શ્રુતં પ્રજ્ઞાનુગં યસ્ય પ્રજ્ઞા ચૈવ શ્રુતાનુગા । અસંભિન્નાર્યમર્યાદઃ પણ્ડિતાખ્યાં લભેત સઃ
જેનું શીખેલું જ્ઞાન અને બુદ્ધિ એકબીજાને અનુસરે છે, અને જેની આર્યમર્યાદા અખંડિત છે—એ જ વિદ્વાન કહેવાય છે.
અર્થં મહાન્તમાસાદ્ય વિદ્યામેશ્વર્યમેવ ચ। વિચરત્યસમુન્નદ્ધો યઃ સ પણ્ડિત ઉચ્યતે
જેને મોટું ધન અને જ્ઞાન મળ્યા પછી પણ અહંકાર નથી—એ જ વિદ્વાન કહેવાય છે.
અશ્રુતશ્ચ સમુન્નદ્ધો દરિદ્રશ્ચ મહામનાઃ । અર્થાંશ્ચાકર્મણા પ્રેપ્સુર્મૂઢ ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ
જે અજ્ઞાની છે છતાં અહંકારી છે, ગરીબ છે છતાં ઊંચી દૃષ્ટિ ધરાવે છે, અને મહેનત વિના ધન મેળવવા ઈચ્છે છે—એને વિદ્વાનો મૂર્ખ કહે છે.
સ્વમર્થં યઃ પરિત્યજ્ય પરાર્થમનુતિષ્ઠતિ। મિથ્યા ચરતિ મિત્રાર્થે યશ્ચ મૂઢઃ સ ઉચ્યતે
જે પોતાના હિત છોડીને બીજાના હિત માટે દોડે છે, અને મિત્ર માટે ખોટું વર્તન કરે છે—એને મૂર્ખ કહેવાય છે.
અકામાન્કામયતિ યઃ કામયાનાન્પરિત્યજેત્। બલવન્તં ચ યો દ્વેષ્ટિ તમાહુર્મૂઢચેતસમ્
જે ઇચ્છા ન હોય તે ઇચ્છે છે, ઇચ્છાઓ છોડી દે છે, અને જે શક્તિશાળી છે તેને દ્વેષ કરે છે—એવો મનુષ્ય મૂર્ખ કહેવાય છે.
અમિત્રં કુરુતે મિત્રં મિત્રં દ્વેષ્ટિ હિનસ્તિ ચ । કર્મ ચારભતે દુષ્ટં તમાહુર્મૂઢચેતસમ્
જે મિત્રને દુશ્મન બનાવે છે, મિત્રથી દ્વેષ કરે છે અને તેને દુઃખ પહોંચાડે છે, અને જે ખરાબ કામ કરે છે—એવો મનુષ્ય મૂર્ખ કહેવાય છે.
સંસારયતિ કૃત્યાનિ સર્વત્ર વિચિકિત્સતે। ચિરં કરોતિ ક્ષિપ્રાર્થે સ મૂઢો ભરતર્ષભ
જે દરેક કામમાં ગૂંચવણ ઊભી કરે છે, બધે શંકા કરે છે, અને જે કામ ઝડપથી થઈ શકે તે માટે પણ ઘણો સમય લે છે—એવો મનુષ્ય, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, મૂર્ખ કહેવાય છે.
શ્રાદ્ધં પિતૃભ્યો ન દદાતિ દૈવતાનિ ન ચાર્ચતિ । સુહૃન્મિત્રં ન લભતે તમાહુર્મૂઢચેતસમ્
જે પોતાના પિતૃઓને શ્રાદ્ધ અર્પણ કરતો નથી, દેવતાઓની પૂજા કરતો નથી અને સારા મિત્રને પણ પ્રાપ્ત કરતો નથી—એવો મનુષ્ય મૂર્ખ કહેવાય છે.
અનાહૂતઃ પ્રવિશતિ હ્યપૃષ્ટો બહુ ભાષતે। અવિશ્વસ્તે વિશ્વસિતિ મૂઢચેતા નરાધમઃ
જે અનાહૂત હોવા છતાં ઘરમાં પ્રવેશે છે, પૂછ્યા વિના ઘણું બોલે છે, અને અવિશ્વાસપાત્ર પર પણ વિશ્વાસ કરે છે—એવો મૂર્ખ મનુષ્ય સૌથી નીચો કહેવાય છે.
પરં ક્ષિપતિ દોષેણ વર્તમાનઃ સ્વયં તથા। યશ્ચ ક્રુધ્યત્યનીશાનઃ સ ચ મૂઢતમો નરઃ
જે પોતે દોષી હોવા છતાં બીજાને દોષ આપે છે, અને જે શક્તિ વગર ગુસ્સો કરે છે—એવો મનુષ્ય સૌથી મોટો મૂર્ખ કહેવાય છે.
આત્મનો બલમાજ્ઞાય ધર્માર્થપરિવર્જિતમ્। અલભ્યમિચ્છન્નૈષ્કર્મ્યાન્મૂઢબુદ્ધિરિહોચ્યતે
જે પોતાનો બળ જાણે છે છતાં ધર્મ અને ધનને અવગણે છે, અને જે અપ્રાપ્ય વસ્તુની ઈચ્છા કરે છે—એવો મનુષ્ય અહીં મૂર્ખબુદ્ધિ ધરાવતો કહેવાય છે.
અશિષ્યં શાસ્તિ યો રાજન્યશ્ચ શિષ્યં ન શાસ્તિ ચ । કદર્યં ભજતે યશ્ચ તમાહુર્મૂઢચેતસમ્
જે શીખી ન શકે એવા માણસને શીખવે છે, રાજા હોવા છતાં યોગ્યને શીખવે નથી, અને જે કંજુસ સાથે મેળવે છે—એવો મનુષ્ય મૂર્ખ કહેવાય છે.
એકઃ સંપન્નમાશ્નાતિ વસ્તે વાસશ્ચ શોભનમ્ । યોઽસંવિભજ્ય ભૃત્યેભ્યઃ કો નૃશંસતરસ્તતઃ
જે પોતે જ બધું સારું ખાય છે અને સુંદર વસ્ત્ર પહેરે છે, પણ પોતાના સેવકો સાથે વહેંચતો નથી—એટલું નિષ્ઠુર બીજું કોણ હોઈ શકે?
એકઃ પાપાનિ કુરુતે ફલં ભુઙ્ક્તે મહાજનઃ। ભોક્તારો વિપ્રમુચ્યન્તે કર્તા દોષેણ લિપ્યતે
એક જણ પાપ કરે છે, પણ મહાન માણસ ફળ ભોગવે છે; ભોગવનાર છૂટે જાય છે, પણ કરનાર દોષથી લિપ્ત થાય છે.
એકં હન્યાન્ન વા હન્યાદિષુર્મુક્તો ધનુષ્મતા। બુદ્ધિર્બુદ્ધિમતોત્સૃષ્ટા હન્યાદ્રાષ્ટ્રં સરાજકમ્
ધનુષધારી તીર છોડે ત્યારે કોઈને મારી શકે કે ન પણ મારી શકે, પણ જ્ઞાનવાને છોડેલું જ્ઞાન આખા રાજ્યને અને રાજાને પણ નાશ કરી શકે છે.
એકયા દ્વે વિનિશ્ચિત્ય ત્રીંશ્ચતુર્ભિર્વશે કુરુ। પઞ્ચ જિત્વા વિદિત્વા ષટ્ સપ્ત હિત્વા સુખી ભવા
એકથી બેનું નિણૅય કર, ત્રણ કે ચારથી કાબૂમાં લાવ, પાંચને જીત, છને જાણ, અને સાતને છોડી દે—એ રીતે સુખી થા.
એકં વિષરસો હન્તિ શસ્ત્રેણૈકશ્ચ વધ્યતે। સરાષ્ટ્રં સપ્રજં હન્તિ રાજાનં મન્ત્રપિપ્લવઃ
એક ઝેર માણસને મારે છે, એક શસ્ત્રથી કોઈ મરે છે, પણ ખરાબ સલાહથી રાજા નાશ પામે તો આખું રાજ્ય અને પ્રજાને વિનાશ થાય છે.
એકઃ સ્વાદુ ન ભુઞ્જીત એકશ્ચાર્થાન્ન ચિન્તયેત્। એકો ન ગચ્છેદધ્વાનં નૈકઃ સુપ્તેષુ જાગૃયાત્
મીઠું ખાવું હોય તો એકલાએ ન ખાવું, ધનની ચિંતામાં એકલો ન રહેવું, એકલાએ મુસાફરી ન કરવી, અને જ્યારે બધા ઊંઘે ત્યારે એકલો જાગવું નહીં.
એકમેવાદ્વિતીયં તદ્યદ્રાજન્નાવબુધ્યસે। સત્યં સ્વગસ્ય સોપાનં પારાવારસ્ય નૌરિવ
હે રાજા, એ એક જ છે, બીજું કંઈ નથી—જો તું એ સમજતો નથી, તો જાણ કે સત્ય પોતાનાં માટે પાયાનું પગથિયું છે, જેમ કે દરિયો પાર કરવા માટે નાવ.
એકઃ ક્ષમાવતાં દોષો દ્વિતીયો નોપપદ્યતે। યદેનં ક્ષમયા યુક્તમશક્તં મન્યતે જનઃ
માફી રાખનારા લોકોમાં એક જ દોષ છે, બીજો કોઈ નથી—કે લોકો એમ માને છે કે માફી રાખનાર પાસે શક્તિ નથી.
સોઽસ્ય દોષો ન મન્તવ્યઃ ક્ષમા હિ પરમં બલમ્। ક્ષમા ગુણો હ્યશક્તાનાં શક્તાનાં ભૂષણં ક્ષમા
આ દોષ માનવો નહીં, કેમ કે ક્ષમા તો સર્વોચ્ચ બળ છે; ક્ષમા નિર્બળ માટે ગુણ છે અને શક્તિશાળી માટે શોભા છે.
ક્ષમા વશીકૃતીર્લોકે ક્ષમયા કિં ન સાધ્યતે। શાન્તિખઙ્ગઃ કરે યસ્ય કિં કરિષ્યતિ દુર્જનઃ
ક્ષમા ધરાવવાથી જગતમાં બધું કાબૂમાં આવે છે; ક્ષમાથી શું શક્ય નથી? જેના હાથમાં શાંતિ રૂપ તલવાર છે, તેનો દુર્જન શું કરી શકે?
અતૃણે પતિતો વહ્નિઃ સ્વયમેવોપશામ્યતિ। અક્ષમાવાન્પરં દોષૈરાત્માનં ચૈવ યોજયેત્
જ્યાં ઘાસ ન હોય ત્યાં પડેલો અગ્નિ આપોઆપ બુઝાઈ જાય છે; એ જ રીતે, ધીરજ ધરાવનાર વ્યક્તિએ દોષ પોતાનામાં જ શોધવા જોઈએ.
એકો ધર્મઃ પરં શ્રેયઃ ક્ષમૈકા શાન્તિરુત્તમા । વિદ્યૈકા પરમા તૃપ્તિરહિંસૈકા સુખાવહા
એકમાત્ર ઉત્તમ ગુણ છે – ધર્મ; શ્રેષ્ઠ શાંતિ છે – ક્ષમા; સર્વોચ્ચ સંતોષ છે – જ્ઞાન; અને સાચું સુખ આપે છે – અહિંસા.
દ્વાવિમૌ ગ્રસતે ભૂમિઃ સર્પો બલિશયાનિવ। રાજાનં ચાવિરોદ્ધારં બ્રાહ્મણં ચાપ્રવાસિનમ્
પૃથ્વી બેને ગળી જાય છે, જેમ સાપ પોતાના રસ્તે પડેલા માણસને ગળી જાય છે: એક તો જેને કોઈ રોકે નહીં એવો રાજા, અને બીજું, ઘર છોડીને ફરતો નહીં એવો બ્રાહ્મણ.
દ્વે કર્મણી નરઃ કુર્વન્નસ્મિઁલ્લોકે વિરોચતે । અબ્રુવન્પરુષં કિંચિદસતોઽનર્ચયંસ્તથા
આ જગતમાં માણસ બે કામ કરીને ઉજવાય છે: કડક કે ખોટું બોલતો નથી અને અયોગ્યને માન આપતો નથી.
દ્વાવિમૌ પુરુષવ્યાઘ્ર પરપ્રત્યયકારિણૌ । સ્ત્રિયઃ કામિતકામિન્યો મૂર્ખાઃ પૂજિતપૂજકાઃ
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, બે પ્રકારના માણસો છે જે બીજાની અપેક્ષા વિરુદ્ધ વર્તે છે: એક તો જે સ્ત્રીઓ તેમને ઈચ્છે છે તેમને જ ઈચ્છે છે, અને બીજું, મૂર્ખો જે તેમને પૂજે છે તેમને જ પૂજે છે.
દ્વાવિમૌ કણ્ટકૌ તીક્ષ્ણૌ શરીરપરિશોષિણૌ। યશ્ચાધનઃ કામયતે યશ્ચ કુપ્યત્યનીશ્વરઃ
બે તીખા કાંટા છે, જે શરીરને સુકવી નાખે છે: એક તો ગરીબ માણસ જે ઈચ્છાઓ રાખે છે, અને બીજું, બલહીન માણસ જે ગુસ્સે થાય છે.
દ્વાવેવ ન વિરાજેતે વિપરીતેન કર્મણા । ગૃહસ્થશ્ચ નિરારમ્ભઃ કાર્યવાંશ્ચૈવ ભિક્ષુકઃ
બે જણ પોતાના સ્વભાવ વિરુદ્ધ વર્તે તો કદી ઉજવાતા નથી: એક તો ગૃહસ્થ જે કોઈ કાર્ય કરતો નથી, અને બીજું, ભિક્ષુક જે કામકાજમાં લાગી જાય છે.
દ્વાવિમૌ પુરુષૌ રાજન્સ્વર્ગસ્યોપરિ તિષ્ઠતઃ। પ્રભુશ્ચ ક્ષમયા યુક્તો દરિદ્રશ્ચ પ્રદાનવાન્
હે રાજા, બે માણસો છે જે સ્વર્ગથી પણ ઉપર ઊભા રહે છે: એક તો શક્તિશાળી પણ ક્ષમાશીલ, અને બીજું, ગરીબ પણ દાનશીલ.