અશોભત યથા મત્તૈર્વનં પ્રક્રીડિતૈર્ગજૈઃ । જયદ્રથમુખાશ્ચાન્યે સિન્ધુસૌવીરવાસિનઃ
એ સેનાનું સૌંદર્ય એવું લાગતું હતું કે જાણે મસ્ત હાથીઓથી ભરેલું જંગલ રમતું હોય; અને જયદ્રથના નેતૃત્વ હેઠળ સિંધુ અને સૌવીર દેશના લોકો પણ આવ્યા.
આજગ્મુઃ પૃથિવીપાલાઃ કમ્પયન્ત ઇવાચલાન્। તેષામક્ષૌહિણી સેના બહુલા વિબભૌ તદા
વિભિન્ન પ્રદેશોના રાજાઓ આવી પહોંચ્યા, એમના આવવાથી ધરતી જાણે પર્વતો હલાવી રહી હોય એમ ધ્રૂજી ઉઠી; એમની વિશાળ અક્ષૌહિણી સેનાએ ત્યાં તેજ પામ્યું.
વિધૂયમાનો વાતેન બહુરૂપ ઇવામ્બુદઃ। સુદક્ષિણશ્ચ કામ્ભોજો યવનૈશ્ચ શકૈસ્તથા
એ સૈન્યનું દૃશ્ય એવું લાગતું હતું કે જાણે પવનથી ઉડતી અનેક આકારની મેઘમાળા હોય; કામ્બોજ દેશના સુદક્ષિણ પણ યવન અને શક જાતિના લોકો સાથે આવ્યા.
ઉપાજગામ કૌરવ્યમક્ષૌહિણ્યા વિશાંપતે । તસ્ય સેનાસમાવાયઃ શલભાનામિવાબભૌ
સુદક્ષિણ પોતાની અક્ષૌહિણી સેનાથી કૌરવોને મળવા આવ્યો; તેની સેનાનો ભીડ એવો લાગતો હતો કે જાણે ટીડીઓનો ઝુંડ ઊડી રહ્યો હોય.
સ ચ સંપ્રાપ્ય કૌરવ્યં તત્રૈવાન્તર્દધે તદા। તથા મહિષ્મતીવાસી નીલો નીલાયુધૈઃ સહ
એ કૌરવોને મળીને એ સેનામાં ભળી ગયો; એ જ રીતે મહિષ્મતીના રાજા નીલ પણ વાદળી હથિયારો ધરાવતાં યોદ્ધાઓ સાથે આવ્યા.
મહીપાલો મહાવીર્યૈર્દક્ષિણાપથવાસિભિઃ । આવન્ત્યૌ ચ મહીપાલૌ મહાબલસુસંવૃતૌ
એ રાજા દક્ષિણના પ્રદેશના મહાવીર યોદ્ધાઓ સાથે આવ્યા, અને બંને અવંતિના શક્તિશાળી રાજાઓ પણ પોતાની મજબૂત સેનાથી આવ્યા.
પૃથગક્ષૌહિણીભ્યાં તાવભિયાતૌ સુયોધનમ્ । તતસ્તતસ્તુ સર્વેષાં ભૂમિપાનાં મહાત્મનામ્
એ બંને રાજાઓ પોતાની-પોતાની અક્ષૌહિણી લઈને અલગથી સુયોધનને મળવા આવ્યા; એ રીતે ચારે તરફથી મહાન આત્માવાળા રાજાઓ એકઠા થયા.
તિસ્રોઽન્યાઃ સમવર્તન્ત વાહિન્યો ભરતર્ષભ । એવમેકાદશાવૃત્તાઃ સેના દુર્યોધનસ્ય તાઃ
હે ભરતવંશી, ત્રણ બીજી સેનાઓ પણ ભેગી થઈ; આ રીતે દુર્યોધનની કુલ સેનાઓ અગિયાર અક્ષૌહિણી થઈ ગઈ.
યુયુત્સમાનાઃ કૌન્તેયાન્નાનાધ્વજસમાકુલાઃ । ન હાસ્તિનપુરે રાજન્નવકાશોઽભવત્તદા
કુંતિપુત્રો સાથે યુદ્ધ કરવા આતુર એ સેનાઓ અનેક ધ્વજોથી ભરાઈ ગઈ હતી; એ સમયે, હે રાજા, હસ્તિનાપુરમાં એક પણ જગ્યા બાકી રહી નહોતી.
રાજ્ઞાં સ્વબલમુખ્યાનાં પ્રાધાન્યેનાપિ ભારત । તતઃ પ़ઞ્ચનદં ચૈવ કૃત્સ્નં ચ કુરુજાઙ્ગલમ્
હે ભરત, રાજાઓ અને એમની મુખ્ય સેનાઓ માટે પણ જગ્યા નહોતી; તેથી આખું પંચનદ પ્રદેશ અને કુરુજાંગલ પણ ભરાઈ ગયું.
તથા રોહિતકારણ્યં મરુભૂમિશ્ચ કેવલા। અહિચ્છત્રં કાલકૂટં ગઙ્ગાકૂલં ચ ભારત
એ જ રીતે રોહિતકનું જંગલ, આખી રણભૂમિ, અહિચ્છત્ર, કાલકૂટ અને ગંગાના કાંઠા, હે ભરત, બધે સેનાઓ છવાઈ ગઈ.
વારણં વાટધાનં ચ યામુનશ્ચૈવ પર્વતઃ। એષ દેશઃ સુવિસ્તીર્ણઃ પ્રભૂતધનધાન્યવાન્
વારણ, વાટધાન અને યમુના પર્વત—આ વિશાળ પ્રદેશ, જે ધન અને અનાજથી ભરપૂર હતો,
બભૂવ કૌરવેયાણાં બલેનાતીવ સંવૃતઃ। તત્ર સૈન્યં તથા યુક્તં દદર્શ સ પુરોહિતઃ
કૌરવોની સેનાથી ઘનઘોર રીતે છવાઈ ગયો; ત્યાં પૌરોહિત્ય કરનાર બ્રાહ્મણે એ રીતે ગોઠવાયેલી સેનાને જોયી.
યઃ સ પાઞ્ચાલરાજેન પ્રેષિતઃ કૌરવાન્પ્રતિ
એ જ પુરોહિત હતો, જેને પંચાલ રાજાએ કૌરવો પાસે દૂત તરીકે મોકલ્યો હતો.
સ ચ કૌરવ્યમાસાદ્ય દ્રુપદસ્ય પુરોહિતઃ। સત્કૃતો ધૃતરાષ્ટ્રેણ ભીષ્મેણ વિદુરેણ ચ
એ દ્રુપદના પુરોહિત કૌરવો પાસે પહોંચ્યા ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્ર, ભીષ્મ અને વિદુરે તેમનો સન્માન કર્યો.
સર્વકૌશલ્યમુક્ત્વાઽઽદૌ પૃષ્ટ્વા ચૈવમનામયમ્। સર્વસેનાપ્રણેતૄણાં મધ્યે વાક્યમુવાચ હ
પ્રથમ સૌને શુભેચ્છા આપી અને સૌની સુખાકારી પૂછ્યા પછી, એ પુરોહિતે તમામ સેનાપતિઓની વચ્ચે વચન કહ્યાં.
સર્વૈર્ભવદ્ભિર્વિદિતો રાજધર્મઃ સનાતનઃ। વાક્યોપાદાનહેતોસ્તુ વક્ષ્યામિ વિદિતે સતિ
તમને સૌને રાજધર્મનો શાશ્વત નિયમ સારી રીતે ખબર છે; છતાં, વાતચીત માટે હું કહું છું, ભલે એ બધાને જાણીતા જ છે.
ધૃતરાષ્ટ્રશ્ચ પાણ્ડુશ્ચ સુતાવેકસ્ય વિશ્રુતૌ । તયોઃ સમાનં દ્રવિણં પૈતૃકં નાત્ર સંશયઃ
ધૃતરાષ્ટ્ર અને પાંડુ, બંને એક જ પિતાના પ્રસિદ્ધ પુત્રો છે; એમને પિતૃ સંપત્તિમાં સમાન હિસ્સો છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય યે પુત્રાઃ પ્રાપ્તં તૈઃ પૈતૃકં વસુ। પાણ્ડુપુત્રાઃ કથં નામ ન પ્રાપ્તાઃ પૈતૃકં વસુ
ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોએ તો પિતૃ સંપત્તિ મેળવી લીધી છે; તો પાંડુના પુત્રોએ પિતૃ સંપત્તિ કેમ નથી મેળવી?
વનં ગતૈઃ પાણ્ડવેયૈર્વિદિતં વઃ પુરા યથા। ન પ્રાપ્તં પૈતૃકં દ્રવ્યં ધૃતરાષ્ટ્રેણ યદ્ધૃતમ્
પાંડવોએ જ્યારે વનમાં ગયા ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્રે એમની પિતૃ સંપત્તિ કબજે કરી, એ વાત તમને સારી રીતે ખબર છે કે એમને પોતાનું મળ્યું નહોતું.
પ્રાણાન્તિકૈરપ્યુપાયૈઃ પ્રયતદ્ભિરનેકશઃ । શેષવન્તો ન શકિતા નેતું વૈ યમસાદનમ્
પાંડવોએ અનેક વખત, પોતાનું જીવન જોખમમાં મૂકી, ઘણાં પ્રયત્નો કર્યા, છતાં પણ ધૃતરાષ્ટ્રને મૃત્યુ સુધી લઈ જવામાં એ સફળ થયા નહીં.
પુનશ્ચ વર્ધિતં રાજ્યં સ્વબલેન મહાત્મભિઃ । છદ્મનાઽપહૃતં ક્ષુદ્રૈર્ધાર્તરાષ્ટ્રૈઃ સસૌબલૈઃ
પછી એ મહાન આત્માઓએ પોતાના બળે રાજ્ય ફરી મજબૂત કર્યું, પણ ધૃતરાષ્ટ્રના દૂષિત પુત્રોએ અને એમના સાથીઓએ છેતરપિંડીથી તે રાજ્ય છીનવી લીધું.
તદપ્યનુમતં કર્મ યથા યુક્તમનેન વૈ। વાસિતાશ્ચ મહારણ્યે વર્ષાણીહ ત્રયોદશ
એ કામ પણ ત્યારે યોગ્ય માનવામાં આવ્યું હતું; અને પાંડવો અહીં મહાન વનમાં ત્રેયોદશ વર્ષ સુધી રહ્યા છે.
સભાયાં ક્લેશિતૈર્વીરૈઃ સહભાર્યૈસ્તથા ભૃશમ્ । અરણ્યે વિવિધાઃ ક્લેશાઃ સંપ્રાપ્તાસ્તૈઃ સુદારુણાઃ
સભામાં એ વીરોએ અને એમની પત્નીઓએ ખૂબ દુઃખ સહન કર્યુ; અને વનમાં તો એમણે અનેક ભયાનક કષ્ટો ભોગવ્યા.
તથા વિરાટનગરે યોન્યન્તરગતૈરિવ। પ્રાપ્તઃ પરમસંક્લેશો યથા પાપૈર્મહાત્મભિઃ
એ જ રીતે, વિરાટનગરમાં પણ, જાણે બીજાં જ ગર્ભમાં છુપાયેલા હોય એમ, એ મહાન આત્માઓએ દુષ્ટો પાસેથી અતિ ભારે દુઃખ સહન કર્યુ.
તે સર્વં પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા તત્પૂર્વં કર્મ કિલ્વિષમ્ । સામ્નૈવ કુરુભિઃ સન્ધિમિચ્છન્તિ કુરુપુઙ્ગવાઃ
આ બધું સહન કરીને અને અગાઉના પાપકર્મ ભૂલીને, હવે કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ પાંડવો માત્ર સંવાદથી સંધિ ઇચ્છે છે.
તેષાં ચ વૃત્તમાજ્ઞાય વૃત્તં દુર્યોધનસ્ય ચ। અનુનેતુમિહાર્હન્તિ ધાર્તરાષ્ટ્રં સુહૃજ્જનાઃ
પાંડવો અને દુર્યોધનનું વર્તન જાણી, અહીંના સારા મિત્રો ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રને સમજાવવું જોઈએ.
ન હિ તે વિગ્રહં વીરાઃ કુર્વન્તિ કુરુભિઃ સહ। અવિનાશેન લોકસ્ય કાઙ્ક્ષન્તે પાણ્ડવાઃ સ્વકમ્
એ વીર પાંડવો કુરુઓ સાથે ઝઘડો કરવા માંગતા નથી; એમને તો માત્ર પોતાનું જ ઈચ્છા છે અને જગતનું કલ્યાણ જ જોઈએ છે.
યશ્ચાપિ ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય હેતુઃ સ્યાદ્વિગ્રહં પ્રતિ। સ ચ હેતુર્ન મન્તવ્યો બલીયાંસસ્તથા હિ તે
અને જો ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો ઝઘડો કરવા કોઈ કારણ આપે, તો એ કારણ માન્ય નથી, કારણ કે પાંડવો વધુ શક્તિશાળી છે.
અક્ષૌહિણ્યશ્ચ સપ્તૈવ ધર્મપુત્રસ્ય સઙ્ગતાઃ। યુયુત્સમાનાઃ કુરુભિઃ પ્રતીક્ષન્તેઽસ્ય શાસનમ્
ધર્મપુત્રના પક્ષે સાત અક્ષૌહિણી સેના ભેગી થઈ છે, જે કુરુઓ સાથે યુદ્ધ કરવા તૈયાર છે અને એમના આદેશની રાહ જોઈ રહી છે.