પૂજ્યાસિ મમ માન્યા ચ જ્યેષ્ઠા ચ બ્રાહ્મણી હ્યસિ। ત્વત્તોપિ મે પૂજ્યતમો રાજર્ષિઃ કિં ન વેત્થ તત્
તું મારા માટે પૂજનીય અને માનનીય છે, અને મોટી પણ છે, બ્રાહ્મણ સ્ત્રી છે. પણ રાજર્ષિ તો તારા કરતાં પણ વધારે પૂજનીય છે—શું તને એ ખબર નથી?
ત્વત્પિત્રા મમ ગુરુણા સહ દત્તે ઉભે શુભે। તતો ભર્તા ચ પૂજ્યશ્ચ પોષ્યાં પોષયતીહ મામ્
હે શુભે, તારા પિતાએ, મારા ગુરુએ, અમને બન્નેને સાથે આપ્યા હતા. તેથી પતિ પૂજવા અને પોષવા જેવો છે, અને એ અહીં મને પોષે છે.
શ્રુત્વા તસ્યાસ્તતો વાક્યં દેવયાન્યબ્રવીદિદમ્। રમસ્વેહ યથાકામં દેવ્યા શર્મિષ્ઠયા સહ
એના શબ્દો સાંભળીને દેવયાનીએ કહ્યું: 'શર્મિષ્ઠા સાથે અહીં તારી ઈચ્છા મુજબ આનંદથી રહે.'
રાજન્નાદ્યેહ વત્સ્યામિ વિપ્રિયં મે કૃતં ત્વયા। ઇતિ જજ્વાલ કોપેન દેવયાની તતો ભૃશમ્
'હે રાજા, આજે હું અહીં નહીં રહું; તું મને ન ગમતું કામ કર્યું છે.' એમ કહીને દેવયાની ખૂબ ગુસ્સામાં સળગી ઉઠી.
નિર્દહન્તીવ સવ્રીડાં શર્મિષ્ઠાં સમુદીક્ષ્ય ચ। અપવિધ્ય ચ સર્વાણિ ભૂષણાન્યસિતેક્ષણા
શર્મિષ્ઠા શરમાઈને ઊભી રહી, ત્યારે દેવયાની એ તરફ એવી નજરે જોઈ કે જાણે એને સળગાવી રહી હોય, અને પોતાના બધા આભૂષણો ઉતારી નાખ્યા.
સહસોત્પતિતાં શ્યામાં દૃષ્ટ્વા તાં સાશ્રુલોચનામ્। તૂર્ણં સકાશં કાવ્યસ્ય પ્રસ્થિતાં વ્યથિતસ્તદા
કાળી શર્મિષ્ઠા અચાનક ઊભી રહી, આંખોમાંથી આંસુ વહેતા, એ જોઈ દેવયાની ખૂબ વ્યાકુળ થઈને કવિ પાસે જવા તત્કાળ નીકળી.
અનુવવ્રાજ સંભ્રાન્તઃ પૃષ્ઠતઃ સાન્ત્વયન્નૃપઃ। ન્યવર્તત નચૈવ સ્મ ક્રોધસંરક્તલોચના
રાજા ગભરાઈને પાછળથી સમજાવતાં ગયા, પણ દેવયાની ગુસ્સાથી આંખે લાલ થઈને પાછી ફરી નહીં.
અવિબ્રુવન્તી કિંચિત્સા રાજાનં સાશ્રુલોચના। અચિરાદેવ સંપ્રાપ્તા કાવ્યસ્યોશનસોઽન્તિકમ્
એણે રાજાને કંઈ પણ કહ્યું નહીં, આંખોમાં આંસુ સાથે, અને થોડા જ સમયમાં કવિ ઉશનસના દરબારમાં પહોંચી ગઈ.
સા તુ દૃષ્ટ્વૈ પિતરમભિવાદ્યાગ્રતઃ સ્થિતા। અનન્તરં યાયાતિસ્તુ પૂજયામાસ ભાર્ગવમ્
પિતાને જોઈને દેવયાનીએ વંદન કર્યું અને સામે ઊભી રહી. ત્યારબાદ યયાતીએ પણ ભર્ગવ વંશજનું સન્માન કર્યું.
અધર્મેણ જિતો ધર્મઃ પ્રવૃત્તમધરોત્તરમ્। શર્મિષ્ઠયાઽતિવૃત્તાઽસ્મિ દુહિત્રા વૃષપર્વણઃ
અધર્મે ધર્મને હરાવ્યો છે; હવે અયોગ્યતા વધી ગઈ છે. વૃષપર્વાની દીકરી શર્મિષ્ઠાએ મને બહુ દુઃખ આપ્યું છે.
ત્રયોઽસ્યાં જનિતાઃ પુત્રા રાજ્ઞાઽનેન યયાતિના। દુર્ભગાયા મમ દ્વૌ તુ પુત્રૌ તાત બ્રવીમિ તે
આ રાજા યયાતિથી શર્મિષ્ઠાને ત્રણ પુત્રો થયા છે. પણ, પિતા, હું તો દુર્ભાગ્યવાળી છું—મારા માત્ર બે પુત્રો છે, એ હું તમને કહું છું.
ધર્મજ્ઞ ઇતિ વિખ્યાત એષ રાજા ભૃગૂદ્વહ। અતિક્રાન્તશ્ચ મર્યાદાં કાવ્યૈતત્કથયામિ તે
આ રાજા ધર્મને જાણનારો તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, હે ભૃગુવંશી. છતાં એણે મર્યાદા લાંઘી છે, હે કવિ, એ હું તમને કહું છું.
ધર્મજ્ઞઃ સન્મહારાજ યોઽધર્મમકૃથાઃ પ્રિયમ્। તસ્માજ્જરા ત્વામચિરાદ્ધર્ષયિષ્યતિ દુર્જયા
હે મહારાજ, તમે ધર્મ જાણો છો છતાં મનગમતું કરવા માટે અધર્મ કર્યું છે; એટલે, ટૂંક સમયમાં અપરાજેય વૃદ્ધાવસ્થા તમને ઘેરી લેશે.
ઋતું વૈ યાચમાનાયા ભગવન્નાન્યચેતસા। દુહિતુર્દાનવેન્દ્રસ્ય ધર્મ્યમેતત્કૃતં મયા
હે પૂજ્ય, જ્યારે દાનવોના રાજાની દીકરીએ એકાગ્રતાથી ઋતુ માંગ્યું, ત્યારે મેં તેને ધર્મ પ્રમાણે માન આપ્યો.
ઋતું વૈ યાચમાનાયા ન દદાતિ પુમાનૃતુમ્। ભ્રૂણહેત્યુચ્યતે બ્રહ્મન્ સ ઇહ બ્રહ્મવાદિભિઃ
હે બ્રાહ્મણ, જો કોઈ પુરુષ પાસે સ્ત્રી ઋતુ માંગે અને એ ન આપે, તો વિદ્વાનો તેને ભ્રૂણહંતાનો દોષ લગાવે છે.
અભિકામાં સ્ત્રિયં યશ્ચ ગમ્યાં રહસિ યાચિતઃ। નોપૈતિ સ ચ ધર્મેષુ ભ્રૂણહેત્યુચ્યતે બુધૈઃ
અને જો કોઈ કામના ધરાવતી અને યોગ્ય સ્ત્રી એકાંતમાં પુરૂષને ઈચ્છે અને એ ન જાય, તો બુદ્ધિશાળી લોકો તેને પણ ધર્મમાં ભ્રૂણહંતો કહે છે.
યદ્યદ્વૃણોતિ માં કશ્ચિત્તત્તદ્દેયમિતિ વ્રતમ્। ત્વયા ચ સાપિ દત્તા મે નાન્યં નાથમિહેચ્છતિ
મારું વ્રત છે કે જે કોઈ પણ મને કંઈ માંગે, હું તેને આપું; અને એ સ્ત્રી તમે મને આપી છે, તે અહીં બીજું કોઈ આશ્રય ઈચ્છતી નથી.
ઇત્યેતાનિ સમીક્ષ્યાહં કારણાનિ ભૃગૂદ્વહ। અધર્મભયસંવિગ્નઃ શર્મિષ્ઠામુપજગ્મિવાન્। `મત્વૈતન્મે ધર્મ ઇતિ કૃતં બ્રહ્મન્ક્ષમસ્વ મામ્
હે ભૃગુવંશી, આ બધા કારણો વિચારીને અને અધર્મના ભયથી ગભરાઈને મેં શર્મિષ્ઠાને સ્વીકારી, વિચાર્યું કે એ જ મારું ધર્મ છે. હે બ્રાહ્મણ, કૃપા કરીને મને માફ કરો.
નન્વહં પ્રત્યવેક્ષ્યસ્તે મદધીનોઽસિ પાર્થિવ। મિથ્યાચારસ્ય ધર્મેષુ ચૌર્યં ભવતિ નાહુષ
હે રાજા, મેં તો તમારી ઈચ્છા જાણીને જ આ કર્યું, કેમ કે હું તમારો આધાર છું; અને ધર્મમાં ખોટું વર્તન કરવું ચોરી ગણાય છે, હે નાહુષકુળના વંશજ.
ક્રુદ્ધેનોશનસા શપ્તો યયાતિર્નાહુષસ્તદા। પૂર્વં વયઃ પરિત્યજ્ય જરાં સદ્યોઽન્વપદ્યત
પછી ક્રોધિત ઉશનાએ યયાતિને શાપ આપ્યો; અને તરત જ યયાતિએ પોતાનું યુવાનપણ છોડીને વૃદ્ધાવસ્થાને વળી લીધા.
અતૃપ્તો યૌવનસ્યાહં દેવયાન્યાં ભૃગૂદ્વહ। પ્રસાદં કુરુ મે બ્રહ્મઞ્જરેયં ન વિશેચ્ચ મામ્
હે ભૃગુવંશના શ્રેષ્ઠ, દેવયાનીમાં યુવાનીથી હું સંતોષ પામ્યો નથી; હે બ્રાહ્મણ, કૃપા કરીને એવી કૃપા કરો કે આ વૃદ્ધાવસ્થા મને ન વળે.
નાહં મૃષા બ્રવીમ્યેતજ્જરાં પ્રાપ્તોઽસિ ભૂમિપ। જરાં ત્વેતાં ત્વમન્યસ્મિન્સંક્રામય યદીચ્છસિ
હું ખોટું નથી બોલતો: હે રાજા, વૃદ્ધાવસ્થા તમને આવી પહોંચી છે; જો તમે ઈચ્છો તો આ વૃદ્ધાવસ્થા બીજાને આપી શકો છો.
રાજ્યભાક્સ ભવેદ્બ્રહ્મન્પુણ્યભાક્કીર્તિભાક્તથા। યો મે દદ્યાદ્વયઃ પુત્રસ્તદ્ભવાનનુમન્યતામ્
હે બ્રાહ્મણ, જે પુત્ર મને પોતાની યુવાની આપશે, એ રાજ પણ પામશે, પુણ્ય અને કીર્તિ પણ મેળવશે; તમે પણ આને મંજૂરી આપો.
સંક્રામયિષ્યસિ જરાં યેથેષ્ટં નહુષાત્મજ। મામનુધ્યાય ભાવેન ન ચ પાપમવાપ્સ્યસિ
હે નાહુષકુમાર, તમે તમારી વૃદ્ધાવસ્થા જેમ ઇચ્છો તેમ બીજાને આપી શકો છો; નિર્ભય થઈને આપો, તમને પાપ લાગશે નહીં.
વયો દાસ્યતિ તે પુત્રો યઃ સ રાજા ભવિષ્યતિ। આયુષ્માન્કીર્તિમાંશ્ચૈવ બહ્વપત્યસ્તથૈવ ચ
જે પુત્ર તને પોતાની યુવાની આપશે, એ રાજા બનશે, લાંબુ આયુષ્ય, કીર્તિ અને ઘણા સંતાન પામશે.
જરાં પ્રાપ્ય યયાતિસ્તુ સ્વપુરં પ્રાપ્ય ચૈવ હિ। પુત્રં જ્યેષ્ઠં વરિષ્ઠં ચ યદુમિત્યબ્રવીદ્વચઃ
વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડાઈને યયાતિ પોતાના શહેરમાં પાછા ફર્યા અને પોતાના સૌથી મોટા અને શ્રેષ્ઠ પુત્ર યદુને કહ્યું.
જરાવલી ચ માં તાત પલિતાનિ ચ પર્યગુઃ। કાવ્યસ્યોશનસઃ શાપાન્ન ચ તૃપ્તોઽસ્મિ યૌવને
હે પુત્ર, વૃદ્ધાવસ્થાએ મને ઘેરી લીધો છે અને મારા વાળ પણ સફેદ થઈ ગયા છે; કાવ્ય ઉશનાના શાપથી હું હજુ યુવાનીથી તૃપ્ત થયો નથી.
ત્વં યદો પ્રતિપદ્યસ્વ પાપ્માનં જરયા સહ। યૌવનેન ત્વદીયેન ચરેયં વિષયાનહમ્
યદુ, તું મારી વૃદ્ધાવસ્થા અને પાપ પોતાના ઉપર લે, જેથી હું તારી યુવાનીથી ઇન્દ્રિયસુખ ભોગવી શકું.
પૂર્ણે વર્ષસહસ્રે તુ પુનસ્તે યૌવનં ત્વહમ્। દત્ત્વા સ્વં પ્રતિપત્સ્યામિ પાપ્માનં જરયા સહ
પણ, પુરા હજાર વર્ષ પછી, હું તારી યુવાની તને પાછી આપીશ અને મારી વૃદ્ધાવસ્થા અને પાપ પાછું લઈ લઉં.
જરાયાં બહવો દોષાઃ પાનભોજનકારિતાઃ। તસ્માજ્જરાં ન તે રાજન્ગ્રહીષ્ય ઇતિ મે મતિઃ
વૃદ્ધાવસ્થામાં ખાવા-પીવાથી અનેક દુષ્કર્મો થાય છે; તેથી, હે રાજા, હું તારી વૃદ્ધાવસ્થા સ્વીકારવાનો નથી, એ જ મારી મતિ છે.