દોષં હ્યેષાં નાધ્યગચ્છં પરીચ્છ- ન્સૂક્ષ્મં કંચિદ્યેન ગર્હેય પાર્થાન્। ધર્માર્થાભ્યાં કર્મ કુર્વન્તિ નિત્યં સુખપ્રિયે નાનુરુધ્યન્તિ કામાત્
હું પાંડવોની ખૂબ નજીકથી તપાસ કરી છે, છતાં એમમાં કોઈ એવી ખોટ નથી મળી કે જેના કારણે હું તેમને દોષ આપી શકું. તેઓ હંમેશા ધર્મ અને લાભ માટે જ કાર્ય કરે છે, અને ઇચ્છાથી સુખ પાછળ દોડતા નથી.
ધર્મં શીતં ક્ષુત્પિપાસે તથૈવ નિદ્રાં તન્દ્રીં ક્રોધહર્ષૌ પ્રમાદમ્। ધૃત્યા ચૈવ પ્રજ્ઞયા ચાભિભૂય ધર્માર્થયોગાન્પ્રયતન્તિ પાર્થાઃ
પૃથાપુત્રો ધીરજ અને બુદ્ધિથી ઠંડક, ભૂખ-તરસ, ઊંઘ, થાક, ક્રોધ, આનંદ અને બેદરકારીને જીતે છે અને ધર્મ-લાભના મેળાપ માટે પ્રયત્ન કરે છે.
ર્દુર્યોધનાત્ક્ષુદ્રતરાચ્ચ કર્ણાત્
દુર્યોધન તો નીચ છે જ, પણ કર્ણ તો એથી પણ વધારે નીચ છે.
પુત્રો મહ્યં મૃત્યુવશં જગામ દુર્યોધનઃ સઞ્જય રાગબુદ્ધિઃ।' તેષાં હીમૌ હીનસુખપ્રિયાણાં મહાત્મનાં સંજનયતો હિ તેજઃ
મારો પુત્ર દુર્યોધન, સંજય, રાગમાં આવીને મૃત્યુના વશમાં થઈ ગયો છે. એ મહાન આત્માઓ, જેઓ સુખમાં આસક્ત નથી, તેમનું તેજ હવે વધુ પ્રકાશે છે.
ઉત્થાનવીર્યઃ સુખમેધમાનો દુર્યોધઃ સુકૃતં મન્યતે તત્। તેષાં ભાગં યચ્ચ મન્યેત બાલઃ શક્યં હર્તું જીવતાં પાણ્ડવાનામ્
દુર્યોધન પોતાને મહેનતી અને શક્તિશાળી માને છે અને વિચારે છે કે પોતે પોતાના પુણ્યથી સુખ ભોગવી રહ્યો છે. પણ જીવતા પાંડવોમાંથી બાળક જેવો કોઈ ભાગ લેવા જાય, તો પણ એ લઈ શકાતો નથી.
યસ્યાર્જુનઃ પદવીં કેશવશ્ચ વૃકોદરઃ સાત્યકોઽજાતશત્રોઃ । માદ્રીપુત્રૌ સૃઞ્જયાશ્ચાપિ યાન્તિ પુરા યુદ્ધાત્સાધુ તસ્ય પ્રદાનમ્
જેના માર્ગે અર્જુન, કૃષ્ણ, ભીમ, સાત્યકી, માદ્રીપુત્રો અને શ્રિન્જયાઓ ચાલે છે, એ વ્યક્તિને યુદ્ધ પહેલાં જે માગે છે, એ આપવું યોગ્ય છે.
સહ્યેવૈકઃ પૃથિવીં સવ્યસાચી ગાણ્ડીવધન્વા પ્રણુદેદ્રથસ્થઃ। તથા જિષ્ણુઃ કેશવોઽપ્યપ્રધૃષ્યો લોકત્રયસ્યાધિપતિર્મહાત્મા
સાવ એકલો અર્જુન, ગાંડીવધારી, રથ પર ઊભો રહીને આખી પૃથ્વી જીતે શકે છે. એ જ રીતે જિષ્ણુ કૃષ્ણ પણ અપરાજેય છે, ત્રણેય લોકના મહાન સ્વામી છે.
તિષ્ઠેત કસ્તસ્ય મર્ત્યઃ પુરસ્તા- દ્યઃ સર્વલોકેષુ વરેણ્ય એકઃ। પર્જન્યઘોષાન્પ્રવપઞ્શરૌઘા- ન્પતઙ્ગસઙ્ઘાનિવ શીઘ્રવેગાન્
આ બધા લોકોએ જેનું મહાત્મ્ય માન્યું છે, એવો એ એકમાત્ર પુરુષ જ્યારે મેઘની ગર્જના જેવો તીક્ષ્ણ બાણવર્ષા વરસાવે છે, ત્યારે કોણ મનુષ્ય એના સામે ઊભો રહી શકે?
દિશં હ્યુદીચીમપિ ચોત્તરાન્કુરૂન્ ગાણ્ડીવધન્વૈકરથો જિગાય। ધનં ચૈપામાહરત્સવ્યસાચી સેનાનુગાન્દ્રવિડાંશ્ચૈવ ચક્રે
ઉત્તર દિશામાં પણ, ઉત્તર કુરુઓમાં, ગાંડીવધારી એકલા રથયોધ્ધાએ વિજય મેળવી હતી; અને અર્જુને ધન, અનુયાયીઓ અને દ્રવિડ રાજાઓને પણ જીત્યા હતા.
યશ્ચૈવ દેવાન્ખાણ્ડવે સવ્યસાચી ગાણ્ડીવધન્વા પ્રજિગાય સેન્દ્રાન્। ઉપાહરત્પાણ્ડવો જાતવેદસે યશો માનં વર્ધયન્પાણ્ડવાનામ્
અને અર્જુન, ગાંડીવધારી, જેણે ખાંડવ વનમાં દેવો અને ઇન્દ્રને પણ હરાવ્યા હતા, એણે અગ્નિને ભેટ આપી અને પાંડવોની યશ અને માન વધાર્યા.
ગદાભૃતાં નાસ્તિ સમોઽત્ર ભીમા- દ્ધસ્ત્યારોહો નાસ્તિ સમશ્ચ તસ્ય। રથેઽર્જુનાદાહુરહીનમેનં બાહ્વોર્વલેનાયુતનાગવીર્યમ્
ગદા ધરાવનારા માં ભીમને બરાબર બીજું કોઈ નથી; હાથી પર ચડવામાં પણ એનો કોઈ સરખો નથી. રથ પર તો એ અર્જુન પછી બીજું નામ આવે છે. એના બળવાન હાથોમાં દસ હજાર હાથી જેટલું બળ છે.
સુશિક્ષિતઃ કૃતવૈરસ્તરસ્વી દહેત્ક્ષુદ્રાંસ્તરસા ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ । સદાઽત્યમર્ષી ન વલાત્સ શક્યો યુદ્ધે જેતું વાસવેનાપિ સાક્ષાત્
એ સારી રીતે શીખેલો, દુશ્મન સાથે કઠણ અને ઝડપમાં અગ્રેસર છે; એ પોતાની ઝડપથી ધૃતરાષ્ટ્રના નબળા પુત્રોને ભસ્મ કરી શકે. એ હંમેશા અસહનશીલ છે, એના સામે બળથી તો ઇન્દ્ર પણ જીતે નહિ.
સુતેજસૌ વલિનૌ શીઘ્રહસ્તૌ સુશિક્ષિતૌ ભ્રાતરૌ ફાલ્ગુનેન। શ્યેનૌ યથા પક્ષિપૂગાન્રુજન્તૌ માદ્રીપુત્રૌ શેપયેતાં ન શત્રૂન્
માદ્રીના બે પુત્રો, ફાલ્ગુન સાથે, તેજસ્વી, બલવાન, ઝડપી અને સારી રીતે તાલીમ લીધેલા છે. જેમ શ્યેન પક્ષીઓ પાંખીઓના ટોળા પર તૂટી પડે, એમ એ માદ્રીપુત્રો પોતાના દુશ્મનોને છોડતા નથી.
એતદ્બલં પૂર્ણમસ્માકમેવં યત્સત્યં તાન્પ્રાપ્ય નાસ્તીતિ મન્યે। તેષાં મધ્યે વર્તમાનસ્તરસ્વી ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ પાણ્ડવાનામિહૈકઃ
સંજય, આપણું બળ એવુ પૂર્ણ છે કે, આવા સાથી મળ્યા પછી કશું ઓછું રહ્યું નથી એવું મને લાગે છે. એ બધામાં ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, જે ખૂબ જ ઉર્જાવાન છે, પાંડવોનો એકમાત્ર નેતા બની ઊભો છે.
સહામાત્યઃ સોમકાનાં પ્રબર્હઃ સન્ત્યક્તાત્મા પાણ્ડવાર્થે શ્રુતો મે। અજાતશત્રું પ્રસહેત કોઽન્યો યેષાં સ સ્યાદગ્રણીર્વૃષ્ણિસિંહ
સોમકાઓમાં શ્રેષ્ઠ, પોતાના મંત્રીઓ સાથે, પાંડવો માટે પોતાનું જીવન ત્યાગી દીધું છે, એવું મેં સાંભળ્યું છે. જેમના માટે વૃષ્ણિસિંહ મુખ્ય છે, એવા અજાતશત્રુને બીજું કયાં કોઈ ટકી શકે?
સહોષિતશ્ચરિતાર્થો વયસ્થો માત્સ્યેયાનામધિપો વૈ વિરાટઃ। સ વૈ સપુત્રઃ પાણ્ડવાર્થે ચ શશ્વ- દ્યુધિષ્ઠિરે ભક્ત ઇતિ શ્રુતં મે
માત્સ્ય દેશના વૃદ્ધ રાજા વિરાટ, જેમણે પાંડવો સાથે રહીને પોતાનું કાર્ય પૂરું કર્યું છે, એ પણ અહીં હાજર છે. એ પોતાના પુત્રો સાથે પાંડવો માટે હંમેશા યુધિષ્ઠિરને સમર્પિત છે, એવું મેં સાંભળ્યું છે.
અવરુદ્ધા રથિનઃ કેકયેભ્યો મહેષ્વાસા ભ્રાતરઃ પઞ્ચ સન્તિ। કેકયેભ્યો રાજ્યમાકાઙ્ક્ષમાણા યુદ્ધાર્થિનશ્રાનુવસન્તિ પાર્થાન્
પાંચ બલવાન ભાઈઓ, જે મહાન ધનુષ્યધારી છે, તેઓ કૈકય દેશના રથીઓથી ઘેરાયેલા છે. કૈકયોથી રાજ્ય મેળવવાની ઈચ્છા રાખીને, યુદ્ધ માટે ઉત્સુક રહી, તેઓ પૃથાપુત્રોનું અનુસરણ કરે છે.
સર્વાંશ્ચ વીરાન્પૃથિવીપતીનાં સમાગતાન્પાણ્ડવાર્થે નિવિષ્ટાન્। શૂરાનહં ભક્તિમતઃ શૃણોમિ પ્રીત્યા યુક્તાન્સંશ્રિતાન્ધર્મરાજન્
પૃથ્વીના બધા વીર રાજાઓ, પાંડવો માટે એકઠા થઈને અહીં સ્થિર થયા છે. ધર્મરાજ પાસે આશરો લીધેલા, પ્રેમથી જોડાયેલા એવા ભક્તિવાન વીરોએનું હું વખાણ સાંભળું છું.
ગિર્યાશ્રયા દુર્ગનિવાસિનશ્ચ યોધાઃ પૃથિવ્યાં કુલજાતિશુદ્ધાઃ। મ્લેચ્છાશ્ચ નાનાયુધવીર્યવન્તઃ સમાગતાઃ પાણ્ડવાર્થે નિવિષ્ટાઃ
પર્વતોમાં અને કિલ્લાઓમાં રહેતા, કુળ અને જાતિથી શુદ્ધ એવા યોદ્ધાઓ, અને વિવિધ શસ્ત્રો અને બલ ધરાવતા મ્લેચ્છો પણ પાંડવો માટે અહીં એકઠા થયા છે.
પાણ્ડ્યશ્ચ રાજા સમિતીન્દ્રકલ્પો યોધપ્રવીરૈર્બહુભિઃ સમેતઃ। સમાગતઃ પાણ્ડવાર્થે મહાત્મા લોકપ્રવીરોઽપ્રતિવીર્યતેજાઃ
પાંડ્ય દેશનો રાજા, જે યુદ્ધના નેતાઓમાં ઇન્દ્ર સમાન છે, અનેક વિખ્યાત યોદ્ધાઓ સાથે અહીં આવ્યો છે. એ મહાન આત્માવાળો, લોકપ્રસિદ્ધ અને અપરાજિત બલ અને તેજ ધરાવતો પાંડવો માટે જોડાયો છે.
અસ્ત્રં દ્રોણાદર્જુનાદ્વાસુદેવા- ત્કૃપાદ્ભીષ્માદ્યેન કૃતં શૃણોમિ। યં તં કાર્ષ્ણિપ્રતિમમાહુરેકં સ સાત્યકિઃ પાણ્ડવાર્થે નિવિષ્ટઃ
દ્રોણ, અર્જુન, વસુદેવ, કૃપ અને ભીષ્મ જેવું શસ્ત્ર બનાવ્યું છે એવું મેં સાંભળ્યું છે. જેને તેઓ કાર્ષ્ણિ સમાન કહે છે, એ સાટ્યકી પાંડવો માટે જોડાયો છે.
ઉપાશ્રિતાશ્ચેદિકરૂશકાશ્ચ સર્વોદ્યોગૈર્ભૂમિપાલાઃ સમેતાઃ। તેષાં મધ્યે સૂર્યમિવાતપન્તં શ્રિયા વૃતં ચેદિપતિં જ્વલન્તમ્
ચેદી, કરૂષ અને કાશી દેશના બધા રાજાઓ, સર્વશક્તિ સાથે અહીં એકઠા થયા છે. એ બધામાં, જેમ સૂર્ય પ્રકાશે છે, તેમ તેજ અને વૈભવથી યુક્ત ચેદીપતિ જલમલતો ઊભો છે.
અસ્તમ્ભનીયં યુધિ મન્યમાન્યો જ્યાં કર્ષતાં શ્રેષ્ઠતમં પૃથિવ્યામ્ । સર્વોત્સાહં ક્ષત્રિયાણાં નિહત્ય પ્રસહ્ય કૃષ્ણસ્તરસા સંમમર્દ
યુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ, ધનુષ્યની ડોરી ખેંચનારા માં પૃથ્વી પર સર્વોપરી માનવામાં આવે છે. એ કૃષ્ણે પોતાની ઝડપથી બધા ક્ષત્રિયોના ઉત્સાહને દબાવીને તેમને પરાસ્ત કર્યા છે.
યશોમાનૌ વર્ધયન્પાણ્ડવાનાં પુરાઽભિનચ્છિશુપાલં સમીક્ષ્ય। યસ્ય સર્વે વર્ધયન્તિ સ્મ માનં કરૂશરાજપ્રમુખા નરેન્દ્રાઃ
પાંડવોનું માન વધારનાર એ, એક વખત શિશુપાલને સામે જોઈને સંહાર્યો હતો. ત્યારબાદ કરૂષરાજ સહિત બધા રાજાઓએ એનું માન વધાર્યું હતું.
તમસહ્યં કેશવં તત્ર મત્વા સુગ્રીવયુક્તેન રથેન કૃષ્ણમ્। સંપ્રાદ્રવંશ્ચેદિપતિં વિહાય સિંહં દૃષ્ટ્વા ક્ષુદ્રમૃગા ઇવાન્યે
ત્યાં કૃષ્ણને અપરાજિત માનીને, બીજા બધા યોદ્ધાઓ ચેદીપતિને છોડી દઈને ભાગી ગયા, જેમ સિંહને જોઈને નબળા પ્રાણીઓ ભાગે, એમ કૃષ્ણના બળવાન રથને જોઈને.
યસ્તં પ્રતીપસ્તરસા પ્રત્યુદીયા- દાશંસમાનો દ્વૈરથે વાસુદેવમ્ । સોઽશેત કૃષ્ણેન હતઃ પરાસુ- ર્વાતેનેવોન્મથિતઃ કર્ણિકારઃ
જે કોઈ પોતાની તાકાત પર વિશ્વાસ રાખીને, એકલ યુદ્ધમાં વસુદેવ સામે ગયો, એ કૃષ્ણના હાથે મારાયો, એની પ્રાણશક્તિ છૂટી ગઈ, જેમ પવન Karnikara વૃક્ષને ઉખેડી નાખે.
પરાક્રમં મે યદવેદયન્ત તેષામર્થે સઞ્જય કેશવસ્ય। અનુસ્મરંસ્તસ્ય કર્માણિ વિષ્ણો- ર્ગાવલ્ગણે નાધિગચ્છામિ શાન્તિમ્
સંજય, જ્યારે એમણે કૃષ્ણના પરાક્રમ વિશે મને કહ્યું, ત્યારે હું વિષ્ણુના કાર્યો યાદ કરી, એમ થાય છે કે મારા મનને શાંતિ જ નથી, જાણે ઘોડાને લગામ છૂટી ગઈ હોય.
ન જાતુ તાઞ્છત્રુરન્યઃ સહેત યેષાં સ સ્યાદગ્રણીર્વૃષ્ણિસિંહઃ । પ્રવેપતે મે હૃદયં ભયેન શ્રુત્વા કૃષ્ણાવેકરથે સમેતૌ
જેઓ માટે વૃષ્ણિસિંહ મુખ્ય છે, એવા પાંડવોને બીજો કોઈ દુશ્મન કદી ટકી શકે નહીં. કૃષ્ણ અને અર્જુન એક જ રથમાં જોડાયા છે એમ સાંભળીને મારું હૃદય ભયથી ધ્રૂજી ઊઠે છે.
ન ચેદ્ગચ્છેત્સઙ્ગરં મન્દબુદ્ધિ- સ્તાભ્યાં લભેચ્છર્મ તદા સુતો મે। નો ચેત્કુરૂન્સઞ્જય નિર્દહેતા- મિન્દ્રાવિષ્ણૂ દૈત્યસેનાં યથૈવ
જો મારા મૂર્ખપુત્રે એ બે સાથે સંધિ કરવા ન જાય, તો પછી એને ઢાલ લેવી જોઈએ; નહિંતર, સંજય, જો એ કૌરવોને ભસ્મ ન કરે, તો ઇન્દ્ર અને વિષ્ણુ જેમ દૈત્યસેના નાશ કરે છે, તેમ કૌરવોનો પણ નાશ થશે.
મતે હિ મે શક્રસમો ધનઞ્જયઃ સનાતનો વૃષ્ણિવીરશ્ચ વિષ્ણુઃ। ધર્મારામો હ્રીનિષેવસ્તરસ્વી કુન્તીપુત્રઃ પાણ્ડવોઽજાતશત્રુઃ
મને તો ધનંજય ઇન્દ્ર જેટલો સમાન લાગે છે; વૃષ્ણિ વંશનો શૂરવીર તો વિષ્ણુ છે; ધર્મમાં રુચિ ધરાવતો, લાજાળ અને ઉત્સાહી, કુંતીપુત્ર પાંડવ અજાતશત્રુ છે.