ચિકીર્ષિતં વિપ્રકૃતં ચ યસ્ય નાન્યે જનાઃ કર્મ જાનન્તિ કિંચિત્। મન્ત્રે ગુપ્તે સમ્યગનુષ્ઠિતે ચ નાલ્પોઽપ્યસ્ય ચ્યવતે કશ્ચિદર્થઃ
જેના વિચારો કે કરેલા કામ બીજાને ખબર પડતાં નથી, ગુપ્ત સલાહ સાચવીને યોગ્ય રીતે કાર્ય કરે છે, તો તેના કોઈ પણ કાર્યમાં જરા પણ અડચણ આવતી નથી.
યઃ સર્વભૂતપ્રશમે નિવિષ્ટઃ સત્યો મૃદુર્માનકૃચ્છુદ્ધભાવઃ અતીવ સ જ્ઞાયતે જ્ઞાતિમધ્યે મહામણિર્જાત્ય ઇવ સપ્રન્નઃ
જે સર્વ જીવોની શાંતિમાં સ્થિત છે, સત્યવાદી છે, સૌમ્ય છે, અહંકારરહિત છે અને whose મન શુદ્ધ છે—એવો માણસ પોતાના કુટુંબમાં મહાન રત્ન જેવો ઓળખાય છે.
ય આત્મનાઽપત્રપતે ભૃશં નરઃ સ સર્વલોકસ્ય ગુરુર્ભવત્યુત અનન્તજેજાઃ સુમનાઃ સમાહિતઃ સ તેજસા સૂર્ય ઇવાવભાસતે
જે માણસ પોતાના દોષો માટે ખૂબ શરમ અનુભવે છે, એ આખા જગતનો ગુરુ બને છે; અનંત ઉર્જા, આનંદિત મન અને એકાગ્રતા ધરાવે છે, એ સૂર્ય જેવો તેજસ્વી લાગે છે.
વને જાતાઃ શાપદગ્ધસ્ય રાજ્ઞઃ પાણ્ડોઃ પુત્રાઃ પઞ્ચ પઞ્ચેન્દ્રકલ્પાઃ । ત્વયૈવ બાલા વર્ધિતાઃ શિક્ષિતાશ્ચ તવાદેશં પાલયન્ત્યામ્બિકેય
પાંડુ રાજાને શાપ લાગતાં, જંગલમાં જન્મેલા પાંડુના પાંચ પુત્રો પાંચ ઈન્દ્ર સમાન છે; એ બાળકોને માત્ર તમે જ ઉછેર્યા અને શીખવ્યા, અમ્બિકા પુત્ર, અને તેઓ તમારી આજ્ઞા માને છે.
પ્રદાયૈષામુચિતં તાતરાજ્યં સુખી પુત્રૈઃ સહિતો મોદમાનઃ । ન દેવાનાં નાપિ ચ માનુષાણાં ભવિષ્યસિ ત્વં ગર્હણીયો નરેન્દ્ર
તમે જો તેમને તેમનું યોગ્ય રાજ્ય આપી દો, રાજા, તો પછી તમે તમારા પુત્રો સાથે આનંદથી જીવન વિતાવશો; પછી તો દેવો હોય કે મનુષ્યો, કોઈ પણ તમારી નિંદા નહીં કરે.
જાગ્રતો દહ્યમાનસ્ય યત્કાર્યમનુપશ્યસિ। તદ્બ્રૂહિ ત્વં હિ નસ્તાત ધર્માર્થકુશલઃ શુચિઃ
પિતા, તમે જાગતા અને ચિંતામાં હો ત્યારે જે યોગ્ય લાગે તે અમને કહો; કેમ કે તમે ધર્મ અને લાભમાં nipુણ અને શુદ્ધ હૃદય છો.
તસ્માદ્યથાવદ્વિદુર પ્રશાધિ પ્રજ્ઞાપૂર્વં સર્વમજાતશત્રોઃ। યન્મન્યસે પથ્યમદીનસત્વ શ્રેયસ્કરં બ્રૂહિ તદ્વૈ કુરૂણામ્
એટલે, વિદુર, અजातશત્રુ માટે સર્વે કામ સમજદારીપૂર્વક સંભાળો; અને જે કંઈ તું કુરુઓ માટે સારું અને હિતાવહ માને, નિડરપણે એ કહો.
પાપાશઙ્કી પાપમેવાનુપશ્યન્ પૃચ્છામિ ત્વાં વ્યાકુલેનાત્મનાહમ્ । કજે તન્મે બ્રૂહિ તત્પં યથાવ- ન્મનીષિતં સર્વમજાતશત્રોઃ
મને પાપની આશંકા છે અને બધે પાપ જ દેખાય છે, તેથી હું ચિંતિત મનથી તને પૂછું છું; અजातશત્રુ માટે જે સારું હોય તે તું સાચા મનથી મને કહો.
શુભં વા યદિ વા પાપં દ્વેષ્યં વા યદિ વા પ્રિયમ્। નાપૃષ્ટઃ કસ્યચિદ્બ્રૂયાદ્યઃ સ નેચ્છેત્પરાભવમ્
શુભ હોય કે પાપ, પ્રિય હોય કે અપ્રિય, કોઈએ પૂછ્યા વિના ક્યારેય કોઈને કશું કહેવું નહીં; આવો માણસ ક્યારેય બીજાના હાનિની ઈચ્છા રાખતો નથી.
તસ્માદ્વક્ષ્યામિ તે રાજન્હિતં યત્સ્યાન્કુરૂન્પ્રતિ। વચઃ શ્રેયસ્કરં ધર્મ્યં બ્રુવતસ્તન્નિબોધ મે
એથી, રાજા, હવે હું તને કુરુઓ માટે જે હિતાવહ હોય તે કહું છું; મારા ધર્મમય અને કલ્યાણકારી વચન ધ્યાનથી સાંભળ.
મિથ્યોપેતાનિ કર્માણિ સિદ્ધ્યેતાદીનિ ભારત। અનુપાયપ્રયુક્તાનિ મા સ્મ તે....મનઃ કૃથાઃ
ભારે, ખોટા ઉપાયથી કરેલા કામ ક્યારેક સફળ થાય છે, પણ યોગ્ય રીત વિના કરેલા કામમાં મન લગાડવું નહીં.
તથૈવ યોગવિહિતં યત્તુ કર્મ ન સિધ્યતિ। ઉપાયયુક્તં મેધાવી ન તત્ર ગ્લપયેન્મનઃ
એ જ રીતે, યોગ્ય રીતથી અને નિયમથી કરેલું કામ જો સફળ ન થાય, તો બુદ્ધિશાળી માણસે મન દુઃખાવું નહીં.
અનુબન્ધાનવેક્ષેત સાનુબન્ધેષુ કર્મસુ। સંપ્રધાર્ય ચ કુર્વીત સહસા ન સમાચરેત્
જે કામમાં પરિણામ જોડાયેલું હોય, તેમાં પહેલા પરિણામ શું આવશે તે વિચારી, વિચારપૂર્વક કામ કરવું જોઈએ; ઉતાવળમાં ક્યારેય કામ ન કરવું.
અનુબન્ધં ચ સંપ્રેક્ષ્ય વિપાકં ચૈવ કર્મણામ્। ઉત્થાનમાત્મનશ્ચૈવ ધીરઃ કુર્વીત વા ન વા
કામના પરિણામ અને ફળ, અને પોતાની શક્તિ પણ વિચારવી જોઈએ; પછી જ બુદ્ધિમાન માણસે કામ કરવું કે નહીં તે નક્કી કરવું.
યઃ પ્રમાણં ન જાનાતિ સ્થાને વૃદ્ધૌ તથા ક્ષયે। કોશે જનપદે દણ્ડે ન સ રાજ્યેઽવતિષ્ઠતે
જેને વૃદ્ધિ-ઘટાડો, ખજાનો, પ્રજા અને દંડમાં યોગ્ય મર્યાદા ખબર નથી, તે રાજ્ય ચલાવી શકતો નથી.
યસ્ત્વેતાનિ પ્રમાણાનિ યથોક્તાન્યનુપશ્યતિ। યુક્તો ધર્માર્થયોર્જ્ઞાને સ રાજ્યમધિગચ્છતિ
પણ જે માણસ આ બધું યોગ્ય રીતે જાણે છે અને ધર્મ-લાભનું જ્ઞાન ધરાવે છે, એ રાજ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.
ન રાજ્યં પ્રાપ્તમિત્યેવ વર્તિતવ્યમસાંપ્રતમ્। શ્રિયં હ્યવિનયો હન્તિ જરા રૂપમિવોત્તમમ્
રાજ્ય મળી ગયું છે એમ સમજીને વર્તવું નહીં; કેમ કે જેમ વૃદ્ધાવસ્થા સુંદરતા નષ્ટ કરે છે, તેમ અણશિસ્ત સંપત્તિને નષ્ટ કરે છે.
ભક્ષ્યોત્તમપ્રતિચ્છન્નં મત્સ્યો બડિશમાયસમ્। અન્નાભિલાષી ગ્રસતે નાનુબન્ધમવેક્ષતે
માછલી જ્યારે ઉત્તમ ખોરાકમાં છુપાયેલું લોખંડનું કાંટું જોઈ શકતી નથી, ત્યારે ખાવાની ઈચ્છામાં તે એ ગળી જાય છે અને પરિણામ વિચારતી નથી.
યચ્છક્યં ગ્રસિતું ગ્રસ્યં ગ્રસ્તં પરિણમેચ્ચ યત્। હિતં ચ પરિણામે યત્તદાદ્યં ભૂતિમિચ્છતા
જે પચી શકે તે જ ખાવું, અને ખાધેલું પણ પચાવવું; અને અંતે જે હિતકારક હોય તે જ પ્રથમ પસંદ કરવું, જો કોઈને સમૃદ્ધિ જોઈએ હોય.
વનસ્પતેરપક્વાનિ ફલાનિ પ્રચિનોતિ યઃ। સ નાપ્નોતિ રસં તેભ્યો બીજં ચાસ્ય વિનશ્યતિ
જે વૃક્ષ પરથી કાચા ફળ તોડી લે છે, તેને એ ફળનો સ્વાદ મળતો નથી અને બીજ પણ બરબાદ થાય છે.
યસ્તુ પક્વમુપાદત્તે કાલે પરિણતં ફલમ્। ફલાદ્રસં સ લભતે બીજાચ્ચૈવ ફલં પુનઃ
પણ જે યોગ્ય સમયે પક્વ ફળ લે છે, તેને ફળનો સ્વાદ પણ મળે છે અને બીજમાંથી ફરી ફળ પણ મળે છે.
યથા મધુ સમાદત્તે રક્ષન્પુષ્પાણિ ષટ્પદઃ। તદ્વદર્થાન્મનુષ્યેભ્ય આદદ્યાદવિહિંસયા
જેમ મધમાખી ફૂલોને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના મધ એકઠું કરે છે, તેમ માણસે પણ બીજાને દુઃખ ન પહોંચાડે અને તેમમાંથી સંપત્તિ મેળવે.
પુષ્પં પુષ્પં વિચિન્વીત મૂલચ્છેદં ન કારયેત્ । માલાકાર ઇવારામે ન યથાઙ્ગારકારકઃ
ફૂલ ફૂલ કરીને ચણવું, પણ મૂળ ઉપાડી ન નાખવું – બગીચામાં માળાવાળો જેમ કરે છે, એમ કરવું, લાકડાંના કોલસા બનાવનાર જેવું નહિ.
કિં નુ મે સ્યાદિદં કૃત્વા કિં નુ મે સ્યાદકુર્વતઃ। ઇતિ કર્માણિ સઞ્ચિન્ત્ય કુર્યાદ્વા પુરુષો ન વા
હું આ કામ કરું તો શું મળશે? ન કરું તો શું થશે? એમ વિચાર કરીને માણસે કામ કરવું કે ન કરવું તે નક્કી કરવું.
અનારભ્યા ભવન્ત્યર્થાઃ કેચિન્નિત્યં યથાઽગતાઃ । કૃતઃ પુરુષકારોઽહિ ભવેદ્યેષુ નિરર્થકઃ
કેટલાક લાભ તો કંઈ પ્રયત્ન કર્યા વિના જ મળી જાય છે, જાણે આપોઆપ આવે છે; આવા કામમાં જો પ્રયત્ન કરો તો એ વ્યર્થ જાય છે.
અનર્થે ચૈવ નિરતમર્થે ચૈવ પરાઙ્ભુખમ્। ન તં ભર્તારમિચ્છન્તિ ષણ્ઢં પતિમિવ સ્ત્રિયઃ
જે માણસ બિનજરૂરી કામમાં જ લાગેલો રહે છે અને ઉપયોગી કામ તરફ ધ્યાન આપતો નથી, એવો પતિ સ્ત્રીઓને ગમતો નથી – જેમ નિર્બળ પતિ ગમતો નથી.
પ્રસાદો નિષ્ફલો યસ્ય ક્રોધશ્ચાપિ નિરર્થકઃ। ન તં ભર્તારમિચ્છન્તિ ષણ્ઢં પતિમિવ સ્ત્રિયઃ
જેનું પ્રસન્ન થવું પણ નિષ્ફળ જાય છે અને ગુસ્સો પણ વ્યર્થ છે, એવો પતિ સ્ત્રીઓને ગમતો નથી – જેમ નિર્બળ પતિ ગમતો નથી.
કાંશ્ચિદર્થાન્નરઃ પ્રાજ્ઞો લઘુમૂલાન્મહાફલાન્ । ક્ષિપ્રમારભતે કર્તું ન દીર્ઘયતિ તાદૃશાન્
બુદ્ધિશાળી માણસ થોડા પ્રયત્નથી મોટા ફળ આપતા કામો ઝડપથી હાથ ધરે છે, એવા કામમાં વિલંબ કરતો નથી.
ઋજુ પશ્યતિ યઃ સર્વં ચક્ષુષા નુ પિબન્નિવ । આસીનમપિ તૂષ્ણીકમનુરજ્યન્તિ તં પ્રજાઃ
જે માણસ બધું સીધા અને સ્પષ્ટ રીતે જુએ છે, જાણે આંખે પી જતો હોય, એવો માણસ ચૂપચાપ બેઠો હોય ત્યારે પણ લોકો તેની તરફ આકર્ષાય છે.
સુપુષ્પિતઃ સ્યાદફલઃ ફલિતઃ સ્યાદ્દુરારુહઃ । અપક્વઃ પક્વસઙ્કાશો ન તુ શીર્યેત કર્હિચિત્
કોઈ વૃક્ષે ઘણાં ફૂલ હોય પણ ફળ ન આવે, ક્યારેક ફળ આવે પણ ચઢવું મુશ્કેલ હોય, ક્યારેક કાચું હોય છતાં પાકેલું દેખાય, પણ એ કદી સુકાઈ જતું નથી.