બન્ધુરાત્માત્મનસ્તસ્ય યેનૈવાત્માત્મના જિતઃ। સ એવ નિયતો બન્ધુઃ સ એવ નિયતો રિપુઃ
જે પોતે પોતાને જીતે છે, એ સાચો પોતાનો મિત્ર છે; અને જે પોતાને જીતતો નથી, એ પોતાનો જ દુશ્મન છે.
ક્ષુદ્રાક્ષેણેવ જાલેન ઝપાવપિહિતાવુરૂ। કામશ્ચ રાજન્ક્રોધશ્ચ તૌ પ્રજ્ઞાનં વિલુમ્પતઃ
જેમ પંખીના પગ એકાએક નાનકડા જાળથી ઢંકાઈ જાય છે, તેમ રાજા, કામ અને ક્રોધ મનુષ્યની બુદ્ધિને લૂંટી લે છે.
સમવેક્ષ્યેહ ધર્માર્થૌ સંભારાન્યોઽધિગચ્છતિ। સ વૈ સંભૃતસંભારઃ સતતં સુખમેધતે
જે ધર્મ અને લાભને ધ્યાનમાં રાખીને જરૂરી સાધનો એકઠા કરે છે, એ સદાય સુખ પામે છે.
યઃ પઞ્ચાભ્યન્તરાઞ્શત્રૂનવિજિત્ય મનોમયાન્। જિગીષતિ રિપૂનન્યાન્રિપવોઽભિભવન્તિ તમ્
જે મનથી બનેલા પાંચ આંતરિક દુશ્મનોને જીત્યા વિના બહારના દુશ્મનોને જીતવા જાય છે, તેને પોતે જ પોતાના દુશ્મનો હારી જાય છે.
દૃશ્યન્તે હિ મહાત્માનો બધ્યમાનાઃ સ્વકર્મભિઃ। ઇન્દ્રિયાણામનીશત્વાદ્રાજાનો રાજ્યવિભ્રમૈઃ
મહાન આત્માઓ પણ ક્યારેક પોતાના કર્મથી બંધાઈ જાય છે, અને રાજાઓ ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ ન હોવાને કારણે પોતાના રાજ્યમાં ગૂંચવાઈ જાય છે.
અસંત્યાગાત્પાપકૃતામપાપાં- સ્તુલ્યો દણ્ડઃ સ્પૃશતે મિશ્રભાવાત્। શુષ્કેણાર્દ્રં દહ્યતે મિશ્રભાવા- ત્તસ્માત્પાપૈઃ સહ સન્ધિં ન કુર્યાત્
જેમ સુકા સાથે ભીના પણ બળી જાય છે, તેમ દુષ્ટોની સાથે રહેતાં નિર્દોષને પણ દંડ મળે છે; તેથી પાપીઓ સાથે સંધિ ન કરવી જોઈએ.
નિજાનુત્પતતઃ શત્રૂન્પશ્ચ પઞ્ચપ્રયોજનાન્। યો મોહાન્ન નિગૃહ્ણાતિ તમાપદ્ગ્રસતે નરમ્
જે માણસ મોહવશ પોતાના ઉદ્ભવેલા દુશ્મનોને રોકતો નથી અને પાંચ પ્રકારના હિતનું વિચાર કરતો નથી, તેને દુર્ભાગ્ય ઝડપે છે.
અનસૂયાર્જવં શૌચં સન્તોષઃ પ્રિયવાદિતા। દમઃ સત્યમનાયાસો ન ભવન્તિ દુરાત્મનામ્
ઈર્ષ્યા ન હોવી, સીધાશરળતા, પવિત્રતા, સંતોષ, મીઠું બોલવું, મનના વશમાં રહેવું, સત્ય અને સહેલાઈથી રહેવું—આ બધું દુષ્ટ લોકોમાં નથી.
આત્મજ્ઞાનમાનાયાસસ્તિતિક્ષા ધર્મનિત્યતા। વાક્ચૈવ ગુપ્તા દાનં ચ નૈતાન્યન્ત્યેષુ ભારત
આત્મજ્ઞાન, નમ્રતા, સહનશક્તિ, ધર્મમાં સ્થિરતા, વાણીનું સંયમ અને દાન—હે ભારત, આ ગુણો નીચલા માણસોમાં જોવા મળતા નથી.
આક્રોશપરિવાદાભ્યાં વિહિંસન્ત્યબુધા બુધાન્। વક્તા પાપમુપાદત્તે ક્ષમમાણો વિમુચ્યતે
મૂર્ખો જ્ઞાની લોકોની નિંદા અને અપમાનથી દુઃખ આપે છે; જે ખરાબ બોલે છે તે પાપ ભોગવે છે, પણ જે સહન કરે છે તે છુટકારો પામે છે.
હિંસા બલમસાધૂનાં રાજ્ઞાં દણ્ડવિધિર્બલમ્ । શુશ્રૂપા તુ વલં સ્ત્રીણાં ક્ષમા ગુણવતાં બલમ્
અન્યાયી લોકોની તાકાત હિંસા છે, રાજાઓની તાકાત દંડ છે, સ્ત્રીઓની તાકાત સેવા છે અને ગુણવાનની તાકાત ક્ષમા છે.
વાક્સંયમો હિ નૃપતે સુદુષ્કરતમો મતઃ। અર્થવચ્ચ વિચિત્રં ચ ન શક્યં બહુ ભાષિતુમ્
હે રાજા, વાણીનું સંયમ રાખવું બહુ જ મુશ્કેલ માનવામાં આવે છે; કારણ કે અર્થપૂર્ણ અને વિવિધ વાતો વધારે બોલવી શક્ય નથી.
અભ્યાવહતિ કલ્યાણં વિવિધં વાક્ સુભાષિતા । સૈવ દુર્ભાષિતા રાજન્નનર્થાયોપપદ્યતે
સારી રીતે બોલેલી વાણી અનેક શુભ ફળ આપે છે, પણ ખરાબ બોલેલી વાણી, હે રાજા, અનર્થ લાવે છે.
રોહતે સાયકૈર્વિદ્ધં વનં પરશુના હતમ્। વાચા દુરુક્તં બીભત્સં ન સંરોહતિ વાક્ક્ષતમ્
તીરોથી ઘાયલ થયેલું કે કુહાડાથી કાપાયેલું જંગલ ફરી ઉગે છે, પણ વાણીથી પડેલો ઘા ક્યારેય સાજો થતો નથી.
કર્ણિનાલીકનારાચાન્નિર્હરન્તિ શરીરતઃ। વાક્છશલ્યસ્તુ ન નિર્હર્તું શક્યો હૃદિશયો હિ સઃ
કાન, નળી અને તીરો શરીરમાંથી કાઢી શકાય છે, પણ વાણીનો કાંટો હૃદયમાં ઘૂસી જાય પછી કાઢી શકાયો નથી.
વાક્સાયકા વદનાન્નિષ્પતન્તિ યૈરાહતઃ શોચતિ રાત્ર્યહાનિ। પરસ્ય નામર્મસુ તે પતન્તિ તાન્પણ્ડિતો નાવસૃજેત્પરેભ્યઃ
મોઢામાંથી નીકળેલા વાણીના તીરો જેને વાગે છે તે દિવસ-રાત દુઃખી રહે છે. એ તીરો શરીરના મર્મસ્થાને નથી વાગતા, છતાં જ્ઞાની માણસ એવા શબ્દો બીજાને કદી બોલતો નથી.
યસ્મૈ દેવાઃ પ્રયચ્છન્તિ પુરુષાય પરાભવમ્। બુદ્ધિં તસ્યાપકર્ષન્તિ સોઽવાચીનાનિ પશ્યતિ
જ્યારે દેવતાઓ કોઈ માણસના પરાભવ ઈચ્છે છે, ત્યારે તેની બુદ્ધિ છીનવી લે છે, જેથી તે ખોટું સાચું સમજવા લાગે છે.
બુદ્ધૌ કલુષભૂતાયાં વિનાશે પ્રત્યુપસ્થિતે। અનયો નયસઙ્કાશો હૃદયાન્નાપસર્પતિ
જ્યારે મન બગડી જાય અને વિનાશ નજીક આવે, ત્યારે અધર્મ પણ ધર્મ જેવો જ લાગવા લાગે છે અને મનમાંથી જતો નથી.
સેયં બુદ્ધિઃ પરીતા તે પુત્રાણાં ભરતર્ષભ । પાણ્ડવાનાં વિરોધેન ન ચૈનાનવબુધ્યસે
હે ભારતવંશી, પાંડવો સાથે દુશ્મનાવટ રાખવાથી એ જ મોહભરી બુદ્ધિ તમારા પુત્રોને વશ કરી ગઈ છે અને તમે તેને સમજતા નથી.
રાજા લક્ષણસંપન્નસ્ત્રૈલોક્યસ્યાપિ યો ભવેત્। શિષ્યસ્તે શાસિતા સોઽસ્તુ ધૃતરાષ્ટ્ર યુધિષ્ઠિરઃ
યુધિષ્ઠિર રાજાના સર્વ ગુણોથી યુક્ત છે, જો તે ત્રણે લોકનું પણ રાજા બને, તો હે ધૃતરાષ્ટ્ર, એ તમારો ગુરુ અને શાસક બને એ યોગ્ય છે.
અતીવ સર્વાન્પુત્રાંસ્તે ભાગધેયપુરસ્કૃતઃ। તેજસા પ્રજ્ઞયા ચૈવ યુક્તો ધર્મર્થતત્ત્વવિત્
તમારા બધા પુત્રો કરતાં ભાગ્યશાળી, તેજસ્વી, બુદ્ધિશાળી અને ધર્મ-અર્થના તત્ત્વને જાણનારો એ છે, એ રાજા બનવા યોગ્ય છે.
અનુક્રોશાદાનૃશંસ્યાદ્યોઽસૌ ધર્મભૃતાં વરઃ। ગૌરવાત્તવ રાજેન્દ્ર બહૂન્ક્લેશાંસ્તિતિક્ષતિ
કરુણા અને અહિંસાથી, એ ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ, હે રાજેન્દ્ર, તમારા માન માટે અનેક કષ્ટો સહન કરે છે.
અત્રૈવોદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્। આત્રેયસ્ય ચ સંવાદં સાધ્યાનાં ચેતિ નઃ શ્રુતમ્
અહીં એક પ્રાચીન વાર્તા કહેવામાં આવે છે, જે આત્રેય અને સાધ્ય દેવતાઓ વચ્ચે સંવાદ હતો, એમ અમે સાંભળ્યું છે.
ચરન્તં હંસરૂપેણ મહર્ષિં સંશિતવ્રતમ્। સાધ્યા દેવા મહાપ્રાજ્ઞં પર્યપૃચ્છન્ત વૈ પુરા
એક વખત સાધ્ય દેવોએ મહાન પ્રતિજ્ઞાવાળા ઋષિ, જે હંસ રૂપે ફરતા હતા, તેમને પ્રશ્ન કર્યો હતો.
સાધ્યા દેવા વયમેતે મહર્ષે દૃષ્ટ્વા ભવન્તં ન શક્નુમોઽનુમાતુમ્। શ્રુતેન ધીરો બુદ્ધિમાંસ્ત્વં મતો નઃ કાવ્યાં વાચં વક્તુમર્હસ્યુદારામ્
હે મહાન ઋષિ, અમે સાધ્ય દેવતાઓ તમને જોઈને સમજવા અસમર્થ છીએ. તમે અમારે માટે વિદ્વાન અને સમજદાર છો, અને ઉદાર અને કાવ્યમય વાણી બોલવા યોગ્ય છો.
એતત્કાર્યમમરાઃ સંશ્રુતં મે ધૃતિઃ શમઃ સત્યધર્માનુવૃત્તિઃ। ગ્રન્થિં વિનીય હૃદયસ્ય સર્વં પ્રિયાપ્રિયે ચાત્મસમં નયીત
હે અમર દેવો, મને જે કરવું તે આ છે: ધીરજ, સંયમ, સત્ય અને ધર્મનું પાલન. મનના બધા ગાંઠો ખોલી, સુખ અને દુઃખ બંનેને સમાન રીતે જોવું જોઈએ.
આક્રુશ્યમાનો નાક્રોશેન્મન્યુરેવ તિતિક્ષતઃ। આક્રોષ્ટારં નિર્દહતિ સુકૃતં ચાસ્ય વિન્દતિ
જ્યારે કોઈ અપમાન કરે ત્યારે પાછું અપમાન ન કરવું, ગુસ્સો સહન કરવો. અપમાન કરનાર પોતે દુઃખ પામે છે અને સહનશીલને પુણ્ય મળે છે.
નાક્રોશી સ્યાન્નાવમાની પરસ્ય મિત્રદ્રોહી નોત નીચોપસેવી। ન ચાભિમાની ન ચ હીનવૃત્તો રૂક્ષાં વાચં રુશતીં વર્જયીત
કોઈએ પણ અપમાન કરવું નહીં, બીજાનું અપમાન ન કરવું, મિત્ર સાથે દગો ન કરવો, ખરાબ માણસની સેવા ન કરવી. અહંકાર ન રાખવો, નીચા કામ ન કરવું અને કડવી કે ગુસ્સે ભરેલી વાણી ટાળવી.
મર્માણ્યસ્થીનિ હૃદયં તથાસૂ- ન્રૂક્ષા વાચો નિર્દહન્તીહ પુંસામ્। તસ્માદ્વાચમુશતીં રૂક્ષરૂપાં ધર્મારામો નિત્યશો વર્જયીત
કઠોર અને ગુસ્સાવાળી વાણી માણસના મન, હાડકાં, હૃદય અને જીવને પણ દાઝી નાખે છે. તેથી, જે ધર્મમાં રુચિ રાખે છે, તેણે હંમેશા આવી વાણી ટાળવી જોઈએ.
અરુન્તુદં પરુષં રૂક્ષવાચં વાક્કણ્ટકૈર્વિતુદન્તં મનુષ્યાન્। વિદ્યાદલક્ષ્મીકતમં જનનાં મુખે નિબદ્ધાં નિર્ઋતિં વૈ વહન્તમ્
જે માણસ હંમેશા કડવી, દુઃખ આપતી અને કાંટાવાળી વાણી બોલે છે, તે અજ્ઞાન અને દુર્ભાગ્યથી ભરેલો હોય છે અને તેના મોઢે વિનાશ બંધાયેલો રહે છે.