ન યુજ્યતે કર્મ યુષ્માસુ હીનં સત્વં હિ વસ્તાદૃશં ભીમસેનાઃ । ઉદ્ભાસતે હ્યઞ્જનબિન્દુવત્ત- ચ્છુભ્રે વસ્ત્રે યદ્ભવેત્કિલ્બિષં વઃ
તમામાં ક્યારેય કોઈ નીચું કામ જોવા મળતું નથી; ભીમસેન, તમારો સ્વભાવ યોગ્ય છે. જો તમારામાં કોઈ દોષ હોય, તો એ સફેદ કપડાં પર કાજળની જેમ સ્પષ્ટ દેખાય.
સર્વક્ષયો દૃશ્યતે યત્ર કૃત્સ્નઃ પાપોદયો ભાવસંસ્થઃ કુરૂણામ્। કસ્તત્ર કુર્યાઞ્જાતુ કર્મ પ્રજાનન્ પરાજયો યત્ર સમો જયશ્ચ
જ્યાં સર્વનાશ દેખાય છે, જ્યાં કુરુઓમાં પાપ ફેલાય છે, ત્યાં, જાણીને, કોણ કામ કરે? જ્યાં જીત અને હાર બંને સમાન લાગે છે.
તે વૈ ધન્યા યૈઃ કૃતં જ્ઞાતિકાર્યં તે વૈ પુત્રાઃ સુહૃદો બાન્ધવાશ્ચ। ઉપક્રુષ્ટં જીવિતં સન્ત્યજેયુ- ર્યતઃ કુરૂણાં નિયતો વૈ ભવઃ સ્યાત્
જે લોકોએ પોતાનાં કુટુંબજનો માટે ફરજ બજાવી છે, એ સાચા પુત્ર, મિત્ર અને સંબંધીઓ છે. આવા લોકો જીવનમાં કલંક લાગ્યો હોય તો પણ, કુરૂઓનું ભાગ્ય નિશ્ચિત છે એમ જાણીને, જીવન ત્યાગી દે.
તે ચેત્કુરૂનનુશિષ્યાથ પાર્થા નિર્ણીય સર્વાન્દ્વિષતો નિગૃહ્ય। સમં વસ્તજ્જીવિતં મૃત્યુન સ્યા- દ્યજ્જીવધ્વં જ્ઞાતિવધેન સાધુ
પાર્થો, જો તમે સૌ દુશ્મનોને શાંત કરીને, કુરૂઓને યોગ્ય માર્ગ બતાવો, તો પછી તમારું જીવન પણ મૃત્યુ સમાન જ ગણવું. કારણ કે, કુટુંબજનોને મારીને જીવવું યોગ્ય નથી.
કો હ્યેવ યુષ્માન્સહ કેશવેન સચેકિતાનાન્પાર્ષતબાહુગુપ્તાન્। સસાત્યકીન્વિષહેત પ્રજેતું લબ્ધ્વાઽપિ દેવાન્સચિવાન્સહેન્દ્રાન્
તમારા અને કૃષ્ણ સાથે, ચેકિતાન, પૃષ્ઠતપુત્રો અને સાત્યકી જેવા વીરોને જીતવા માટે—even દેવો, એમના મંત્રીઓ અને ઇન્દ્ર મળ્યા હોય તો પણ—કોણ ટકી શકે?
કો વા કુરૂન્દ્રોણભીષ્માભિગુપ્તા- નશ્વત્થામ્ના શલ્યકૃપાદિભિશ્ચ। રણે વિજેતું વિષહેત રાજન્ રાધેયગુપ્તાન્સહ ભૂમિપાલૈઃ
રાજા, દ્રોણ, ભીષ્મ, અશ્વત્થામા, શલ્ય, કૃપાચાર્ય અને રાધેય જેવા વીરોથી રક્ષાયેલા કુરૂઓને, તેમજ અન્ય રાજાઓ સાથે મળીને રાધેયે રક્ષેલા વીરોને, યુદ્ધમાં કોણ જીતે એવી હિંમત રાખે?
મહદ્બલં ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય રાજ્ઞઃ કો વૈ શક્તો હન્તુમક્ષીયમાણઃ । સોઽહં જયે ચૈવ પરાજયે ચ નિઃશ્રેયસં નાધિગચ્છામિ કિંચિત્
ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોની મોટી સેના છે, તેને અખંડિત રાખીને કોણ હરાવી શકે? જીતમાં કે હારમાં, મને ક્યાંય શ્રેષ્ઠ કલ્યાણ દેખાતું નથી.
કથં હિ નીચા ઇવ દૌષ્કુલેયા નિર્ધર્માર્થં કર્મ કુર્યુશ્ચ પાર્થાઃ । સોઽહં પ્રસાદ્ય પ્રણતો વાસુદેવં પઞ્ચાલાનામધિપં ચૈવ વૃદ્ધમ્
પાર્થો, જેમ નીચ કુળમાં જન્મેલા લોકો ધર્મ અને અર્થ વગરના કામ કરે, તેમ તમે કેમ કરો? એટલે હું વાસુદેવ અને પંચાલોના વૃદ્ધ રાજાને પ્રસન્ન કરીને, નમન કરીને આશ્રય માંગુ છું.
કૃતાઞ્જલિઃ શરણં વઃ પ્રપદ્યે કથં સ્વસ્તિ સ્યાત્કુરુસૃઞ્જયાનામ્। ન હ્યેવમેવં વચનં વાસુદેવો ધનઞ્જયો વા જાતુ કિંચિન્ન કુર્યાત્
હું હાથ જોડીને તમારો આશ્રય લેું છું. કેવી રીતે કુરૂઓ અને શ્રિઞ્જયોનું કલ્યાણ થાય? કારણ કે વાસુદેવ કે ધનંજય ક્યારેય વિરુદ્ધ વર્તન કરે જ નહીં.
પ્રણાન્દદ્યાદ્યાચમાનઃ કુતોઽન્ય- દેતદ્વિદ્વન્સાધનાર્થં બ્રવીમિ । એતદ્રાજ્ઞો ભીષ્મપુરોગમસ્ય મતં યદ્વઃ શાન્તિરિહોત્તમા સ્યાત્
માફી માગનાર salutations કેમ આપે? એટલે, હે વિદ્વાન, હું સમાધાન માટે આ વાત કહું છું. રાજા અને ભીષ્માદિ વડીલોએ પણ એ જ મંતવ્ય રાખ્યું છે કે અહીં શ્રેષ્ઠ શાંતિ મળે.
કાં નુ વાચં સઞ્જય મે શૃણોષિ। યુદ્ધૈષિણીં યેન યુદ્ધાદ્બિભેષિ । અયુદ્ધં વૈ તાત યુદ્ધાદ્ગરીયઃ કસ્તલ્લબ્ધ્વા જાતુ યુદ્ધ્યેત સૂત
હે સંજય, મારી કઈ વાતો તમે સાંભળો છો? એ તો યુદ્ધ ઇચ્છાવાળી છે, જેના કારણે તમે યુદ્ધથી ડરો છો. બિનયુદ્ધ, બેટા, યુદ્ધ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે; જેને એ મળે, એ કદી યુદ્ધ કેમ પસંદ કરે?
અકુર્વતશ્ચેત્પુરુષસ્ય સઞ્જય સિદ્ધ્યેત્સઙ્કલ્પો મનસા યં યમિચ્છેત્। ન કર્મ કુર્યાદ્વિદિતં મમૈત- દન્યત્ર યુદ્ધાદ્બહુ યલ્લઘીયઃ
હે સંજય, જો માણસ કંઈ ન કરે તો, જે મનમાં ઈચ્છે છે એ સિદ્ધિ મળી જાય? મને તો એમ જાણીતું છે કે, યુદ્ધ સિવાય બીજું ઘણું છે જે કરવું સહેલું છે.
કુતો યુદ્ધં જાતુ નરોઽવગચ્છે- ત્કો દેવશપ્તો હિ વૃણીત યુદ્ધમ્। સુખૈષિણઃ કર્મ કુર્વન્તિ પાર્થા ધર્માદહીનં યચ્ચ લોકસ્ય પથ્યમ્
માણસ યુદ્ધને કેવી રીતે સમજે? દેવો દ્વારા શાપિત થયેલો જ યુદ્ધ પસંદ કરે. પાર્થો સુખ માટે જ કાર્ય કરે છે, પણ જે ધર્મ વિહોણું છે, એ જ દુનિયાનો રસ્તો છે.
ધર્મોદયં સુખમાશંસમાનાઃ કૃચ્છ્રોપાયં તત્ત્વતઃ કર્મ દુઃખમ્। સુખં પ્રેપ્સુર્વિજિઘાંસુશ્ચ દુઃખં કર્મારભેદ્યચ્ચ ધર્માનપેતમ્
જે ધર્મથી સુખની આશા રાખે છે, તેઓ સાચે જાણે છે કે મુશ્કેલીથી કરેલું કામ દુઃખદાયી છે. જે સુખ ઈચ્છે છે અને દુઃખ ટાળવા માંગે છે, એ ધર્મવિહોણું કામ કદી ન કરે.
ક ઇન્દ્રિયાણાં પ્રીતિવશાનુરાનાં કર્માભિજ્ઞઃ સ્વશરીરં દુનોતિ। યયા પ્રમુક્તો ન કરોતિ દુઃખં તૃષ્ણાં ત્યજેત્સર્વધર્માદપેતામ્
ઈન્દ્રિયોની મજા પાછળ દોડતો, કર્મ જાણનારો માણસ પોતાનું શરીર કેમ દુઃખ આપે? જે એમાંથી છૂટે છે, એ દુઃખદાયક કામ કરતો નથી; એ તૃષ્ણા ત્યાગે છે, જે બધાં ધર્મથી વિમુખ છે.
સહાસ્માભિર્ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય રાજ્ઞઃ
અમે સાથે છીએ તો ધૃતરાષ્ટ્ર રાજા પણ આપણા સાથે છે.
કથં ત્વસ્માન્સંપ્રણુદેત્કુરુભ્યઃ
તો પછી, એ આપણને કુરૂઓ સામે કેમ ઉશ્કેરે?
અત્રૈવ સ્યાદવુધસ્યૈવ કામઃ। પ્રાયઃ શરીરે હૃદયં દુનોતિ
અહીં નિઃશસ્ત્ર માણસની ઈચ્છા જાગે છે; સામાન્ય રીતે શરીરમાં હૃદયને દુઃખ થાય છે.
સ્વયં રાજા વિષમસ્થઃ પરેષુ સામર્થ્યમન્વિચ્છતિ તન્ન સાધુ। યથાઽઽત્મનઃ પશ્યતિ વૃત્તમેવ તથા પરેતામપિ સોઽભ્યુપૈતિ
રાજા પોતે પરિસ્થિતિમાં પરાયો છે, ત્યારે બીજામાં શક્તિ શોધે છે, પણ એ યોગ્ય નથી. જેમ પોતાનું વર્તન જુએ છે, તેમ બીજાનું પણ સ્વીકારી લે છે.
આસન્નમગ્નિં તુ નિદાઘકાલે ગમ્ભીરકક્ષે ગહને વિસૃજ્ય। યથા વિવૃદ્ધં વાયુવશેન શોચે- ત્ક્ષેમં મુમુક્ષુઃ શિશિરવ્યપાયે
જેમ ઉનાળામાં અગ્નિ પાસે ઊંડા ઓરડામાં રહીને, જ્યારે પવન વધે ત્યારે દુઃખી થાય છે અને શીતકાળ ટળી જાય ત્યારે સુરક્ષાની ઈચ્છા થાય છે, તેમ...
પ્રાપ્તૈશ્વર્યો ધૃતરાષ્ટ્રોઽદ્ય રાજા લાલપ્યતે સઞ્જય કસ્ય હેતોઃ । પ્રગૃહ્ય દુર્બુદ્ધિમનાર્જવે રતં પુત્રં મન્દં મૂઢમમન્ત્રિણં તુ
આજે ધૃતરાષ્ટ્રને રાજપદ અને સંપત્તિ મળ્યા છે, તો પણ, સંજય, એ શા માટે પોતાને મજા માણે છે? કારણ કે એ પોતાના મૂર્ખ, વાંકચાળા, સાવ ધીમા અને ભટકેલા પુત્રને જ બાંધ્યો બેઠો છે.
અનાપ્તવચ્ચાપ્તતમસ્ય વાચઃ સુયોધનો વિદુરસ્યાવમત્ય। સુતસ્ય રાજા ધૃતરાષ્ટ્રઃ પ્રિયૈષી સંબુધ્યમાનો વિશતેઽધર્મમેવ
સુયોધન તો વિદુરની વાતને પણ અજાણ્યા માણસની જેમ અવગણે છે, જ્યારે એ તો સૌથી સમજદાર અને નજીકનો છે. રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર પોતાના પુત્રના સુખની જ ઈચ્છા રાખે છે અને જાણતાં જાણતાં પાપના રસ્તે જાય છે.
મેધાવિનં હ્યર્થકામં કુરૂણાં બહુશ્રુતં વાગ્મિનં શીલવન્તમ્ । સ તં રાજા ધૃતરાષ્ટ્રઃ કુરુભ્યો ન સસ્માર વિદુરં પુત્રકામ્યાત્
વિદુર તો બુદ્ધિશાળી, કામકાજમાં nipuN, ઘણું સાંભળેલો, બોલવામાં પારો અને સારા સ્વભાવનો છે, છતાં રાજા ધૃતરાષ્ટ્રે પુત્રપ્રેમમાં કુરુઓ માટે એનું સ્મરણ પણ કર્યું નહીં.
માનઘ્નસ્યાસૌ માનકામસ્ય ચેર્ષોઃ સંરમ્ભિણશ્ચાર્થધર્માતિગસ્ય। દુર્ભાષિણો મન્યુવશાનુગસ્ય કામાત્મનો દૌર્હૃદૈર્ભાવિતસ્ય
એ પુત્ર તો પરમાણ માટે તરસેલો, ઈર્ષ્યાળુ, ગુસ્સાવાળો, ધર્મ અને લાભ બંનેનો ભંગ કરનાર, કડક બોલનાર, ગુસ્સાના વશમાં રહેતો, ઇચ્છાઓમાં ડૂબેલો અને દુષ્ટ મનનો છે.
અનેયસ્યાશ્રેયસો દીર્ઘમન્યો- ર્મિત્રદ્રુહઃ સઞ્જય પાપબુદ્ધેઃ। સુતસ્ય રાજા ધૃતરાષ્ટ્રઃ પ્રિયૈષી પ્રપશ્યમાનઃ પ્રાજહાદ્ધર્મકામૌ
સંજય, એ રાજા ધૃતરાષ્ટ્રે પોતાના પુત્રના પ્રેમમાં, જોઈ જોઈને પણ, ધર્મ અને સારા માર્ગને છોડી દીધા, જ્યારે એ પુત્ર તો અણઘડ, દુષ્ટ બુદ્ધિનો અને મિત્રોનો દુશ્મન છે.
તદૈવ મે સઞ્જય દીવ્યતોઽભૂ- ન્મતિઃ કુરૂણામાગતઃ સ્યાદભાવઃ । કાવ્યાં વાચં વિદુરો ભાષમાણો ન વિન્દતે યદ્ધાર્તરાષ્ટ્રાત્પ્રશંસામ્
સંજય, જ્યારે હું જૂઆ રમતો હતો, ત્યારે જ મને સમજાઈ ગયું કે કુરુઓનો નાશ નજીક છે. વિદુરે સમજદારીની વાતો કરી, પણ ધૃતરાષ્ટ્રના લોકો એનું કદર ન કરતા, એ જ સમયે બધું સ્પષ્ટ થઈ ગયું.
ક્ષત્તુર્યદા નાન્વવર્તન્ત બુદ્ધિં કૃચ્છ્રં કુરૂન્સૂત તદાઽભ્યાજગામ। યાવત્પ્રજ્ઞામન્વવર્તન્ત તસ્ય તાવત્તેષાં રાષ્ટ્રવૃદ્ધિર્બભૂવ
જ્યારે વિદુરની વાત સાંભળવામાં આવી નહી, ત્યારે કુરુઓ પર મુશ્કેલી આવી. જયાં સુધી એના સમજદારીના માર્ગે ચાલ્યા, ત્યાં સુધી એમનું રાજ્ય ફૂલ્યું-ફાળ્યું.
તદર્થલુબ્ધસ્ય નિબોધ મેઽદ્ય યે મન્ત્રિણો ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય સૂત। દુઃશાસનઃ શકુનિઃ સૂતપુત્રો ગાવલ્ગણે પશ્ય સંમોહમસ્ય
હવે સાંભળ, સંજય, ધૃતરાષ્ટ્રના લોભી પુત્રના સલાહકાર કોણ છે: દુઃશાસન, શકુની, કર્ણ અને ગાવલ્ગણ. જોઈ લે, એના આસપાસ કેટલી ભ્રાંતિ છે.
સોઽહં ન પશ્યામિ પરીક્ષમાણઃ કથં સ્વસ્તિ સ્યાત્કુરુસૃઞ્જયાનામ્ । આત્તૈશ્વર્યો ધૃતરાષ્ટ્રઃ પરેભ્યઃ પ્રવ્રાજિતે વિદુરે દીર્ઘદૃષ્ટૌ
હું જોતા કહું છું કે, કુરુઓ અને શ્રિઞ્જયોના કલ્યાણની કોઈ આશા દેખાતી નથી. ધૃતરાષ્ટ્રે બીજાની પાસે થી સત્તા લીધી અને દૂરદ્રષ્ટિ વિદુરને દેશ છોડાવ્યા.
આશંસતે વૈ ધૃતરાષ્ટ્રઃ સપુત્રો મહારાજ્યમસપત્નં પૃથિવ્યામ્। તસ્મિઞ્શમઃ કેવલં નોપલભ્યઃ સર્વં સ્વકં મદ્ગતે મન્યતેઽર્થમ્
ધૃતરાષ્ટ્ર અને એનો પુત્ર તો ધરતી પર કોઈ વિઘ્ન વિના મહારાજ્યની આશા રાખે છે. પણ એમાં એમને શાંતિ નથી મળતી અને બધું જ પોતાનું છે એમ માને છે.