અબ્રહ્મણ્યો બલોપેતો મત્તો મદબલેન ચ। કામવૃત્તઃ સ દુષ્ટાત્મા વાહયામાસ તાનૃષીન્
ધર્મથી વિમુખ, બળથી ભરેલો, પોતાની શક્તિના ઘમંડમાં ચૂર અને કામના વશ થયેલો એ દુષ્ટ મનવાળો નહુષે ઋષિઓને પોતાનું વાહન બનાવ્યા.
નહુષેણ વિસૃષ્ટા ચ બૃહસ્પતિમથાબ્રવીત્। સમયોઽલ્પાવશેષો મે નહુષેણેહ યઃ કૃતઃ
નહુષે વિદાય આપ્યા પછી, તેણે બૃહસ્પતિને કહ્યું: 'નહુષે જે સમય આપ્યો હતો, એ હવે લગભગ પૂરો થવા આવ્યો છે.'
શક્રં મૃગય શીઘ્રં ત્વં ભક્તાયાઃ કુરુ મે દયામ્। બાઢમિત્યેવ ભગવાન્બૃહસ્પતિરુવાચ તામ્
'તમે જલ્દીથી શક્રને શોધો અને તમારી ભક્તા પર દયા કરો.' ત્યારે ભગવન બૃહસ્પતિએ કહ્યું: 'જેમ કહો તેમ થશે.'
ન ભેતવ્યં ત્વયા દેવિ નહુષાદ્દુષ્ટચેતસઃ । ન હ્યેષ સ્થાસ્યતિ ચિરં ગત એષ નરાધમઃ
હે દેવી, દુષ્ટ મનવાળા નહુષથી તમને ડરવાની જરૂર નથી; કારણ કે આ પાપી માણસ હવે વધુ સમય ટકી શકશે નહીં, એ તો પહેલેથી જ નાશ પામેલો છે.
અધર્મજ્ઞો મહર્ષીણાં વાહનાચ્ચ હતઃ શુભે । ઇષ્ટિં ચાહં કરિષ્યામિ વિનાશાયાસ્ય દુર્મતેઃ
ધર્મને ન જાણનારો, મહાન ઋષિઓને પોતાનું વાહન બનાવવાથી એ નાશ પામ્યો છે, હે શુભે; હવે હું એ દુષ્ટ બુદ્ધિવાળાના વિનાશ માટે યજ્ઞ કરું છું.
શક્રં ચાધિગમિષ્યામિ માભૈસ્ત્વં ભદ્રમસ્તુ તે। તતઃ પ્રજ્વાલ્ય વિધિવજ્જુહાવ પરમં હવિઃ
હું શક્રને શોધી કાઢીશ; તમે ડરશો નહીં, તમારું કલ્યાણ થાય. પછી તેણે વિધિપૂર્વક અગ્નિ પ્રગટાવીને શ્રેષ્ઠ હવન અર્પણ કર્યું.
બૃહસ્પતિર્મહાતેજા દેવરાજોપલબ્ધયે। હુત્વાઽગ્નિં સોબ્રવીદ્રાજઞ્છક્ર અન્વિષ્યતામિતિ
બૃહસ્પતિએ, જે મહાન તેજ ધરાવનારા છે, દેવરાજને શોધવા માટે અગ્નિમાં યજ્ઞ કર્યો અને પછી કહ્યું: 'રાજા, તમે શક્રને શોધો.'
તસ્માચ્ચ ભગવાન્દેવઃ સ્વયમેવ હુતાશનઃ । સ્ત્રીવેષમદ્ભુતં કૃત્વા તત્રૈવાન્તરધીયત
પછી ભગવાન અગ્નિએ પોતે જ અદભુત સ્ત્રીરૂપ ધારણ કર્યું અને ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયા.
સ દિશઃ પ્રદિશશ્ચૈવ પર્વતાંશ્ચ વનાનિ ચ। પૃથિવીં ચાન્તરિક્ષં ચ વિચિત્યાથ મનોગતિઃ। નિમેષાન્તરમાત્રેણ બૃહસ્પતિમુપાગમત્
તે પછી, મનની ઝડપથી દિશાઓ, ઉપદિશાઓ, પર્વતો, જંગલો, ધરતી અને આકાશ બધે શોધ્યા અને પળક ઝપટે બૃહસ્પતિ પાસે આવી પહોંચ્યા.
બૃહસ્પતે ન પશ્યામિ દેવરાજમિહ ક્વચિત્। આપઃ શેષાઃ સદા ચાપઃ પ્રવેષ્ટું નોત્સહામ્યહમ્
'બૃહસ્પતિ, હું અહીં ક્યાંયે દેવરાજને નથી જોઈ શકતો; અહીં તો માત્ર પાણી જ છે, હંમેશાં પાણી, અને હું તેમાં પ્રવેશી શકતો નથી.'
ન મે તત્ર ગતિર્બ્રહ્મન્કિમન્યત્કરવાણિ તે। તમબ્રવીદ્દેવગુરુરપો વિશ મહાદ્યુતે
'હું ત્યાં જઈ શકતો નથી, બ્રાહ્મણ; હવે તારા માટે બીજું શું કરું?' ત્યારે દેવગુરુએ કહ્યું: 'મહાન તેજસ્વી, પાણીમાં પ્રવેશો.'
નાપઃ પ્રવેષ્ટું શક્ષ્યામિ ક્ષયો મેઽત્ર ભવિષ્યતિ। શરણં ત્વાં પ્રપન્નોઽસ્મિ સ્વસ્તિ તેસ્તુ મહાદ્યુતે
'હું પાણીમાં જઈ શકતો નથી; ત્યાં તો મારું નાશ થઈ જશે. હું તારો આશ્રય લઉં છું; તને સુખ મળે, મહાન તેજસ્વી.'
અદ્ભ્યોઽગ્નિર્બ્રહ્મતઃ ક્ષત્રમશ્મનો લોહમુત્થિતમ્ । તેષાં સર્વત્રગં તેજઃ સ્વાસુ યોનિષુ શામ્યતિ
પાણીમાંથી અગ્નિ, બ્રાહ્મણમાંથી ક્ષત્રિય અને પથ્થરમાંથી લોહી ઉત્પન્ન થાય છે; તેમનું તેજ સર્વત્ર વ્યાપે છે, પણ અંતે પોતપોતાના મૂળમાં શમાઈ જાય છે.
અથ સંચિન્તયાનસ્ય દેવરાજસ્ય ધીમતઃ। નહુષસ્ય વધોપાયં લોકપાલૈઃ સદૈવતૈઃ
પછી બુદ્ધિશાળી દેવરાજ નહુષના વિનાશનો ઉપાય વિચારી રહ્યા હતા ત્યારે લોકપાલો અને દેવતાઓએ સાથે મળીને વિચાર કર્યો.
તપસ્વી તત્ર ભગવાનગસ્ત્યઃ પ્રત્યદૃશ્યત। સોઽબ્રવીદર્ચ્ય દેવેન્દ્રં દિષ્ટ્યા વૈ વર્ધતે ભવાન્
ત્યાં મહાન તપસ્વી અગસ્ત્ય ઋષિ પ્રગટ થયા; તેમણે ઇન્દ્રને વંદન કરીને કહ્યું: 'દેવેન્દ્ર, શુભ છે કે તમે સુખી છો.'
વિશ્વરૂપવિનાશેન વૃત્રાસુરવધેન ચ। દિષ્ટ્યાદ્ય નહુષો ભ્રષ્ટો દેવરાજ્યાત્પુરન્દર
વિશ્વરૂપના વિનાશ અને વૃત્રાસુરના વધથી, આજે શુભ છે કે નહુષ દેવરાજ્યમાંથી પડી ગયો છે, પુરંદર.
સ્વાગતં તે મહર્ષેઽસ્તુ પ્રીતોઽહં દર્શનાત્તત। પાદ્યમાચમનીયં ચ ગામર્ઘ્યં ચ પ્રતીચ્છ મે
'મહર્ષિ, તમારું સ્વાગત છે; આપને મળીને મને આનંદ થયો. કૃપા કરીને મારા તરફથી પાદ્ય, આચમન અને ગૌઅર્ગ્ય સ્વીકારો.'
પૂજિતં ચોપવિષ્ટં તમાસેન મુનિસત્તમમ્। પર્યપૃચ્છત દેવેશઃ પ્રહૃષ્ટો બ્રાહ્મણર્ષભમ્
મહાન ઋષિને સન્માન આપી બેઠાડ્યા પછી, દેવોના સ્વામી ખુશ થઈને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણની કુશળતા પુછી.
શ્રોતુમિચ્છામિ ભગવન્કથ્યમાનં દ્વિજોત્તમ। પરિભ્રષ્ટઃ કથં સ્વર્ગાન્નહુષઃ પાપનિશ્ચયઃ
'ભગવાન, મને કહો કે કેવી રીતે પાપમાં તલિન નહુષ, સ્વર્ગમાંથી પડી ગયો, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.'
શ્રૃણુ શક્ર પ્રિયં વાક્યં યથા રાજા દુરાત્મવાન્ । સ્વર્ગાદ્ભ્રષ્ટો દુરાચારો નહુષો બલદર્પિતઃ
'શક્ર, સાંભળો કે કેવી રીતે દુષ્ટ અને અહંકારથી ભરેલો નહુષ, ખરાબ વર્તનના કારણે સ્વર્ગમાંથી પડી ગયો.'
શ્રમાર્તાશ્ચ વહન્તસ્તં નહુષં પાપકારિણમ્ । દેવર્ષયો મહાભાગાસ્તથા બ્રહ્મર્ષયોઽમલાઃ
પાપી નહુષને ઉઠાવતાં દેવઋષિઓ અને બ્રહ્મઋષિઓ થાકી ગયા અને દુઃખી થયા.
પપ્રચ્છુર્નહુષં દેવં સંશયં જયતાં વર। ય ઇમે બ્રહ્મણા પ્રોક્તા મન્ત્રા વૈ પ્રોક્ષણે ગવામ્
વિજયીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા ઋષિઓએ નહુષને પૂછ્યું: 'બ્રહ્માએ ગાયોના અભિષેક માટે જે મંત્રો કહ્યા છે, શું એ તમારા માટે માન્ય છે?'
એતે પ્રમાણં ભવત ઉતાહો નેતિ વાસવ। નહુષો નેતિ તાનાહ તમસા મૂઢચેતનઃ
'વાસવ, શું એ મંત્રો તમારા માટે પ્રમાણભૂત છે કે નહીં?' ત્યારે નહુષ, અંધકારથી મૂર્છિત મનથી, બોલ્યો: 'મારા માટે એ માન્ય નથી.'
અધર્મે સંપ્રવૃત્તસ્ત્વં ધર્મં ન પ્રતિપદ્યસે। પ્રમાણમેતદસ્માકં પૂર્વં પ્રોક્તં મહર્ષિભિઃ
'તમે અધર્મ તરફ વળી ગયા છો; ધર્મનું પાલન કરતા નથી. આ તો પૂર્વજ મહર્ષિઓએ અમારું પ્રમાણ માન્યું છે.'
તતો વિવદમાનઃ સ મુનિભિઃ સહ વાસવ । અથ મામસ્પૃશન્મૂર્ધ્નિ પાદેનાધર્મપીડિતઃ
પછી જ્યારે એ મુનિઓ સાથે વિવાદ કરતાં હતાં, ત્યારે પાપના ભારથી પીડાતા ઇન્દ્રે મારા માથા પર પગ મૂક્યો.
તેનાભૂદ્ધતતેજાશ્ચ નિઃશ્રીકશ્ચ મહીપતિઃ । તતસ્તં તમસા વિગ્નમવોચં ભૃશપીડિતમ્
આથી એ રાજાને તેજ અને વૈભવ ગુમાવવું પડ્યું. પછી જ્યારે મેં તેને અંધકારથી વ્યાકુળ અને ખુબજ દુઃખી જોયો, ત્યારે હું એના પર દયા કરીને બોલ્યો.
યસ્માત્પૂર્વૈઃ કૃતં રાજન્બ્રહ્મર્ષિભિરનુષ્ઠિતમ્ । અદૃષ્ટં દૂષયસિ મે યચ્ચ મૂર્ધ્ય્રસ્પૃશઃ પદા
રાજન, તું જે પ્રાચીન બ્રહ્મર્ષિઓએ સ્થાપિત કરેલું હતું તેને બગાડ્યું છે અને મને જાણ્યા વિના મારા માથા પર પગ મૂક્યો છે—
યચ્ચાપિ ત્વમૃષીન્મૂઢ બ્રહ્મકલ્પાન્દુરાસદાન્
અને તું, મૂર્ખ, જે મહાન ઋષિઓ બ્રહ્મા જેટલા અપ્રાપ્ય છે, એમને પણ તું અપમાનપૂર્વક વર્ત્યો છે—
વાહાન્કૃત્વ્રા વાહયસિ તેન સ્વર્ગાદ્ધતપ્રભઃ । ધ્વંસ પાપ પરિભ્રષ્ટઃ ક્ષીણપુણ્યો મહીતલે
તેમને તું જાણે કોઈ વાહન સમાન વહીવડાવતો હતો, એથી તારો તેજ નાશ પામ્યો છે અને તું સ્વર્ગમાંથી નીચે પડી ગયો છે; પાપી, પૃથ્વી પર તારા પુણ્ય ખૂટ્યા છે, હવે તું નાશ પામ.
દશવર્ષસહસ્રાણિ સર્પરૂપધરો મહાન્। વિચરિષ્યસિ પૂર્ણેષુ પુનઃ સ્વર્ગમવાપ્સ્યસિ
હવે દસ હજાર વર્ષ સુધી તું મહાન સાપના રૂપમાં ધરતી પર ભટકતો રહેશે; જ્યારે એ સમય પુરો થશે, ત્યારે તને ફરી સ્વર્ગ મળશે.