તસ્ય સૈન્યમતીવાસીત્તસ્મિન્બલસમાગમે। પ્રેક્ષણીયતરં રાજન્સુવેષં બલવત્તદા
તે સમયે એકઠી થયેલી એ સેના, રાજા, બહુ જ સુંદર અને સુવ્યવસ્થિત હતી અને જોવામાં ખૂબ જ મનોહર લાગતી હતી.
કેકયાશ્ચ નરવ્યાઘ્રાઃ સોદરાઃ પઞ્ચ પાર્થિવાઃ । સંહર્ષયન્તઃ કૌન્તેયોનક્ષૌહિણ્યા સમાગતાઃ
કેકય દેશના પાંચ રાજકુમારો, જે પુરુષોમાં વાઘ જેવા હતા, એક અક્ષૌહિણી સેના સાથે કૌંતેયને આનંદિત કરતા આવ્યા.
દ્રુપદસ્યાપ્યભૂત્સેના નાનાદેશસમાગતૈઃ। શોભિતા પુરુષૈઃ શૂરૈઃ પુત્રૈશ્ચાસ્ય મહારથૈઃ
દ્રુપદની પણ એવી સેના હતી, જેમાં અનેક પ્રદેશોમાંથી આવેલા શૂરવીર અને તેના પુત્ર મહારથીઓ સાથે એ સેના ખૂબ જ શોભતી હતી.
તથૈવ રાજા મત્સ્યાનાં વિરાટો વાહિનીપતિઃ । પાર્વતીયૈર્મહીપાલૈઃ સહિતઃ પાણ્ડવાનયાત્
એ જ રીતે, મત્સ્ય દેશના રાજા અને સેનાપતિ વિરાટ પણ પર્વતીય રાજાઓ સાથે પાંડવો પાસે આવ્યા.
ઇતશ્ચેતશ્ચ પાણ્ડૂનાં સમાજગ્મુર્મહાત્મનામ્ । અક્ષૌહિણ્યસ્તુ સપ્તૈવ વિવિધધ્વજસઙ્કુલાઃ
ચારે બાજુથી પાંડુપુત્રો માટે વિવિધ ધ્વજાવાળી સાત અક્ષૌહિણી સેનાઓ એકઠી થઈ.
યુયુત્સમાનાઃ કુરુભિઃ પાણ્ડવાન્સમહર્ષયન્ । તથૈવ ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય હર્ષં સમભિર્ધયન્
કુરુઓ સાથે યુદ્ધ કરવા ઉત્સુક એ સેનાઓ પાંડવોને આનંદ આપતી હતી અને એ જ રીતે ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રનું પણ હર્ષ વધારતી હતી.
ભગદત્તો મહીપાલઃ સેનામક્ષૌહિણીં દદૌ। તસ્ય ચીનૈઃ કિરાતૈશ્ચ કાઞ્ચનૈરિવ સંવૃતમ્
ભગદત્ત રાજાએ એક અક્ષૌહિણી સેના આપી, જેમાં ચીન અને કિરાટ દેશના યોદ્ધાઓ સોનાની જેમ ચમકતા હતા.
બભૌ બલમનાધૃષ્યં કર્ણિકારવનં યથા। તથા ભૂરિશ્રવાઃ શૂરઃ શલ્યશ્ચ કુરુનન્દન
એ અપરાજેય સેના કર્ણિકારના વન જેવી તેજસ્વી લાગતી હતી; એ જ રીતે શૂરવીર ભૂરિશ્રવાસ અને શલ્ય પણ, કુરુઓના આનંદરૂપ, તેજસ્વી લાગતા હતા.
દુર્યોધનમુપાયાતાવક્ષૌહિણ્યા પૃથક્પૃથક્ । કૃતવર્મા ચ હાર્દિક્યો ભોજાન્ધકુકુરૈઃ સહ
હાર્દિક્યપુત્ર કૃતવર્મા પોતાની સેનાની સાથે દુર્યોધનને મળવા આવ્યો, અને સાથે ભોજ, અંધક અને કુકુર જાતિના લોકો પણ આવ્યા.
અક્ષૌહિણ્યૈવ સેનાયા દુર્યોધનમુપાગમત્। તસ્ય તૈઃ પુરુષવ્યાઘ્રૈર્વનમાલાધરૈર્બલમ્
કૃતવર્માએ એક આખી અક્ષૌહિણી સેનાથી દુર્યોધનને મળ્યો; તેની સેનામાં વનમાલા પહેરેલા, પુરુષોમાં વાઘ જેવાં શૂરવીર ભરીને આવ્યા હતા.
અશોભત યથા મત્તૈર્વનં પ્રક્રીડિતૈર્ગજૈઃ । જયદ્રથમુખાશ્ચાન્યે સિન્ધુસૌવીરવાસિનઃ
એ સેનાનું સૌંદર્ય એવું લાગતું હતું કે જાણે મસ્ત હાથીઓથી ભરેલું જંગલ રમતું હોય; અને જયદ્રથના નેતૃત્વ હેઠળ સિંધુ અને સૌવીર દેશના લોકો પણ આવ્યા.
આજગ્મુઃ પૃથિવીપાલાઃ કમ્પયન્ત ઇવાચલાન્। તેષામક્ષૌહિણી સેના બહુલા વિબભૌ તદા
વિભિન્ન પ્રદેશોના રાજાઓ આવી પહોંચ્યા, એમના આવવાથી ધરતી જાણે પર્વતો હલાવી રહી હોય એમ ધ્રૂજી ઉઠી; એમની વિશાળ અક્ષૌહિણી સેનાએ ત્યાં તેજ પામ્યું.
વિધૂયમાનો વાતેન બહુરૂપ ઇવામ્બુદઃ। સુદક્ષિણશ્ચ કામ્ભોજો યવનૈશ્ચ શકૈસ્તથા
એ સૈન્યનું દૃશ્ય એવું લાગતું હતું કે જાણે પવનથી ઉડતી અનેક આકારની મેઘમાળા હોય; કામ્બોજ દેશના સુદક્ષિણ પણ યવન અને શક જાતિના લોકો સાથે આવ્યા.
ઉપાજગામ કૌરવ્યમક્ષૌહિણ્યા વિશાંપતે । તસ્ય સેનાસમાવાયઃ શલભાનામિવાબભૌ
સુદક્ષિણ પોતાની અક્ષૌહિણી સેનાથી કૌરવોને મળવા આવ્યો; તેની સેનાનો ભીડ એવો લાગતો હતો કે જાણે ટીડીઓનો ઝુંડ ઊડી રહ્યો હોય.
સ ચ સંપ્રાપ્ય કૌરવ્યં તત્રૈવાન્તર્દધે તદા। તથા મહિષ્મતીવાસી નીલો નીલાયુધૈઃ સહ
એ કૌરવોને મળીને એ સેનામાં ભળી ગયો; એ જ રીતે મહિષ્મતીના રાજા નીલ પણ વાદળી હથિયારો ધરાવતાં યોદ્ધાઓ સાથે આવ્યા.
મહીપાલો મહાવીર્યૈર્દક્ષિણાપથવાસિભિઃ । આવન્ત્યૌ ચ મહીપાલૌ મહાબલસુસંવૃતૌ
એ રાજા દક્ષિણના પ્રદેશના મહાવીર યોદ્ધાઓ સાથે આવ્યા, અને બંને અવંતિના શક્તિશાળી રાજાઓ પણ પોતાની મજબૂત સેનાથી આવ્યા.
પૃથગક્ષૌહિણીભ્યાં તાવભિયાતૌ સુયોધનમ્ । તતસ્તતસ્તુ સર્વેષાં ભૂમિપાનાં મહાત્મનામ્
એ બંને રાજાઓ પોતાની-પોતાની અક્ષૌહિણી લઈને અલગથી સુયોધનને મળવા આવ્યા; એ રીતે ચારે તરફથી મહાન આત્માવાળા રાજાઓ એકઠા થયા.
તિસ્રોઽન્યાઃ સમવર્તન્ત વાહિન્યો ભરતર્ષભ । એવમેકાદશાવૃત્તાઃ સેના દુર્યોધનસ્ય તાઃ
હે ભરતવંશી, ત્રણ બીજી સેનાઓ પણ ભેગી થઈ; આ રીતે દુર્યોધનની કુલ સેનાઓ અગિયાર અક્ષૌહિણી થઈ ગઈ.
યુયુત્સમાનાઃ કૌન્તેયાન્નાનાધ્વજસમાકુલાઃ । ન હાસ્તિનપુરે રાજન્નવકાશોઽભવત્તદા
કુંતિપુત્રો સાથે યુદ્ધ કરવા આતુર એ સેનાઓ અનેક ધ્વજોથી ભરાઈ ગઈ હતી; એ સમયે, હે રાજા, હસ્તિનાપુરમાં એક પણ જગ્યા બાકી રહી નહોતી.
રાજ્ઞાં સ્વબલમુખ્યાનાં પ્રાધાન્યેનાપિ ભારત । તતઃ પ़ઞ્ચનદં ચૈવ કૃત્સ્નં ચ કુરુજાઙ્ગલમ્
હે ભરત, રાજાઓ અને એમની મુખ્ય સેનાઓ માટે પણ જગ્યા નહોતી; તેથી આખું પંચનદ પ્રદેશ અને કુરુજાંગલ પણ ભરાઈ ગયું.
તથા રોહિતકારણ્યં મરુભૂમિશ્ચ કેવલા। અહિચ્છત્રં કાલકૂટં ગઙ્ગાકૂલં ચ ભારત
એ જ રીતે રોહિતકનું જંગલ, આખી રણભૂમિ, અહિચ્છત્ર, કાલકૂટ અને ગંગાના કાંઠા, હે ભરત, બધે સેનાઓ છવાઈ ગઈ.
વારણં વાટધાનં ચ યામુનશ્ચૈવ પર્વતઃ। એષ દેશઃ સુવિસ્તીર્ણઃ પ્રભૂતધનધાન્યવાન્
વારણ, વાટધાન અને યમુના પર્વત—આ વિશાળ પ્રદેશ, જે ધન અને અનાજથી ભરપૂર હતો,
બભૂવ કૌરવેયાણાં બલેનાતીવ સંવૃતઃ। તત્ર સૈન્યં તથા યુક્તં દદર્શ સ પુરોહિતઃ
કૌરવોની સેનાથી ઘનઘોર રીતે છવાઈ ગયો; ત્યાં પૌરોહિત્ય કરનાર બ્રાહ્મણે એ રીતે ગોઠવાયેલી સેનાને જોયી.
યઃ સ પાઞ્ચાલરાજેન પ્રેષિતઃ કૌરવાન્પ્રતિ
એ જ પુરોહિત હતો, જેને પંચાલ રાજાએ કૌરવો પાસે દૂત તરીકે મોકલ્યો હતો.
સ ચ કૌરવ્યમાસાદ્ય દ્રુપદસ્ય પુરોહિતઃ। સત્કૃતો ધૃતરાષ્ટ્રેણ ભીષ્મેણ વિદુરેણ ચ
એ દ્રુપદના પુરોહિત કૌરવો પાસે પહોંચ્યા ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્ર, ભીષ્મ અને વિદુરે તેમનો સન્માન કર્યો.
સર્વકૌશલ્યમુક્ત્વાઽઽદૌ પૃષ્ટ્વા ચૈવમનામયમ્। સર્વસેનાપ્રણેતૄણાં મધ્યે વાક્યમુવાચ હ
પ્રથમ સૌને શુભેચ્છા આપી અને સૌની સુખાકારી પૂછ્યા પછી, એ પુરોહિતે તમામ સેનાપતિઓની વચ્ચે વચન કહ્યાં.
સર્વૈર્ભવદ્ભિર્વિદિતો રાજધર્મઃ સનાતનઃ। વાક્યોપાદાનહેતોસ્તુ વક્ષ્યામિ વિદિતે સતિ
તમને સૌને રાજધર્મનો શાશ્વત નિયમ સારી રીતે ખબર છે; છતાં, વાતચીત માટે હું કહું છું, ભલે એ બધાને જાણીતા જ છે.
ધૃતરાષ્ટ્રશ્ચ પાણ્ડુશ્ચ સુતાવેકસ્ય વિશ્રુતૌ । તયોઃ સમાનં દ્રવિણં પૈતૃકં નાત્ર સંશયઃ
ધૃતરાષ્ટ્ર અને પાંડુ, બંને એક જ પિતાના પ્રસિદ્ધ પુત્રો છે; એમને પિતૃ સંપત્તિમાં સમાન હિસ્સો છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય યે પુત્રાઃ પ્રાપ્તં તૈઃ પૈતૃકં વસુ। પાણ્ડુપુત્રાઃ કથં નામ ન પ્રાપ્તાઃ પૈતૃકં વસુ
ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોએ તો પિતૃ સંપત્તિ મેળવી લીધી છે; તો પાંડુના પુત્રોએ પિતૃ સંપત્તિ કેમ નથી મેળવી?
વનં ગતૈઃ પાણ્ડવેયૈર્વિદિતં વઃ પુરા યથા। ન પ્રાપ્તં પૈતૃકં દ્રવ્યં ધૃતરાષ્ટ્રેણ યદ્ધૃતમ્
પાંડવોએ જ્યારે વનમાં ગયા ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્રે એમની પિતૃ સંપત્તિ કબજે કરી, એ વાત તમને સારી રીતે ખબર છે કે એમને પોતાનું મળ્યું નહોતું.