અવિસ્થલં વૃકસ્થલં માકન્દીં વારણાવતમ્। અવસાનં ભવત્વત્ર કિંચિદેકં ચ પઞ્ચમમ્
અવિસ્થલ, વૃકસ્થલ, માકંદી, વારાણાવત—આ પૈકી કોઈ એક જગ્યા અમને વસવા માટે આપો.
ભ્રાતૄણાં દેહિ પઞ્ચાનાં પઞ્ચ ગ્રામાન્સુયોધન। શાન્તિર્નોસ્તુ મહાપ્રાજ્ઞ જ્ઞાતિભિઃ સહ સઞ્જય
હે સુયોધન, મારા પાંચ ભાઈઓને પાંચ ગામો આપો; હે વિદ્વાન સંજય, આપણાં સગાં-સંબંધીઓ સાથે શાંતિ રહે.
ભ્રાતા ભ્રાતરમન્વેતુ પિતા પુત્રેણ યુજ્યતામ્। સ્મયમાનાઃ સમાયાન્તુ પાઞ્ચાલાઃ કુરુભિઃ સહ
ભાઈ ભાઈને મળવા જાય, પિતા પુત્ર સાથે જોડાય; પાંચાલો અને કુરુઓ હસતાં-મુખે એક સાથે આવે.
અક્ષતાન્કુરુ પાઞ્ચાલાન્પશ્યેયમિતિ કામયે। સર્વે સુમનસસ્તાત શામ્યાય ભરતર્ષભ
હું ઈચ્છું છું કે પાંચાલો અખંડિત રહે; હે ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ, બધા સુખી અને શાંતિ માટે એકમન થાય.
અલમેવ શમાયાસ્મિ તથા યુદ્ધાય સઞ્જય। ધર્માર્થયોરલં ચાહં મૃદવે દારુણાય ચ
હું શાંતિ માટે પણ તૈયાર છું અને યુદ્ધ માટે પણ; ધર્મ અને લાભ, નમ્રતા કે કઠોરતા—બધા માટે સમાન રીતે તૈયાર છું.
દ્વાઃસ્થં પ્રાહ મહાપ્રાજ્ઞો ધૃતરાષ્ટ્રો મહીપતિઃ । વિદુરં દ્રષ્ટુમિચ્છામિ તમિહાનય મા ચિરમ્
ધૃતરાષ્ટ્ર રાજાએ દ્વારપાળને કહ્યું: 'હું વિદુરને મળવા ઈચ્છું છું—તેણે તરત અહીં લાવો.'
પ્રહિતો ધૃતરાષ્ટ્રેણ દૂતઃ ક્ષત્તારમબ્રવીત્ । ઈશ્વરસ્ત્વાં મહારાજો મહાપ્રાજ્ઞ દિદૃક્ષતિ
ધૃતરાષ્ટ્રના દૂતએ વિદુરને કહ્યું: 'મહાન રાજા, ધરતીના સ્વામી, તમને મળવા ઈચ્છે છે, હે વિદ્વાન.'
એવમુક્તસ્તુ વિદુરઃ પ્રાપ્ય રાજનિવેશનમ્ । અબ્રવીદ્ધૃતરાષ્ટ્રાય દ્વાઃસ્થં માં પ્રતિવેદય
આ રીતે સંભળીને, વિદુર રાજમહેલમાં પહોંચ્યા અને દ્વારપાળને કહ્યું: 'મારો સંદેશ ધૃતરાષ્ટ્રને આપો.'
વિદુરોઽયમનુપ્રાપ્તો રાજેન્દ્ર તવ શાસનાત્। દ્રુષ્ટુમિચ્છતિ તે પાદૌ કિં કરોતુ પ્રશાધિ મામ્
રાજા, તમારો આદેશ મળતાં વિદુર અહીં આવ્યા છે. તેઓ તમારી પાદука દર્શન કરવા માંગે છે. હવે તેઓ શું કરે, કૃપા કરીને મને જણાવો.
પ્રવેશય મહાપ્રજ્ઞં વિદુરં દીર્ઘદર્શિનમ્ । અહં હિ વિદુરસ્યાસ્ય નાકલ્પો જાતુ દર્શને
મહાજ્ઞાની અને દૂરદ્રષ્ટિ ધરાવનારા વિદુરને અંદર લાવો. હું તો વિદુરના દર્શન માટે સ્વયં સક્ષમ નથી.
પ્રવિશાન્તઃપુરં ક્ષત્તર્મહારાદજસ્ય ધીમતઃ। ન હિ તે દર્શનેઽકલ્પો જાતુ રાજાઽબ્રવીદ્ધિ મામ્
મહાન અને બુદ્ધિશાળી રાજાના અંતઃપુરમાં પ્રવેશો, કારણ કે રાજાએ મને કહ્યું છે કે તેઓ તમારા દર્શન માટે અસમર્થ નથી.
તતઃ પ્રવિશ્ય વિદુરો ધૃતરાષ્ટ્રનિવેશનમ્ । અબ્રવીત્પ્રાઞ્જલિર્વાક્યં ચિન્તયાનં નરાધિપમ્
પછી વિદુર ધૃતરાષ્ટ્રના મહેલમાં ગયા અને હાથ જોડીને વિચારી રહેલા રાજાને સંબોધી કહ્યું.
વિદુરોઽહં મહાપ્રાજ્ઞ સંપ્રાપ્તસ્તવ શાસનાત્। યદિ કિંચન કર્તવ્યમયમસ્મિ પ્રશાધિ મામ્
હું વિદુર છું, મહાજ્ઞાની, તમારો આદેશ મળતાં અહીં આવ્યો છું. જો કંઈ કામ હોય તો મને કહો.
સઞ્જયો વિદુર પ્રાપ્તો ગર્હયિત્વા ચ માં ગતઃ। અજાતશત્રોઃ શ્વો વાક્યં સભામધ્યે સ વક્ષ્યતિ
વિદુર, સંજય અહીં આવ્યા, મને ઠપકો આપ્યો અને પછી ચાલ્યા ગયા. હવે કાલે સભામાં એ અજાતશત્રુના વચન કહેશે.
તસ્યાદ્ય કુરુવીરસ્ય ન વિજ્ઞાતં વચો મયા। તન્મે દહતિ ગાત્રાણિ તદકાર્ષીત્પ્રજાગરમ્
આજે એ કુરુવીર શું બોલશે એ મને ખબર નથી, એ વાતે મારા અંગો સળગી રહ્યા છે અને મને ઊંઘ આવતી નથી.
આગ્રતો દહ્યમાનસ્ય શ્રેયો યદનુપશ્યસિ। તદ્બ્રૂહિ ત્વં હિ નસ્તાત ધર્માર્થકુશલો હ્યસિ
મારે જે ચિંતા સતાવે છે, તેમાં જો તું કોઈ સારું ઉપાય જાણતો હોય તો કહેજે, કેમ કે, વિદુર, તું ધર્મ અને અર્થમાં પારંગત છે.
યતઃ પ્રાપ્તઃ સઞ્જયઃ પાણ્ડવેભ્યો ન મે યથાવન્મનસઃ પ્રશાન્તિઃ । સર્વેન્દ્રિયાણ્યપ્રકૃતિં ગતાનિ કિં વક્ષ્યતીત્યેવ મેઽદ્ય પ્રચિન્તા
પાંડવો પાસેથી સંજય પાછા આવ્યા ત્યારથી મને મનની શાંતિ રહી નથી; મારા બધા ઇન્દ્રિયો અસ્વસ્થ છે અને હું એ જ વિચારતો રહું છું કે હવે એ શું કહેશે.
તન્મે બ્રૂહિ વિદુર ત્વં યથાવ- ન્મનીષિતં સર્વમજાતશત્રોઃ । યથા ન નસ્તાત હિતં ભવેચ્ચ પ્રજાશ્ચ સર્વાઃ સુખિતા ભવેયુઃ
વિદુર, તું અજાતશત્રુના મનસૂબા જે રીતે સાચા હોય એ પ્રમાણે મને બધું કહી દે, જેથી આપણું કલ્યાણ થાય અને પ્રજાઓ સુખી રહે.
અભિયુક્તં બલવતા દુર્બલં હીનસાધનમ્ । હૃતસ્વં કામિનં ચોરમાવિશન્તિ પ્રજાગરાઃ
જ્યારે બળવાન દુર્બળ પર ચઢાઈ કરે, સાધનહીન, સંપત્તિ ગુમાવનાર, કામી કે ચોર—આ બધા નિદ્રાહીન રહે છે.
કચ્ચિદેતૈર્મહાદોષૈર્ન સ્પૃષ્ટોઽસિ નરાધિપ। કચ્ચિચ્ચ પરવિત્તેષુ ગૃદ્ધ્યન્ન પરિતપ્યસે
રાજા, આશા છે કે તું આ મોટા દોષોથી બચેલો છે; અને પરની સંપત્તિની લાલચ રાખતો નથી કે તેના માટે દુઃખી થતો નથી.
શ્રોતુમિચ્છામિ તે ધર્મ્યં પરં નૈશ્રેયસં વચઃ। અસ્મિન્રાદર્ષિવંશે હિ ત્વમેકઃ પ્રાજ્ઞસંમતઃ
હું તારા ધર્મમય, ઉત્તમ અને કલ્યાણકારી વચનો સાંભળવા ઈચ્છું છું; કેમ કે આ રાજવંશમાં તું જ એક જ્ઞાની તરીકે માન્ય છે.
રાજા લક્ષણસંપન્નસ્ત્રૈલોક્યસ્યાધિપો ભવેત્। પ્રેષ્યસ્તે પ્રેષિતશ્ચૈવ ધૃતરાષ્ટ્ર યુધિષ્ઠિરઃ
સાચા ગુણોથી યુક્ત રાજા ત્રણેય લોકનો અધિપતિ બની શકે, પણ ધૃતરાષ્ટ્ર, યુધિષ્ઠિર તો તારો દૂત છે અને તારા દ્વારા મોકલવામાં આવ્યો છે.
વિપરીતતરશ્ચ ત્વં ભાગધેયે ન સંમતઃ। અર્ચિષાં પ્રક્ષયાચ્ચૈવ ધર્માત્મા ધર્મકોવિદઃ
તારી કિસ્મતમાં વિપરીતતા છે અને તું માન્ય નથી; અને જ્યારે તેજ ઘટે છે ત્યારે ધર્મનિષ્ઠ અને વિદ્વાનને પણ માન મળતું નથી.
આનૃશંસ્યાદનુક્રોશાદ્ધર્માત્સત્યાત્પરાક્રમાત્। ગુરુત્વાત્ત્વયિ સંપ્રેક્ષ્ય બહૂન્ક્લેશાંસ્તિતિક્ષતે
તારી દયાળુતા, સહાનુભૂતિ, ધર્મ, સત્ય, પરાક્રમ અને મહાનતા જોઈને ઘણા લોકો દુઃખ સહન કરે છે.
દુર્યોધને સૌબલે ચ કર્ણે દુઃશાસને તથા। એતેષ્વૈશ્વર્યમાધાય કથં ત્વં ભૂતિમિચ્છસિ
દુર્યોધન, સૌબલ, કર્ણ અને દુઃશાસન જેવા લોકો પર તું સત્તા સોંપી ને કેવી રીતે સમૃદ્ધિ ઈચ્છે છે?
આત્મજ્ઞાનં સમારમ્ભસ્તિતિક્ષા ધર્મનિત્યતા। યમર્થાન્નાપકર્ષન્તિ સ વૈ પણ્ડિત ઉચ્યતે
આત્મજ્ઞાન, ઉપક્રમ, સહનશક્તિ અને ધર્મમાં સ્થિરતા—જેને ધન ભ્રષ્ટ નથી કરતું, એ સાચો વિદ્વાન કહેવાય છે.
એકસ્માદ્વૃક્ષાદ્યજ્ઞપાત્રાણિ રાજ- ન્સ્રુક્વ દ્રોણી પેઠનીપીડને ચ। એતસ્માદ્રાજન્બ્રુવતો મે નિબોધ એકસ્માદ્વૈ જાયતેઽસચ્ચ સચ્ચ
રાજા, એક જ વૃક્ષમાંથી યજ્ઞમાં વપરાતા પાત્રો, જેમ કે ચમચી, ડોળ, ખલ અને પીસવાની પાટળી બને છે. એમાંથી સમજ, રાજા, કે એક જ મૂળમાંથી સાચું અને ખોટું બંને જન્મે છે.
નિષેવતે પ્રશસ્તાનિ નિન્દિતાનિ ન સેવતે। અનાસ્તિકઃ શ્રદ્દધાન એતત્પણ્ડિતલક્ષણમ્
જે માણસ સારા કામ કરે છે અને ખરાબ કામથી દૂર રહે છે, જે નિષ્ઠાવાન છે, શંકાશીલ નથી—એ જ સાચો વિદ્વાન કહેવાય છે.
ક્રોધો હર્ષશ્ચ દર્પશ્ચ હ્રીઃ સ્તમ્ભો માન્યમાનિતા। યમર્થાન્નાપકર્ષન્તિ સ વૈ પણ્ડિત ઉચ્યતે
કરોધ, આનંદ, અહંકાર, સંકોચ, હઠ, માન અને અપમાન—જેને આ બધું પોતાના ધ્યેયથી ડગાવતું નથી, એ જ વિદ્વાન કહેવાય છે.
યસ્ય કૃત્યં ન જાનન્તિ મન્ત્રં વા મન્ત્રિતં પરે। કૃતમેવાસ્ય જાનન્તિ સ વૈ પણ્ડિત ઉચ્યતે
જેના કામ કે સલાહ બીજાને ખબર પડતી નથી, પણ તેના કરેલા કાર્યો જ લોકો ઓળખે છે—એ જ સાચો વિદ્વાન કહેવાય છે.