મિથ્યોપેતાનિ કર્માણિ સિદ્ધ્યેતાદીનિ ભારત। અનુપાયપ્રયુક્તાનિ મા સ્મ તે....મનઃ કૃથાઃ
ભારે, ખોટા ઉપાયથી કરેલા કામ ક્યારેક સફળ થાય છે, પણ યોગ્ય રીત વિના કરેલા કામમાં મન લગાડવું નહીં.
તથૈવ યોગવિહિતં યત્તુ કર્મ ન સિધ્યતિ। ઉપાયયુક્તં મેધાવી ન તત્ર ગ્લપયેન્મનઃ
એ જ રીતે, યોગ્ય રીતથી અને નિયમથી કરેલું કામ જો સફળ ન થાય, તો બુદ્ધિશાળી માણસે મન દુઃખાવું નહીં.
અનુબન્ધાનવેક્ષેત સાનુબન્ધેષુ કર્મસુ। સંપ્રધાર્ય ચ કુર્વીત સહસા ન સમાચરેત્
જે કામમાં પરિણામ જોડાયેલું હોય, તેમાં પહેલા પરિણામ શું આવશે તે વિચારી, વિચારપૂર્વક કામ કરવું જોઈએ; ઉતાવળમાં ક્યારેય કામ ન કરવું.
અનુબન્ધં ચ સંપ્રેક્ષ્ય વિપાકં ચૈવ કર્મણામ્। ઉત્થાનમાત્મનશ્ચૈવ ધીરઃ કુર્વીત વા ન વા
કામના પરિણામ અને ફળ, અને પોતાની શક્તિ પણ વિચારવી જોઈએ; પછી જ બુદ્ધિમાન માણસે કામ કરવું કે નહીં તે નક્કી કરવું.
યઃ પ્રમાણં ન જાનાતિ સ્થાને વૃદ્ધૌ તથા ક્ષયે। કોશે જનપદે દણ્ડે ન સ રાજ્યેઽવતિષ્ઠતે
જેને વૃદ્ધિ-ઘટાડો, ખજાનો, પ્રજા અને દંડમાં યોગ્ય મર્યાદા ખબર નથી, તે રાજ્ય ચલાવી શકતો નથી.
યસ્ત્વેતાનિ પ્રમાણાનિ યથોક્તાન્યનુપશ્યતિ। યુક્તો ધર્માર્થયોર્જ્ઞાને સ રાજ્યમધિગચ્છતિ
પણ જે માણસ આ બધું યોગ્ય રીતે જાણે છે અને ધર્મ-લાભનું જ્ઞાન ધરાવે છે, એ રાજ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.
ન રાજ્યં પ્રાપ્તમિત્યેવ વર્તિતવ્યમસાંપ્રતમ્। શ્રિયં હ્યવિનયો હન્તિ જરા રૂપમિવોત્તમમ્
રાજ્ય મળી ગયું છે એમ સમજીને વર્તવું નહીં; કેમ કે જેમ વૃદ્ધાવસ્થા સુંદરતા નષ્ટ કરે છે, તેમ અણશિસ્ત સંપત્તિને નષ્ટ કરે છે.
ભક્ષ્યોત્તમપ્રતિચ્છન્નં મત્સ્યો બડિશમાયસમ્। અન્નાભિલાષી ગ્રસતે નાનુબન્ધમવેક્ષતે
માછલી જ્યારે ઉત્તમ ખોરાકમાં છુપાયેલું લોખંડનું કાંટું જોઈ શકતી નથી, ત્યારે ખાવાની ઈચ્છામાં તે એ ગળી જાય છે અને પરિણામ વિચારતી નથી.
યચ્છક્યં ગ્રસિતું ગ્રસ્યં ગ્રસ્તં પરિણમેચ્ચ યત્। હિતં ચ પરિણામે યત્તદાદ્યં ભૂતિમિચ્છતા
જે પચી શકે તે જ ખાવું, અને ખાધેલું પણ પચાવવું; અને અંતે જે હિતકારક હોય તે જ પ્રથમ પસંદ કરવું, જો કોઈને સમૃદ્ધિ જોઈએ હોય.
વનસ્પતેરપક્વાનિ ફલાનિ પ્રચિનોતિ યઃ। સ નાપ્નોતિ રસં તેભ્યો બીજં ચાસ્ય વિનશ્યતિ
જે વૃક્ષ પરથી કાચા ફળ તોડી લે છે, તેને એ ફળનો સ્વાદ મળતો નથી અને બીજ પણ બરબાદ થાય છે.
યસ્તુ પક્વમુપાદત્તે કાલે પરિણતં ફલમ્। ફલાદ્રસં સ લભતે બીજાચ્ચૈવ ફલં પુનઃ
પણ જે યોગ્ય સમયે પક્વ ફળ લે છે, તેને ફળનો સ્વાદ પણ મળે છે અને બીજમાંથી ફરી ફળ પણ મળે છે.
યથા મધુ સમાદત્તે રક્ષન્પુષ્પાણિ ષટ્પદઃ। તદ્વદર્થાન્મનુષ્યેભ્ય આદદ્યાદવિહિંસયા
જેમ મધમાખી ફૂલોને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના મધ એકઠું કરે છે, તેમ માણસે પણ બીજાને દુઃખ ન પહોંચાડે અને તેમમાંથી સંપત્તિ મેળવે.
પુષ્પં પુષ્પં વિચિન્વીત મૂલચ્છેદં ન કારયેત્ । માલાકાર ઇવારામે ન યથાઙ્ગારકારકઃ
ફૂલ ફૂલ કરીને ચણવું, પણ મૂળ ઉપાડી ન નાખવું – બગીચામાં માળાવાળો જેમ કરે છે, એમ કરવું, લાકડાંના કોલસા બનાવનાર જેવું નહિ.
કિં નુ મે સ્યાદિદં કૃત્વા કિં નુ મે સ્યાદકુર્વતઃ। ઇતિ કર્માણિ સઞ્ચિન્ત્ય કુર્યાદ્વા પુરુષો ન વા
હું આ કામ કરું તો શું મળશે? ન કરું તો શું થશે? એમ વિચાર કરીને માણસે કામ કરવું કે ન કરવું તે નક્કી કરવું.
અનારભ્યા ભવન્ત્યર્થાઃ કેચિન્નિત્યં યથાઽગતાઃ । કૃતઃ પુરુષકારોઽહિ ભવેદ્યેષુ નિરર્થકઃ
કેટલાક લાભ તો કંઈ પ્રયત્ન કર્યા વિના જ મળી જાય છે, જાણે આપોઆપ આવે છે; આવા કામમાં જો પ્રયત્ન કરો તો એ વ્યર્થ જાય છે.
અનર્થે ચૈવ નિરતમર્થે ચૈવ પરાઙ્ભુખમ્। ન તં ભર્તારમિચ્છન્તિ ષણ્ઢં પતિમિવ સ્ત્રિયઃ
જે માણસ બિનજરૂરી કામમાં જ લાગેલો રહે છે અને ઉપયોગી કામ તરફ ધ્યાન આપતો નથી, એવો પતિ સ્ત્રીઓને ગમતો નથી – જેમ નિર્બળ પતિ ગમતો નથી.
પ્રસાદો નિષ્ફલો યસ્ય ક્રોધશ્ચાપિ નિરર્થકઃ। ન તં ભર્તારમિચ્છન્તિ ષણ્ઢં પતિમિવ સ્ત્રિયઃ
જેનું પ્રસન્ન થવું પણ નિષ્ફળ જાય છે અને ગુસ્સો પણ વ્યર્થ છે, એવો પતિ સ્ત્રીઓને ગમતો નથી – જેમ નિર્બળ પતિ ગમતો નથી.
કાંશ્ચિદર્થાન્નરઃ પ્રાજ્ઞો લઘુમૂલાન્મહાફલાન્ । ક્ષિપ્રમારભતે કર્તું ન દીર્ઘયતિ તાદૃશાન્
બુદ્ધિશાળી માણસ થોડા પ્રયત્નથી મોટા ફળ આપતા કામો ઝડપથી હાથ ધરે છે, એવા કામમાં વિલંબ કરતો નથી.
ઋજુ પશ્યતિ યઃ સર્વં ચક્ષુષા નુ પિબન્નિવ । આસીનમપિ તૂષ્ણીકમનુરજ્યન્તિ તં પ્રજાઃ
જે માણસ બધું સીધા અને સ્પષ્ટ રીતે જુએ છે, જાણે આંખે પી જતો હોય, એવો માણસ ચૂપચાપ બેઠો હોય ત્યારે પણ લોકો તેની તરફ આકર્ષાય છે.
સુપુષ્પિતઃ સ્યાદફલઃ ફલિતઃ સ્યાદ્દુરારુહઃ । અપક્વઃ પક્વસઙ્કાશો ન તુ શીર્યેત કર્હિચિત્
કોઈ વૃક્ષે ઘણાં ફૂલ હોય પણ ફળ ન આવે, ક્યારેક ફળ આવે પણ ચઢવું મુશ્કેલ હોય, ક્યારેક કાચું હોય છતાં પાકેલું દેખાય, પણ એ કદી સુકાઈ જતું નથી.
ચક્ષુષા મનસા વાચા કર્મણા ચ ચતુર્વિધમ્। પ્રસાદયતિ યો લોકં તં લોકોઽનુપ્રસીદતિ
જે માણસ આંખ, મન, વાણી અને કર્મ – આ ચાર રીતે બધાને પ્રસન્ન કરે છે, એના પર બધાનું મન પ્રસન્ન રહે છે.
યસ્માત્રસ્યન્તિ ભૂતાનિ મૃગવ્યાધાન્મૃગા ઇવ। સાગરાન્તામપિ મહીં લબ્ધ્વા સ પરિહીયતે
જેના કારણે જીવજંતુઓ ડરીને ભાગી જાય છે, જેમ શિકારીને જોઈ હરણ ભાગે છે, એ માણસે આખી ધરતી પણ મેળવી હોય તો પણ તેનું નુકસાન થાય છે.
પિતૃપૈતામહં રાજ્યં પ્રાપ્યાપિ સ્વેન કર્મણા। વાયુરભ્રમિવાસાદ્ય ભ્રંશયત્યનયે સ્થિતઃ
જે પોતાના કર્મથી પિતૃ-પિતામહોનું રાજ્ય મેળવે છે, પણ જો એ અયોગ્ય માર્ગે ચાલે છે, તો પવન જેમ વાદળને ઉડાવી દે છે એમ એ પણ પદ પરથી પડી જાય છે.
ધર્મમાચરતો રાજ્ઞઃ સદ્ભિશ્ચરિતમાદિતઃ। વસુધા વસુસંપૂર્ણા વર્ધતે ભૂતિવર્ધની
રાજા જો સારા લોકો જેવો ધર્મ પાળે છે, તો ધરતી ધનથી ભરપૂર થાય છે અને સર્વત્ર સુખ-સમૃદ્ધિ વધે છે.
અથ સંત્યજતો ધર્મમધર્મં ચાનુતિષ્ઠતઃ। પ્રતિસંવેષ્ટતે ભૂમિરગ્નૌ ચર્માહિતં યથા
પણ જો ધર્મ છોડી અધર્મ કરે છે, તો ધરતી તેને ત્યજી દે છે, જેમ અગ્નિમાં ચામડી સિકુડી જાય છે.
ય એવ યત્નઃ ક્રિયતે પરરાષ્ટ્રવિમર્દને। સ એવ યત્નઃ કર્તવ્યઃ સ્વરાષ્ટ્રપરિપાલને
બીજાના રાજ્ય પર ચડાઈ કરવા જેટલો પ્રયત્ન થાય છે, એટલો જ પ્રયત્ન પોતાના રાજ્યની રક્ષા માટે કરવો જોઈએ.
ધર્મેણ રાજ્યં વિન્દેત ધર્મેણ પરિપાલયેત્। ધર્મમૂલાં શ્રિયં પ્રાપ્ય ન જહાતિ ન હીયતે
રાજ્ય ધર્મથી મેળવવું, ધર્મથી જ તેનું પાલન કરવું; ધર્મમાં આધારિત સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય તો એ કદી છૂટતી નથી, ન ઘટે છે.
અપ્યુન્મત્તાત્પ્રલપતો બાલાચ્ચ પરિજલ્પતઃ। સર્વતઃ સારમાદદ્યાદશ્મભ્ય ઇવ કાઞ્ચનમ્
પાગલની બકબકથી કે બાળકની વાતોમાંથી પણ, જેમ પથ્થરમાંથી સોનું શોધી લો, એમ બધેથી સારું જ લેવા જોઈએ.
સુવ્યાહૃતાનિ મહતાં સુકૃતાનિ તતસ્તતઃ। સઞ્ચિન્વન્ધીર આસીત શિલાહારી શિલં યથા
મહાન લોકોની સારી વાતો અને સારા કામો, જ્યાં જ્યાં મળે ત્યાંથી, સમજદાર માણસે એકઠાં કરવું – જેમ પથ્થરકાટો પથ્થર ભેગાં કરે છે.
ગન્ધેન ગાવઃ પશ્યન્તિ વેદૈઃ પશ્યન્તિ બ્રાહ્મણાઃ । ચારૈઃ પશ્યન્તિ રાજાનશ્ચક્ષુર્ભ્યામિતરે જનાઃ
ગાય સુગંધથી ઓળખે છે, બ્રાહ્મણો વેદથી ઓળખે છે, રાજા ગુપ્તચરોથી ઓળખે છે અને બીજા લોકો આંખે જોઈને ઓળખે છે.