અનાદિ અને અનંત ચક્ર, જે સર્વ ભૂતોના મેળાપનું કારણ છે, તે લોકમાં સતત ફરતું રહે છે.

ત્રયસ્ત્રિંશત્સહસ્રાણિ ત્રયસ્ત્રિંશચ્છતાનિ ચ। ત્રયસ્ત્રિંશચ્ચ દેવનાં સૃષ્ટિઃ સંક્ષેપલક્ષણા

ત્રેતીસ હજાર, ત્રેતીસ સો અને ત્રેતીસ દેવતાઓ—આ રીતે તેમનું સંક્ષિપ્ત સર્જન ગણાય છે.

દિવઃ પુત્રો બૃહદ્ભાનુશ્ચક્ષુરાત્મા વિભાવસુઃ। સવિતા સ ઋચીકોઽર્કો ભાનુરાશાવહો રવિઃ

આકાશના પુત્ર, વિશાળ તેજવાળા, સૌને પ્રકાશ આપનારા, સૂર્ય દેવ જ છે. એજ સવિતા, ઋચીક, અર્ક, ભાનુ, દિશાઓમાં પ્રકાશ ફેલાવનારા અને રવિ કહેવાય છે.

પુત્રા વિવસ્વતઃ સર્વે મનુસ્તેષાં તથાઽવરઃ। દેવભ્રાટ્ તનયસ્તસ્ય સુભ્રાડિતિ તતઃ સ્મૃતઃ

વિવસ્વાનના બધા પુત્રો જાણીતા છે અને એમાં મનુ સૌથી નાના હતા. મનુના પુત્ર દેવભ્રાટ હતા, જેને સુભ્રાટ પણ કહે છે.

સુભ્રાજસ્તુ ત્રયઃ પુત્રાઃ પ્રજાવન્તો બહુશ્રુતાઃ। દશજ્યોતિઃ શતજ્યોતિઃ સહસ્રજ્યોતિરેવ ચ

સુભ્રાટના ત્રણ પુત્રો હતા, જે સંતાનવંત અને વિદ્વાન હતા—દશજ્યોતિ, શતજ્યોતિ અને સહસ્રજ્યોતિ.

દશપુત્રસહસ્રાણિ દશજ્યોતેર્મહાત્મનઃ। તતો દશગુણાશ્ચાન્યે શતજ્યોતેરિહાત્મજાઃ

મહાન આત્માવાળા દશજ્યોતિના દસ હજાર પુત્રો હતા. શતજ્યોતિના પુત્રો એના કરતાં દસ ગણા હતા.

ભૂયસ્તતો દશગુણાઃ સહસ્રજ્યોતિષઃ સુતાઃ। તેભ્યોઽયં કુરુવંશશ્ચ યદૂનાં ભરતસ્ય ચ

સહસ્રજ્યોતિના પુત્રો એના કરતાં પણ દસ ગણા વધારે હતા. એમાંથી કુરુ, યદુ અને ભરત વંશની શરૂઆત થઈ.

યયાતીક્ષ્વાકૃવંશશ્ચ રાજર્ષીણાં ચ સર્વશઃ। સંભૂતા બહવો વંશા ભૂતસર્ગાઃ સુવિસ્તરાઃ

યયાતિ, ઇક્ષ્વાકુ અને બધા રાજર્ષિઓમાંથી અનેક વંશો ઉત્પન્ન થયા, જે વિશાળ અને વિવિધ પ્રકારના હતા.