અનામયં પૃચ્છતિ ત્વામ્બિકેયો વૃદ્ધો રાજા ધૃતરાષ્ટ્રો મનીષી । કચ્ચિદ્ભીમઃ કુશલી પાણ્ડવાગ્ર્યો ધનઞ્જયસ્તૌ ચ માદ્રીતનૂજૌ
અંબિકાપુત્ર વૃદ્ધ અને વિદ્વાન રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર તમારું સુખ પુછે છે; શું પાંડવોમાં શ્રેષ્ઠ ભીમ, ધનંજય અને માદ્રીના બંને પુત્રો સુખી છે?
કચ્ચિત્કૃષ્ણા દ્રૌપદી રાજપુત્રી સત્યવ્રતા વીરપત્ની સુપુત્રા। મનસ્વિની યત્ર ચ વાઞ્છસિ ત્વ- મિષ્ટાન્કામાન્ભારત સ્વસ્તિકામઃ
કૃષ્ણા દ્રૌપદી, રાજકન્યા, પતિઓની વ્રતવાળી અને સુપુત્રવતી, એ સુખી છે ને? હે ભારત, જ્યાં પણ તું ઈચ્છે છે, તને મનગમતી વસ્તુ મળે એવી મારી શુભેચ્છા છે.
ગાવલ્ગણે સઞ્જય સ્વાગતં તે પ્રીતાત્માઽહં ત્વાઽભિનન્દામિ સૂત। અનામયં પ્રતિમાને તવાહં સહાનુજૈઃ કુશલી ચાસ્મિ વિદ્વન્
હે ગાવલ્ગણિ સંજય, તારો સ્વાગત છે; આનંદથી હું તને વંદન કરું છું, હે રથચાલક; હું અને મારા ભાઈઓ સૌ સુખી છીએ, એ તને ખાતરીપૂર્વક કહું છું, હે વિદ્વાન.
ચિરાદિદં કુશલં ભારતસ્ય શ્રુત્વા રાજ્ઞઃ કુરુવૃદ્ધસ્ય સૂત। મન્યે સાક્ષાદ્દૃષ્ટમહં નરેન્દ્રં દૃષ્ટ્વૈવ ત્વાં સઞ્જય પ્રીતિયોગાત્
લાંબા સમય પછી, કુરુવંશના વૃદ્ધ રાજાની સુખવારતા સાંભળી, હે સંજય, મને એવું લાગે છે કે હું રાજાને જ જોઈ રહ્યો છું, કારણ કે તને જોઈને મને આનંદ થયો છે.
પિતામહો નઃ સ્થવિરો મનસ્વી મહાપ્રાજ્ઞઃ સર્વધર્મોપપન્નઃ। સકૌરવ્યઃ કુશલી તાત ભીષ્મો યથાપૂર્વં વૃત્તિરસ્ત્યસ્ય કચ્ચિત્
અમારા પિતામહ, વૃદ્ધ અને બુદ્ધિશાળી, સર્વધર્મમાં પારંગત, કૌરવો સાથે ભીષ્મ સુખી છે ને, હે પ્રિય? એનું વર્તન પહેલું જ છે ને?
કચ્ચિદ્રાજા ધૃતરાષ્ટ્રઃ સપુત્રો વૈચિત્રવીર્યઃ કુશલી મહાત્મા। મહારાજો બાહ્લિકઃ પ્રાતિપેયઃ કચ્ચિદ્વિદ્વાન્કુશલી સૂતપુત્ર
રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર અને એનો પુત્ર, વિચિત્રવીર્યના વંશજ, એ મહાત્મા સુખી છે ને? મહારાજ બાહ્લિક, પ્રતિપપુત્ર, એ પણ સુખી છે ને? અને રથચાલકપુત્ર વિદ્વાન પણ સુખી છે ને?
સ સોમદત્તઃ કુશલી તાત કચ્ચિ- દ્ભૂરિશ્રવાઃ સત્યસન્ધઃ શલશ્ચ। દ્રોણઃ સપુત્રશ્ચ કૃપશ્ચ વિપ્રો મહેષ્વાસાઃ કચ્ચિદેતેઽપ્યરોગાઃ
પુત્ર, શું સોમદત્ત સુખી છે? શું ભૂરિશ્રવસ, જે સત્યનિષ્ઠ છે, અને શલ પણ સુખી છે? દ્રોણ અને તેનો પુત્ર, તથા વિદ્વાન કૃપાચાર્ય, એ બધા મહાન ધનુર્ધારી, શું એ સૌ આરોગ્યમાં છે?
સર્વે કુરુભ્યઃ સ્પૃહયન્તિ સઞ્જય ધનુર્ધરા યે પૃથિવ્યાં પ્રધાનાઃ । મહાપ્રજ્ઞાઃ સર્વશાસ્ત્રાવદાતા ધનુર્ભૃતાં મુખ્યતમાઃ પૃથિવ્યામ્
સંજય, પૃથ્વી પરના સર્વ શ્રેષ્ઠ ધનુર્ધારી, જે મહાન બુદ્ધિશાળી અને સર્વ શાસ્ત્રોમાં નિપુણ છે, અને ધનુર્ધારીઓમાં સર્વોપરી છે, શું એ સૌ હજુ પણ કૌરવોને માન આપે છે?
કચ્ચિન્માનં તાત લભન્ત એતે ધનુર્ભૃતઃ કચિદેતેઽપ્યરોગાઃ। યેષાં રાષ્ટ્રે નિવસતિ દર્શનીયો મહેષ્વાસઃ શીલવાન્દ્રોણપુત્રઃ
પુત્ર, શું એ ધનુર્ધારીઓને માન મળે છે અને તેઓ આરોગ્યમાં છે? જેમના રાજ્યમાં દ્રોણપુત્ર, મહાન ધનુર્ધારી અને સદ્ગુણવંત, રહે છે, તેઓ સુખી છે ને?
વૈશ્યાપુત્રઃ કુશલી તાત કચ્ચિત્ મહાપ્રાજ્ઞો રાજપુત્રો યુયુત્સુઃ । કર્ણો માની કુશલી તાત કચ્ચિત્ સુયોધનો યસ્ય મન્દો વિધેયઃ
પુત્ર, વૈશ્યપુત્ર અને વિદ્વાન યુયુત્સુ સુખી છે ને? અને ગર્વીલા કર્ણ, જેને મૂર્ખ સુયોધન વશમાં છે, તે પણ આરોગ્યમાં છે ને?
સ્ત્રિયો વૃદ્ધા ભારતાનાં જનન્યો મહાદાસ્યો દાસભાર્યાશ્ચ સૂત। વધ્વઃ પુત્રા ભાગિનેયા ભગિન્યો દૌહિત્રા વા કચ્ચિદપ્યવ્યલીકાઃ
સૂત, શું ભારતવંશની સ્ત્રીઓ, વૃદ્ધો, માતાઓ, મહાન દાસીઓ, દાસોની પત્નીઓ, વહુઓ, પુત્રો, ભાણેજો, બહેનો અને દોહિત્રો સૌ સુખી અને નિરોગ છે?
કચ્ચિદ્રાજા બ્રાહ્મણાનાં યથાવત્ પ્રવર્તતે પૂર્વવત્તાત વૃત્તિમ્। કચ્ચિદ્દાયાન્મામકાન્ધાર્તરાષ્ટ્રો દ્વિજાતીનાં સઞ્જય નોપહન્તિ
પુત્ર, શું રાજા હજુ પણ બ્રાહ્મણો સાથે પહેલા જેવો વ્યવહાર કરે છે? શું ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર, સંજય, દ્વિજાતિઓના હિતમાં કોઈ અડચણ લાવતો નથી?
કચ્ચિદ્રાજા ધૃતરાષ્ટ્રઃ સપુત્ર ઉપેક્ષતે બ્રાહ્મણાતિક્રમાન્વૈ। સ્વર્ગસ્ય કચ્ચિન્ન તથા વર્ત્મભૂતા- મુપેક્ષતે તેષુ સદૈવ વૃત્તિમ્
શું રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર અને તેના પુત્રો બ્રાહ્મણોની ભૂલોને અવગણે છે? શું તેઓ બ્રાહ્મણો સાથે હંમેશાં યોગ્ય વ્યવહાર કરે છે, જે સ્વર્ગનો માર્ગ છે?
એતઞ્જ્યોતિશ્ચોત્તમં જીવલોકે શુક્લં પ્રજાનાં વિહિતં વિધાત્રા। તે ચેદ્દોષં ન નિયચ્છન્તિ મન્દાઃ કૃત્સ્નો નાશો ભવિતા કૌરવાણામ્
આ જીવમાં શ્રેષ્ઠ પ્રકાશ, શુદ્ધ અને વિધાતા દ્વારા નક્કી કરેલો, જો મૂર્ખો પોતાની ખામીઓ રોકતા નથી, તો આખા કૌરવોનો વિનાશ નિશ્ચિત છે.
કચ્ચિદ્રાજા ધૃતરાષ્ટ્રઃ સપુત્રો બુભૂષતે વૃત્તિમમાત્યવર્ગે। કચ્ચિન્ન ભેદેન જિજીવિષન્તિ મુહૃદ્રૂપા દુર્હૃદશ્ચૈકમત્યાત્
શું રાજા ધૃતરાષ્ટ્ર અને તેનો પુત્ર પોતાના મંત્રીઓમાં યોગ્ય વ્યવહાર રાખવા ઈચ્છે છે? શું તેઓ ફૂટ પાડી જીવવા માંગતા નથી અને દુર્ભાવનાવાળા સલાહકારોથી દૂર રહી એકતા જાળવે છે?
કચ્ચિન્ન પાપં કથયન્તિ તાત તે પાણ્ડવાનાં કુરવઃ સર્વ એવ। દ્રોણઃ સપુત્રશ્ચ કૃપશ્ચ વીરો નાસ્માસુ પાપાનિ વદન્તિ કચ્ચિત્
પુત્ર, શું કુરુઓ પાંડવોની નિંદા તો કરતા નથી ને? દ્રોણ અને તેનો પુત્ર તથા વીર કૃપાચાર્ય અમારી નિંદા તો કરતા નથી ને?
કચ્ચિદ્રાજ્યે ધૃતરાષ્ટ્રં સપુત્રં સમેત્યાહુઃ કુરવઃ સર્વ એવ। કચ્ચિદ્દૃષ્ટ્વા દસ્યુસઙ્ઘાન્સમેતા- ન્સ્મરન્તિ પાર્થસ્ય યુધાં પ્રણેતુઃ
શું બધા કુરુઓ ભેગા થઈ ધૃતરાષ્ટ્ર અને તેના પુત્રને રાજા રૂપે માને છે? જ્યારે તેઓ દુષ્કર્મીઓના ટોળા જુએ, ત્યારે શું યુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ પાર્થને યાદ કરે છે?
મૌર્વીભુજાગ્રપ્રહિતાન્સ્મ તાત દોધૂયમાનેન ધનુર્ધરેણ। ગાણ્ડીવનુન્નાંસ્તનયિત્નુઘોષા- નજિહ્મગાન્કચ્ચિદનુસ્મરન્તિ
પુત્ર, શું તેઓ ધનુર્ધારી દ્વારા તણાયેલા ગાંડીવના તાંતણા જેવી ગર્જના, જે વીજળીના ગર્જનાની જેમ દુશ્મનોને હલાવી દે છે, એ અવાજને યાદ કરે છે?
ન ચાપશ્યં કંચિદહં પૃથિવ્યાં યોધં સમં વાઽધિકમર્જુનેન। યસ્યૈકષષ્ટિર્નિશિતાસ્તીક્ષ્ણધારાઃ સુવાસસઃ સમંતો હસ્તવાપઃ
મારે પૃથ્વી પર અર્જુન જેટલો કે તેનાથી શ્રેષ્ઠ યોદ્ધા કોઈ દેખાયો નથી, જે એક સાથે હાથમાંથી સાઠ તિક્ષ્ણ અને સુંદર બાણ છોડે.
ગદાપાણિર્ભીમસેનસ્તરસ્વી પ્રવેપયઞ્છત્રુસઙ્ઘાનનીકે। નાગઃ પ્રભિન્ન ઇવ નઙ્ઘલેષુ ચંક્રમ્યતે કચ્ચિદેનં સ્મરન્તિ
ભીમસેન, ગદા હાથમાં લઈને, શત્રુઓની પંક્તિઓને હલાવી દે છે અને મહાન હાથીની જેમ દુશ્મન વચ્ચે ફરે છે—શું કોઈ એને યાદ કરે છે?
માદ્રીપુત્રઃ સહદેવઃ કલિઙ્ગાન્ સમાગતાનજયદ્દન્તકૂરે। વામેનાસ્યન્દક્ષિણેનૈવ યો વૈ મહાબલં કચ્ચિદેનં સ્મરન્તિ
માદ્રીપુત્ર સહદેવ, જેણે કલીંગોના ભેગા થયેલા સૈન્યને યુદ્ધમાં ડાબા અને જમણા હાથથી હરાવ્યા, એ મહાબલીને કોઈ યાદ કરે છે?
પુરા જેતું નકુલઃ પ્રેષિતોઽયં શિબીંસ્ત્રિગર્તાન્સઞ્જય પશ્યતસ્તે। દિશં પ્રતીચીં વશમાનયન્મે માદ્રીસુતં કચ્ચિદેનં સ્મરન્તિ
સંજય, પહેલા નકુલને શિબી અને ત્રિગર્તો પર વિજય મેળવવા મોકલાયો હતો અને તેણે પશ્ચિમ દિશા મારા અધિકારમાં લાવી—શું કોઈ એ માદ્રીપુત્રને યાદ કરે છે?
પરાભવો દ્વૈતવને ય આસી- દ્દુર્મન્વિતે ઘોપયાત્રાગતાનામ્ । યત્ર મન્દાઞ્છત્રુવશં પ્રયાતા- નમોચયદ્ભીમસેનો જયશ્ચ
દ્વૈતવનમાં જે હાર મળી, જ્યારે ગાયો લઈ જવામાં આવી અને દુઃખી લોકો દુશ્મનના વશમાં ગયા, ત્યારે ભીમસેને તેમને મુક્ત કર્યા અને વિજય અપાવ્યો—શું કોઈ એ વાત યાદ કરે છે?
અહં પશ્ચાદર્જુનમભ્યરક્ષં માદ્રીપુત્રૌ ભીમસેનોઽપ્યરક્ષત્। ગાણ્ડીવધન્વા શત્રુસઙ્ઘાનુદસ્ય સ્વસ્ત્યાગમત્કચ્ચિદેનં સ્મરન્તિ
હું અર્જુનને પાછળથી રક્ષતો હતો, ભીમસેને માદ્રીપુત્રોને રક્ષ્યા, ગાંડીવધારી અર્જુને દુશ્મન સૈન્યને વિખેરી અને સલામત પાછો ફર્યો—શું કોઈ એ વાત યાદ કરે છે?
ન કર્મણા સાધુનૈકેન નૂનં સુખં શક્યં વૈ ભવતીહ સઞ્જય । સર્વાત્મના પરિજેતું વયં ચે- ન્ન શક્નુમો ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રમ્
સંજય, માત્ર એક સારા કર્મથી અહીં સુખ મળતું નથી. જો આપણે ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રને સંપૂર્ણ રીતે જીતવામાં અસમર્થ રહીએ, તો—
યથાઽઽત્થ મે પાણ્ડવ તત્તથૈવ કુરૂન્કુરુશ્રેષ્ઠ જનં ચ પૃચ્છસિ। અનામયાસ્તાત મનસ્વિનસ્તે કુરુશ્રેષ્ઠાન્પૃચ્છસિ પાર્થ યાંસ્ત્વમ્
કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, તમે જે રીતે મને પૂછ્યું, એ પ્રમાણે જ હું તમને કુરુઓ અને તેમના લોકો વિશે જવાબ આપું છું. પાર્થ, તમે જેમ જેમ કુરુઓમાં એ મહાન આત્માઓની ખેરખબર પૂછો છો, તેમ તેમ હું પણ પુછું છું કે તેઓ સુખી છે કે કેમ.
સન્ત્યેવ વૃદ્ધાઃ સાધવો ધાર્તરાષ્ટ્રે સન્ત્યેવ પાપાઃ પાણ્ડવ તસ્ય વિદ્ધિ। દદ્યાદ્રિપુભ્યોઽપિ હિ ધાર્તરાષ્ટ્રઃ કુતો દાયાંલ્લોપયેદ્બ્રાહ્મણાનામ્
પાંડવ, ધૃતરાષ્ટ્રના વંશમાં ખરેખર વયસ્ક અને સારા લોકો છે, પણ ખરાબ પણ છે—આ જાણો. ધૃતરાષ્ટ્રનો પુત્ર તો દુશ્મનને પણ આપશે, તો પછી બ્રાહ્મણોને કેમ રોકે?
યદ્યુષ્માસુ વર્તતેઽસાવધર્મ્ય- મદ્રુગ્ધેષુ દ્રુગ્ધવત્તન્ન સાધુ। મિત્રધ્રુક્ સ્યાદ્ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રો યુષ્માન્દ્વિપન્સાધુવૃત્તાનસાધુઃ
જો એ તમારા ઉપર, જેઓએ ક્યારેય દુઃખ આપ્યું નથી, અયોગ્ય વર્તન કરે, તો એ યોગ્ય નથી. ધૃતરાષ્ટ્રનો પુત્ર તો મિત્રદ્રોહી કહેવાય, કારણ કે એ સારા પાંડવો સામે દુશ્મની રાખે છે.
સ ચાપિ જાનાતિ ભૃશં ચ તપ્યતે શોચત્યન્તઃ સ્થવિરોઽજાતશત્રો। શૃણોતિ હિ બ્રાહ્મણાનાં સમેત્ય મિત્રદ્રોહઃ પાતકેભ્યો યરીયાન્
એ જાણે છે અને ખૂબ જ દુઃખી થાય છે; વૃદ્ધ અજાતશત્રુ અંદરથી શોક કરે છે. કારણ કે જ્યારે બ્રાહ્મણો ભેગા થાય ત્યારે એ સાંભળે છે કે મિત્રદ્રોહ તો બીજા બધા પાપો કરતા મોટું છે.
સ્મરન્તિ તુભ્યં નરદેવ સઙ્ગમે યુદ્ધે ચ જિષ્ણોશ્ચ યુધાં પ્રણેતુઃ। સમુદ્ધુષ્ટે દુન્દુભિશઙ્ખશબ્દે ગદાપાણિં ભીમસેનં સ્મરન્તિ
રાજા, તેઓ તમને સભામાં અને યુદ્ધમાં યાદ કરે છે, અને યુદ્ધમાં સર્વશ્રેષ્ઠ અર્જુનને પણ. જ્યારે નગારા અને શંખ વાગે છે, ત્યારે ભીમસેનને ગદા સાથે યાદ કરે છે.