અવિનાશં સઞ્જય પાણ્ડવાના- મિચ્છામ્યહં ભૂતિમેષાં પ્રિયં ચ। તથા રાજ્ઞો ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય સૂત સમાશંસે બહુપુત્રસ્ય વૃદ્ધિમ્
હે સંજય, હું પાંડવોની અવિનાશિતા, સમૃદ્ધિ અને સુખ ઇચ્છું છું; અને એ જ રીતે, ધૃતરાષ્ટ્રના અનેક પુત્રોનું કલ્યાણ પણ કામના કરું છું.
કામો હિ મે સઞ્જય નિત્યમેવ નાન્યદ્બ્રૂયાં તાન્પ્રતિ શામ્યતેતિ। રાજ્ઞશ્ચ હિ પ્રિયમેતચ્છૃણોમિ મન્યે ચૈતત્પાણ્ડવાનાં સમક્ષમ્
હા સંજય, મારી સતત ઈચ્છા છે કે તેઓ શાંતિ કરે; હું તેમને બીજું કશું કહું જ નહીં. રાજાને પણ આ વાત પ્રિય છે એવું હું સાંભળું છું અને પાંડવો સમક્ષ પણ એ જ માનું છું.
સુદુષ્કરસ્તત્ર શમો હિ નૂનં પ્રદર્શિતઃ સઞ્જય પાણ્ડવેન। યસ્મિન્ગૃદ્ધો ધૃતરાષ્ટ્રઃ સપુત્રઃ કસ્માદેષાં કલહો નાવમૂર્ચ્છેત્
સંજય, ત્યાં પાંડવ દ્વારા બતાવેલી શાંતિ ખરેખર અતિ દુષ્કર છે; જ્યારે ધૃતરાષ્ટ્ર અને તેના પુત્રો લોભી છે, ત્યારે આ વિવાદ કેમ વધશે નહીં?
ન ત્વં ધર્મં વિચરં સઞ્જયેહ મત્તશ્ચ જાનામિ યુધિષ્ઠિરાચ્ચ અથો કસ્માત્સજ્જય પાણ્ડવસ્ય ઉત્સાહિનઃ પૂરયતઃ સ્વકર્મ
પણ સંજય, અહીં તું ધર્મ પ્રમાણે વર્તતો નથી; હું એ વાત પોતે અને યુધિષ્ઠિર પાસેથી જાણું છું. તો પછી, સંજય, તું ઉત્સાહી પાંડવને પોતાનું કર્તવ્ય પૂરૂં પાડવામાં કેમ અટકાવ છે?
યથાખ્યાતમાવમતઃ કુટુમ્બે પુરા કસ્માન્સાધુવિલોપમાત્થ। અસ્મિન્વિધૌ વર્તમાને યથાવ- દુચ્ચાવચા મતયો બ્રાહ્મણાનામ્
પરિવારમાં અગાઉ જે રીતે કહેલું, ત્યારે તું પોતાને સારા માનીને પણ તેમના વિનાશને કેમ મંજૂરી આપી? આ સ્થિતિમાં, જેમ ઘટે છે તેમ, બ્રાહ્મણોની મતો ઊંચી-નીચી છે.
કર્મણાઽઽહુઃ સિદ્ધિમેકે પરત્ર હિન્વા કર્મ વિદ્યયા સિદ્ધિમેકે। નાભુઞ્જાનો ભક્ષ્યભોજ્યસ્ય તૃપ્યે- દ્વિદ્વાનપીહ વિહિતં બ્રાહ્મણાનામ્
કેટલાંક કહે છે કે ફળ માત્ર કર્મથી મળે છે, બીજાં કહે છે કે જ્ઞાનથી કર્મ છોડીને સિદ્ધિ મળે છે; છતાં અહીં વિદ્વાન પુરુષ પણ બ્રાહ્મણો માટે નિર્ધારિત ભોજન લીધા વિના તૃપ્ત થતો નથી.
યા વૈ વિદ્યાઃ સાધયન્તીહ કર્મ તાસાં ફલં વિદ્યતે નેતરાસામ્। તત્રેહ વૈ દૃષ્ટફલં તુ કર્મ પીત્વોદકં શામ્યતિ તૃષ્ણયાઽઽર્તઃ
જે વિદ્યા અહીં કર્મ સિદ્ધ કરે છે, તેનો ફળ મળે છે, બીજાની નહિ; અહીં કર્મનું ફળ સ્પષ્ટ દેખાય છે, જેમ તરસેલો માણસ પાણી પીધા પછી શાંત થાય છે.
સોઽયં વિધિર્વિહિતઃ કર્મણૈવ સંવર્તતે સઞ્જય તત્ર કર્મ। તત્ર યોઽન્યત્કર્મણઃ સાધુ મન્યે- ન્મોઘં તસ્યાલપિતં દુર્બલસ્ય
આ રીતે, સંજય, નિયમ એ છે કે ફળ માત્ર કર્મથી જ મળે છે; ત્યાં કર્મ સર્વોપરી છે. જે કોઈ એવું માને છે કે કર્મ સિવાય પણ કશું છે, તેની વાત નિષ્ફળ અને કમજોરીની છે.
કર્મણાઽમી ભાન્તિ દેવાઃ પરત્ર કર્મણૈવેહ પ્લવતે માતરિશ્વા। અહોરાત્રે વિદધત્કર્મણૈવ અતન્દ્રિતો નિત્યમુદેતિ સૂર્યઃ
કર્મથી દેવતાઓ પરલોકમાં તેજસ્વી બને છે; અહીં પણ પવન માત્ર કર્મથી જ ફરે છે. કર્મથી જ સૂર્ય રોજ સવારે અને સાંજે અવિરત ઊગે છે.
માસાર્ધમાસાનથ નક્ષત્રયોગા- નતન્દ્રિતશ્ચન્દ્રમાશ્ચાભ્યુપૈતિ। અતન્દ્રિતો દહતે જાતવેદાઃ સમિદ્ધ્યમાનઃ કર્મ કુર્વન્પ્રજાભ્યઃ
ચંદ્રમા મહિના-અડધા મહિના અને તારાઓ સાથેના સંયોગમાં અવિરત ફરતો રહે છે; અગ્નિ પણ, પ્રજાઓ માટે, પ્રજ્વલિત થઈને, અવિરત રીતે દહન કરે છે.
અતન્દ્રિતા ભારમિમં મહાન્તં બિભર્તિ દેવી પૃથિવી વલેન। અતન્દ્રિતાઃ શીઘ્રસપો વહન્તિ સન્તર્પયન્ત્યઃ સર્વભૂતાનિ નદ્યઃ
દેવી પૃથ્વી અવિરતપણે પોતાની શક્તિથી આ વિશાળ ભાર વહેંચે છે; અને વહેતી નદીઓ પણ અવિરતપણે વહે છે, બધાં જીવોને પોષે છે.
અતન્દ્રિતો વર્ષતિ ભૂરિતેજાઃ સન્નાદયન્નન્તરિક્ષં દિશશ્ચ। અતન્દ્રિતો બ્રહ્મચર્યં ચચાર શ્રેષ્ઠત્વમિચ્છન્બલભિદ્દેવતાનામ્
તે તેજસ્વી ઈન્દ્ર અવિરતપણે વરસાદ વરસાવે છે, આકાશ અને દિશાઓમાં ગુંજાવે છે; અને ઈન્દ્રે પણ દેવોમાં શ્રેષ્ઠ થવા માટે અવિરત બ્રહ્મચર્યનું પાલન કર્યું હતું.
હિત્વા સુખં મનસશ્ચ પ્રિયાણિ તેન શક્રઃ કર્મણા શ્રૈષ્ઠ્યમાપ। સત્યં ધર્મં પાલયન્નપ્રમત્તો દમં તિતિક્ષાં સમતાં પ્રિયં ચ
મનને ગમતા સુખ અને પ્રિય વસ્તુઓ છોડીને, એ રીતે ઇન્દ્રે શ્રેષ્ઠતા મેળવી. સત્ય અને ધર્મનું જતન કરીને, સતર્ક રહી, પોતાને સંયમમાં રાખી, સહનશીલતા, સમતા અને સૌજન્યને જીવનમાં ઉતારી.
એતાનિ સર્વાણ્યુપસેવમાનો યો દેવરાજ્યં મઘવાન્પ્રાપ મુખ્યમ્। બૃહસ્પતિર્બ્રહ્મચર્યં ચચાર સમીહિતઃ સંશિમાત્મા યથાવત્
આ બધા ગુણોનું પાલન કરીને, મઘવાને દેવોમાં મુખ્ય સ્થાન મેળવ્યું. બૃહસ્પતિએ મન એકાગ્ર રાખી, યોગ્ય રીતે બ્રહ્મચર્યનું પાલન કર્યું અને પોતાના ધ્યેય માટે પ્રયત્ન કર્યો.
હિત્વા સુખ પ્રતિરુધ્યેન્દ્રિયાણિ તેન દેવાનામગમદ્ગૌરવં સઃ। તથા નક્ષત્રાણિ કર્મણાઽમુત્ર ભાન્તિ રુદ્રાદિત્યા વસવોઽથાપિ વિશ્વે
સુખનો ત્યાગ કરીને અને ઇન્દ્રિયોને રોકી, એ રીતે દેવોમાં માન મેળવ્યું. એ જ રીતે, પોતાના કર્મથી તારાઓ, રુદ્રો, આદિત્યો, વસુઓ અને બધા વિશ્વદેવો પણ તેજસ્વી બને છે.
યમો રાજા વૈશ્રવણઃ કુબેરો ગન્ધર્વયક્ષાપ્સરસશ્ચ સૂત। બ્રહ્મવિદ્યાં બ્રહ્મચર્યં ક્રિયાં ચ નિપેવમાણા ઋષયોઽમુત્ર ભાન્તિ
યમ, વૈશ્વરવણ (કુબેર), ગંધર્વો, યક્ષો, અપ્સરાઓ અને રથચાલકો—બધા જ બ્રહ્મવિદ્યાનું અધ્યયન, બ્રહ્મચર્ય અને વિધિ-વિધાનો આચરણ કરીને ત્યાં તેજ પામે છે.
જાનન્નિમં સર્વલોકસ્ય ધર્મં વિપ્રેન્દ્રાણાં ક્ષત્રિયાણાં વિશાં ચ। સ કસ્માત્ત્વં જાનતાં જ્ઞાનવાન્સન્ વ્યાયચ્છસેક સઞ્જય કૌરવાર્થે
આ સમગ્ર જગતનો, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, ક્ષત્રિયો અને પ્રજાનો ધર્મ જાણીને, હે વિદ્વાન સંજય, તું જાણતાં હોવા છતાં કૌરવોના વિષયમાં શા માટે સંકોચ કરે છે?
આમ્નાયેષુ નિત્યસંયોગમસ્ય તથાઽશ્વમેધે રાજસૂયે ચ વિદ્ધિ। સંયુજ્યતે ધનુપા વર્મણા ચ હસ્ત્યશ્વાદ્યૈ રથશસ્ત્રૈશ્ચ ભૂયઃ
વેદોમાં, તેમજ અશ્વમેધ અને રાજસૂય યજ્ઞોમાં હંમેશાં શસ્ત્રો, કવચ, હાથી, ઘોડા, રથ અને શસ્ત્રો સાથે સંકળાવું જ પડે છે—આ વાત જાણ.
તે ચેદિમે કૌરવાણામ્રુપાય- મવગચ્છેયુવધેનૈવ પાર્થાઃ। ધર્મત્રાણં પુણ્યમેષાં કૃતં સ્યા- દાર્યે વૃત્તે ભીમસેનં નિગૃહ્ય
જો આ કૌરવો એ ઉપાય સમજતા, તો પાંડવોને મારીને નાશ કરી શકત, અને એ તેમનું ધર્મ અને પુણ્યનું કામ ગણાત—બીમસેનને સદાચારથી રોકીને.
તે ચેત્પિત્ર્યે કર્મણિ વર્તમાના આપદ્યેરન્દિષ્ટવશેન મૃત્યુમ્। યથાશક્ત્યાપૂરયન્તઃ સ્વકર્મ તદપ્યેષાં નિધનં સ્યાત્પ્રશસ્તમ્
જો પિતૃકર્મ કરતા કરતા તેઓને અણપેક્ષિત રીતે મૃત્યુ આવે, અને પોતાનું કર્તવ્ય શ્રેષ્ઠ રીતે નિભાવે, તો એ અંત પણ તેમની માટે પ્રશંસનીય ગણાય.
ઉતાહો ત્વં મન્યસે શામ્યમેવ રાજ્ઞાં યુદ્ધે વર્તતે ધર્મતન્ત્રમ્। અયુદ્ધે વા વર્તતે ધર્મતન્ત્રં તથૈવ તે વાચમિમાં શ્રૃણોમિ
કે કદાચ તું એવું માને છે કે રાજાઓ માટે માત્ર શાંતિ જ ધર્મ છે, અને યુદ્ધ ટાળવું જ યોગ્ય છે—આવી વાતો પણ હું તારા મોઢેથી સાંભળું છું.
ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય પ્રથમં સંવિભાગ- મવેક્ષ્ય ત્વં સઞ્જય સ્વં ચ કર્મ। નિશમ્યાથો પાણ્ડવાનાં ચ કર્મ પ્રશંસ વા નિન્દ વા યા મતિસ્તે
પ્રથમ ચાર વર્ણોની વિભાજન અને પોતાનું કર્તવ્ય વિચાર, પછી પાંડવોના કર્મો સાંભળી, સંજય, તારી સમજ મુજબ તેમનું વખાણ કે નિંદા કર.
અધીયીત બ્રાહ્મણો વૈ યજેત દદ્યાદીયાત્તીર્થમુખ્યાનિ ચૈવ। અધ્યાપ્રયેદ્યાજયેચ્ચાપિ યાજ્યાન્ પ્રતિગ્રહાન્વા વિહિતાન્પ્રતીચ્છેત્
બ્રાહ્મણે અધ્યયન કરવું, યજ્ઞ કરવો, દાન આપવું, લેવું, તીર્થયાત્રા કરવી, શિખવવું, યજ્ઞમાં યજમાન બનવું અને નિયમિત રીતે દાન સ્વીકારવું જોઈએ.
અધીયીત ક્ષત્રિયોઽથો યજેત દદ્યાદ્ધનં ન તુ યાચેત કિંચિત્। ન યાજયેન્ન તુ ચાધ્યાપયીત એવં સ્મૃતઃ ક્ષત્રધર્મઃ પુરાણઃ
ક્ષત્રિયે અધ્યયન કરવું, યજ્ઞ કરવો, ધનનું દાન કરવું, પણ કશું માગવું નહીં. યજ્ઞ કરાવવો કે શિખવવું નહીં—આ પ્રાચીન ક્ષત્રિયધર્મ છે.
તથા રાજન્યો રક્ષણં વૈ પ્રજાનાં કૃત્વા ધર્મેણાપ્રમત્તોઽથ દત્ત્વા। યજ્ઞૈદિષ્ટ્વા સર્વવેદાનધીત્ય દારાન્કૃવા પુણ્યકૃદાવસેદ્ગૃહાન્
એ જ રીતે, રાજાએ પ્રજાની રક્ષા ધર્મપૂર્વક અને સતર્ક રહી, દાન આપવું, યજ્ઞ કરવો, બધા વેદો શીખવા, લગ્ન કરવો અને સારા કર્મો કરીને ઘરગૃહસ્થમાં રહેવું જોઈએ.
સ ધર્માત્મા ધર્મમધીત્ય પુણ્યં યદૃચ્છયા વ્રજતિ બ્રહ્મલોકમ્। વૈશ્યોઽધીત્ય કૃષિગોરક્ષપણ્યૈ- ર્વિત્તં ચિન્વન્પાલયન્નપ્રમત્તઃ
એ ધર્મનિષ્ઠ, ધર્મ અને પુણ્ય શીખીને, યથાસંભવ બ્રહ્મલોક પામે છે. વૈશ્યે અધ્યયન કરીને, ખેતી, પશુપાલન અને વેપારથી સંપત્તિ એકઠી કરી, તેને ચોખ્ખાઈથી સંભાળવી જોઈએ.
દેવં સ્મૃતઃ શૂદ્રધર્મઃ પુરાણઃ
આ જ પ્રાચીન શૂદ્રધર્મ કહેવાય છે.
એતાન્રાજા પાલયન્નપ્રમત્તો નિયોજયન્સર્વવર્ણાન્સ્વધર્મે। અકામાત્મા સમવૃત્તિઃ પ્રજાસુ નાધાર્મિકાનનુરુધ્યેત કામાત્
રાજાએ આ બધાની યોગ્ય રીતે રક્ષા કરી, દરેક વર્ણને પોતાના કર્તવ્યમાં લગાડવો, પ્રજામાં સમભાવ રાખવો અને ઇચ્છાવશ ધર્મવિરુદ્ધને ક્યારેય સહારો ન આપવો.
શ્રેયાંસ્તસ્માદ્યદિ વિદ્યેત કશ્ચિ- દભિજ્ઞાતઃ સર્વધર્મોપપન્નઃ । સ તં દ્રષ્ટુમનુશિષ્યન્પ્રજાનાં ન ચૈતદ્બુધ્યેદિતિ તસ્મિન્નસાધુઃ
આથી, જો કોઈ સર્વધર્મમાં નિષ્ણાત અને ગુણવાન હોય, તો એ પ્રજાને માર્ગદર્શન આપે; જો એ સમજતો ન હોય, તો એ માટે યોગ્ય નથી.
ઉત્પાદિતં વર્મ શસ્ત્રં ધનુશ્ચ
કવચ, શસ્ત્રો અને ધનુષ બનાવવામાં આવ્યા છે.