તેઽદર્શયન્પ્રદેશિન્યા તમેવ નૃપસત્તમમ્। શર્મિષ્ઠાં માતરં ચૈવ તથાઽઽચખ્યુશ્ચ દારકાઃ
એ છોકરાઓએ આંગળીથી એ શ્રેષ્ઠ રાજાને બતાવ્યો અને સાથે શર્મિષ્ઠાને પોતાની માતા તરીકે પણ ઓળખાડી.
ઇત્યુક્ત્વા સહિતાસ્તે તુ રાજાનમુપચક્રમુઃ। નાભ્યનન્દત તાન્રાજા દેવયાન્યાસ્તદાન્તિકે
આવી રીતે કહીને, બધા મળીને રાજા પાસે ગયા; પણ દેવયાનીની હાજરીમાં રાજાએ તેમને આવકાર્યા નહીં.
રુદન્તસ્તેઽથ શર્મિષ્ઠામભ્યયુર્બાલકાસ્તતઃ। `અવિબ્રુવન્તી કિંચિચ્ચ રાજાનં ચારુલોચના
પછી એ બાળકો રડતા-રડતા શર્મિષ્ઠા પાસે ગયા અને સુંદર આંખવાળી એ સ્ત્રી કંઈ ન બોલી, રાજા પાસે પહોંચી.
નાતિદૂરાચ્ચ રાજાનં સા ચાતિષ્ઠદવાઙ્મુખી। શ્રુત્વા તેષાં તુ બાલાનાં સવ્રીડ ઇવ પાર્થિવઃ
એ રાજા પાસેથી બહુ દૂર નહીં, પણ મોઢું ફેરવીને ઊભી રહી; અને બાળકોની વાત સાંભળીને રાજાને થોડી શરમ આવી.
પ્રતિવક્તુમશક્તોઽભૂત્તૂષ્ણીંભૂતોઽભવન્નૃપઃ। દૃષ્ટ્વા તુ તેષાં બાલાનાં પ્રણયં પાર્થિવં પ્રતિ
રાજા એ બાલાઓનો પોતાના પર પ્રેમ જોઈને કંઈ જવાબ આપી શક્યા નહીં અને ચૂપ રહી ગયા.
બુદ્ધ્વા તુ તત્ત્વતો દેવી શર્મિષ્ઠાપિદમબ્રવીત્। અભ્યાગચ્છતિ માં કશ્ચિદૃષિરિત્યેવમબ્રવીઃ
પછી સત્ય સમજીને શર્મિષ્ઠાએ કહ્યું: 'તમે તો કહ્યું હતું કે કોઈ ઋષિ મારા પાસે આવી રહ્યો છે.'
યયાતિમેવં રાજાનં ત્વં ગોપાયસિ ભામિનિ। પૂર્વમેવ મયા પ્રોક્તં ત્વયા તુ વૃજિનં કૃતમ્
હે સુંદરિ, આવી રીતે તમે રાજાને બચાવ છો; પણ હું તો પહેલેથી કહી ચૂકી હતી, અને તું તો ખોટું કામ કર્યું છે.
મદધીના સતી કસ્માદકાર્ષીર્વિપ્રિયં મમ। તમેવાઽઽસુરધર્મં ત્વમાસ્થિતા ન બિભેષિ મે
તું મારી આજ્ઞામાં છે છતાં પણ મને ન ગમતું કામ કેમ કર્યું? તું અસુરોની રીત અપનાવી છે અને મને ડરતી પણ નથી.
યદુક્તમૃષિરિત્યેવ તત્સત્યં ચારુહાસિનિ। ન્યાયતો ધર્મતશ્ચૈવ ચરન્તી ન બિભેમિ તે
'ઋષિ આવી રહ્યો છે' એવું જે કહ્યું એ સાચું છે, હે મીઠા હાસ્યવાળી. હું ધર્મ અને ન્યાય પ્રમાણે વર્તું છું, એટલે મને તારો ડર નથી.
યદા ત્વયા વૃતો ભર્તા વૃત એવ તદા મયા। સખીભર્તા હિ ધર્મેણ ભર્તા ભવતિ શોભને
જ્યારે તું પતિ પસંદ કર્યો ત્યારે મેં પણ પસંદ કર્યો. ધર્મ પ્રમાણે, સખીની પતિ પોતાનો પણ પતિ ગણાય છે, હે સૌમ્યવતીઃ.
પૂજ્યાસિ મમ માન્યા ચ જ્યેષ્ઠા ચ બ્રાહ્મણી હ્યસિ। ત્વત્તોપિ મે પૂજ્યતમો રાજર્ષિઃ કિં ન વેત્થ તત્
તું મારા માટે પૂજનીય અને માનનીય છે, અને મોટી પણ છે, બ્રાહ્મણ સ્ત્રી છે. પણ રાજર્ષિ તો તારા કરતાં પણ વધારે પૂજનીય છે—શું તને એ ખબર નથી?
ત્વત્પિત્રા મમ ગુરુણા સહ દત્તે ઉભે શુભે। તતો ભર્તા ચ પૂજ્યશ્ચ પોષ્યાં પોષયતીહ મામ્
હે શુભે, તારા પિતાએ, મારા ગુરુએ, અમને બન્નેને સાથે આપ્યા હતા. તેથી પતિ પૂજવા અને પોષવા જેવો છે, અને એ અહીં મને પોષે છે.
શ્રુત્વા તસ્યાસ્તતો વાક્યં દેવયાન્યબ્રવીદિદમ્। રમસ્વેહ યથાકામં દેવ્યા શર્મિષ્ઠયા સહ
એના શબ્દો સાંભળીને દેવયાનીએ કહ્યું: 'શર્મિષ્ઠા સાથે અહીં તારી ઈચ્છા મુજબ આનંદથી રહે.'
રાજન્નાદ્યેહ વત્સ્યામિ વિપ્રિયં મે કૃતં ત્વયા। ઇતિ જજ્વાલ કોપેન દેવયાની તતો ભૃશમ્
'હે રાજા, આજે હું અહીં નહીં રહું; તું મને ન ગમતું કામ કર્યું છે.' એમ કહીને દેવયાની ખૂબ ગુસ્સામાં સળગી ઉઠી.
નિર્દહન્તીવ સવ્રીડાં શર્મિષ્ઠાં સમુદીક્ષ્ય ચ। અપવિધ્ય ચ સર્વાણિ ભૂષણાન્યસિતેક્ષણા
શર્મિષ્ઠા શરમાઈને ઊભી રહી, ત્યારે દેવયાની એ તરફ એવી નજરે જોઈ કે જાણે એને સળગાવી રહી હોય, અને પોતાના બધા આભૂષણો ઉતારી નાખ્યા.
સહસોત્પતિતાં શ્યામાં દૃષ્ટ્વા તાં સાશ્રુલોચનામ્। તૂર્ણં સકાશં કાવ્યસ્ય પ્રસ્થિતાં વ્યથિતસ્તદા
કાળી શર્મિષ્ઠા અચાનક ઊભી રહી, આંખોમાંથી આંસુ વહેતા, એ જોઈ દેવયાની ખૂબ વ્યાકુળ થઈને કવિ પાસે જવા તત્કાળ નીકળી.
અનુવવ્રાજ સંભ્રાન્તઃ પૃષ્ઠતઃ સાન્ત્વયન્નૃપઃ। ન્યવર્તત નચૈવ સ્મ ક્રોધસંરક્તલોચના
રાજા ગભરાઈને પાછળથી સમજાવતાં ગયા, પણ દેવયાની ગુસ્સાથી આંખે લાલ થઈને પાછી ફરી નહીં.
અવિબ્રુવન્તી કિંચિત્સા રાજાનં સાશ્રુલોચના। અચિરાદેવ સંપ્રાપ્તા કાવ્યસ્યોશનસોઽન્તિકમ્
એણે રાજાને કંઈ પણ કહ્યું નહીં, આંખોમાં આંસુ સાથે, અને થોડા જ સમયમાં કવિ ઉશનસના દરબારમાં પહોંચી ગઈ.
સા તુ દૃષ્ટ્વૈ પિતરમભિવાદ્યાગ્રતઃ સ્થિતા। અનન્તરં યાયાતિસ્તુ પૂજયામાસ ભાર્ગવમ્
પિતાને જોઈને દેવયાનીએ વંદન કર્યું અને સામે ઊભી રહી. ત્યારબાદ યયાતીએ પણ ભર્ગવ વંશજનું સન્માન કર્યું.
અધર્મેણ જિતો ધર્મઃ પ્રવૃત્તમધરોત્તરમ્। શર્મિષ્ઠયાઽતિવૃત્તાઽસ્મિ દુહિત્રા વૃષપર્વણઃ
અધર્મે ધર્મને હરાવ્યો છે; હવે અયોગ્યતા વધી ગઈ છે. વૃષપર્વાની દીકરી શર્મિષ્ઠાએ મને બહુ દુઃખ આપ્યું છે.
ત્રયોઽસ્યાં જનિતાઃ પુત્રા રાજ્ઞાઽનેન યયાતિના। દુર્ભગાયા મમ દ્વૌ તુ પુત્રૌ તાત બ્રવીમિ તે
આ રાજા યયાતિથી શર્મિષ્ઠાને ત્રણ પુત્રો થયા છે. પણ, પિતા, હું તો દુર્ભાગ્યવાળી છું—મારા માત્ર બે પુત્રો છે, એ હું તમને કહું છું.
ધર્મજ્ઞ ઇતિ વિખ્યાત એષ રાજા ભૃગૂદ્વહ। અતિક્રાન્તશ્ચ મર્યાદાં કાવ્યૈતત્કથયામિ તે
આ રાજા ધર્મને જાણનારો તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, હે ભૃગુવંશી. છતાં એણે મર્યાદા લાંઘી છે, હે કવિ, એ હું તમને કહું છું.
ધર્મજ્ઞઃ સન્મહારાજ યોઽધર્મમકૃથાઃ પ્રિયમ્। તસ્માજ્જરા ત્વામચિરાદ્ધર્ષયિષ્યતિ દુર્જયા
હે મહારાજ, તમે ધર્મ જાણો છો છતાં મનગમતું કરવા માટે અધર્મ કર્યું છે; એટલે, ટૂંક સમયમાં અપરાજેય વૃદ્ધાવસ્થા તમને ઘેરી લેશે.
ઋતું વૈ યાચમાનાયા ભગવન્નાન્યચેતસા। દુહિતુર્દાનવેન્દ્રસ્ય ધર્મ્યમેતત્કૃતં મયા
હે પૂજ્ય, જ્યારે દાનવોના રાજાની દીકરીએ એકાગ્રતાથી ઋતુ માંગ્યું, ત્યારે મેં તેને ધર્મ પ્રમાણે માન આપ્યો.
ઋતું વૈ યાચમાનાયા ન દદાતિ પુમાનૃતુમ્। ભ્રૂણહેત્યુચ્યતે બ્રહ્મન્ સ ઇહ બ્રહ્મવાદિભિઃ
હે બ્રાહ્મણ, જો કોઈ પુરુષ પાસે સ્ત્રી ઋતુ માંગે અને એ ન આપે, તો વિદ્વાનો તેને ભ્રૂણહંતાનો દોષ લગાવે છે.
અભિકામાં સ્ત્રિયં યશ્ચ ગમ્યાં રહસિ યાચિતઃ। નોપૈતિ સ ચ ધર્મેષુ ભ્રૂણહેત્યુચ્યતે બુધૈઃ
અને જો કોઈ કામના ધરાવતી અને યોગ્ય સ્ત્રી એકાંતમાં પુરૂષને ઈચ્છે અને એ ન જાય, તો બુદ્ધિશાળી લોકો તેને પણ ધર્મમાં ભ્રૂણહંતો કહે છે.
યદ્યદ્વૃણોતિ માં કશ્ચિત્તત્તદ્દેયમિતિ વ્રતમ્। ત્વયા ચ સાપિ દત્તા મે નાન્યં નાથમિહેચ્છતિ
મારું વ્રત છે કે જે કોઈ પણ મને કંઈ માંગે, હું તેને આપું; અને એ સ્ત્રી તમે મને આપી છે, તે અહીં બીજું કોઈ આશ્રય ઈચ્છતી નથી.
ઇત્યેતાનિ સમીક્ષ્યાહં કારણાનિ ભૃગૂદ્વહ। અધર્મભયસંવિગ્નઃ શર્મિષ્ઠામુપજગ્મિવાન્। `મત્વૈતન્મે ધર્મ ઇતિ કૃતં બ્રહ્મન્ક્ષમસ્વ મામ્
હે ભૃગુવંશી, આ બધા કારણો વિચારીને અને અધર્મના ભયથી ગભરાઈને મેં શર્મિષ્ઠાને સ્વીકારી, વિચાર્યું કે એ જ મારું ધર્મ છે. હે બ્રાહ્મણ, કૃપા કરીને મને માફ કરો.
નન્વહં પ્રત્યવેક્ષ્યસ્તે મદધીનોઽસિ પાર્થિવ। મિથ્યાચારસ્ય ધર્મેષુ ચૌર્યં ભવતિ નાહુષ
હે રાજા, મેં તો તમારી ઈચ્છા જાણીને જ આ કર્યું, કેમ કે હું તમારો આધાર છું; અને ધર્મમાં ખોટું વર્તન કરવું ચોરી ગણાય છે, હે નાહુષકુળના વંશજ.
ક્રુદ્ધેનોશનસા શપ્તો યયાતિર્નાહુષસ્તદા। પૂર્વં વયઃ પરિત્યજ્ય જરાં સદ્યોઽન્વપદ્યત
પછી ક્રોધિત ઉશનાએ યયાતિને શાપ આપ્યો; અને તરત જ યયાતિએ પોતાનું યુવાનપણ છોડીને વૃદ્ધાવસ્થાને વળી લીધા.