દેવદેવેન શઙ્ગમ્ય વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના। ઊચુશ્ચૈનં સમુદ્વિગ્ના વાક્યં વાક્યવિશારદાઃ
દેવતાઓએ, વાતમાં નિપુણ હોવા છતાં ચિંતિત થઈને, દેવોના દેવ પ્રભાવી વિષ્ણુને સંકટની આશંકા સાથે સંબોધ્યા.
બ્રહ્મવધ્યાભિભૂતો વૈ શક્રઃ સુરગણેશ્વરઃ । ગતિશ્ચ નસ્ત્વં દેવેશ પૂર્વજો જગતઃ પ્રભુઃ
'શક્ર, દેવતાઓના સ્વામી, બ્રાહ્મણહત્યાના પાપથી પીડાય છે. હે દેવોના રાજા, તું જગતનો પ્રાચીન સ્વામી અને અમારો આશરો છે.'
રક્ષાર્થં સર્વભૂતાનાં વિષ્ણુત્વમુપજગ્મિવાન્। ત્વદ્વીર્યનિહતે વૃત્રે વાસવો બ્રહ્મહત્યયા
'બધી પ્રજાઓની રક્ષા માટે તું વિષ્ણુરૂપે અવતર્યો. જ્યારે તારા બળથી વૃત્રનો નાશ થયો, ત્યારે વાસવને બ્રાહ્મણહત્યા પાપ લાગ્યું.'
વૃતઃ સુરગણશ્રેષ્ઠ મોક્ષં તસ્ય વિનિર્દિશ। તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા દેવાનાં વિષ્ણુરબ્રવીત્
'હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, એ તારો આશરો લેશે. એના મુક્તિનો માર્ગ બતાવ.' દેવતાઓના આ વચન સાંભળીને વિષ્ણુએ કહ્યું.
મામેવ યજતાં શક્રઃ પાવયિષ્યામિ વજ્રિણમ્। પુણ્યેન હયમેધેન મામિષ્ટ્વા પાકશાસનઃ
'શક્રે મારી પૂજા કરવી જોઈએ; હું વજ્રધારીને પવિત્ર કરી દઈશ. પુણ્યમય અશ્વમેધ યજ્ઞ કરીને અને મારી આરાધના કરીને પાકશાસન શુદ્ધ થઈ જશે.'
પુનરેષ્યતિ દેવાનામિન્દ્રત્વમકુતોભયઃ। સ્વકર્મભિશ્ચ નહુષો નાશં યાસ્યતિ દુર્મતિઃ
'એ પછી શક્રે નિર્ભય થઈને ફરી દેવત્વ પ્રાપ્ત કરશે. અને દુષ્ટ મનવાળો નાહુષ પોતાના કર્મોથી નાશ પામશે.'
કિંચિત્કાલમિદં દેવા મર્ષયધ્વમતન્દ્રિતાઃ। શ્રુત્વા વિષ્ણોઃ શુભાં સત્યાં વાણીં તામમૃતોપમામ્
'થોડો સમય, હે દેવતાઓ, તમે ધીરજથી સહન કરો.' વિષ્ણુના એ શુભ અને સાચા અમૃતસમાન વચન સાંભળીને—
તતઃ સર્વે સુરગણાઃ સોપાધ્યાયાઃ સહર્ષિભિઃ । યત્ર શક્રો ભયોદ્વિગ્નસ્તં દેશમુપચક્રમુઃ
પછી બધા દેવતાઓ, તેમના ગુરુઓ અને ઋષિઓ સાથે, જ્યાં ડરથી વ્યાકુળ શક્ર હતો, ત્યાં ગયા.
તત્રાશ્વમેધઃ સુમહાન્મહેન્દ્રસ્ય મહાત્મનઃ । વવૃતે પાવનાર્થં વૈ બ્રહ્મહત્યાપહો નૃપ
ત્યાં મહાત્મા મહેન્દ્રના પાવન થવા માટે અને બ્રાહ્મણહત્યા દુર કરવા માટે મહાન અશ્વમેધ યજ્ઞ કરવામાં આવ્યો.
વિભજ્ય બ્રહ્મહત્યાં તુ વૃક્ષેષુ ચ નદીષુ ચ। પર્વતેષુ પૃથિવ્યાં ચ સ્ત્રીષુ ચૈવ યુધિષ્ઠિર
બ્રાહ્મણહત્યાનો પાપ વૃક્ષો, નદીઓ, પર્વતો, ધરતી અને સ્ત્રીઓમાં વહેંચી દેવામાં આવ્યો, હે યુધિષ્ઠિર.
સંવિભજ્ય ચ ભૂતેષુ વિસૃજ્ય ચ સુરેશ્વરઃ। વિજ્વરો ધૂતપાપ્મા ચ વાસવોઽભવદાત્મવાન્
બધા જીવોમાં એ પાપ વહેંચી અને છોડીને, દેવોના સ્વામી વાસવ રોગમુક્ત, પાપરહિત અને સ્વસ્થ થયા.
અકમ્પ્યં નહુષં સ્થાનાદ્દૃષ્ટ્વા બલનિષૂદનઃ। તેજોઘ્નં સર્વભૂતાનાં વરદાનાચ્ચ દુઃસહમ્
નાહુષને પોતાના સ્થાન પરથી અડગ, બધા જીવોની તાકાતનો નાશક, અને મળેલા વરદાનથી સહન ન કરી શકાય એવો જોઈને, શત્રુઓને દમન કરનાર—
તતઃ શચીપતિર્દેવઃ પુનરેવ વ્યનશ્યત। અદૃશ્યઃ સર્વભૂતાનાં કાલાકાઙ્ક્ષી ચચાર હ
પછી શચીપતિ દેવ ફરી અદૃશ્ય થઈ ગયા; બધા જીવોથી છુપાઈ, યોગ્ય સમયની રાહ જોતા ફરતા રહ્યા.
પ્રનષ્ટે તુ તતઃ શક્રે શચી શોકસમન્વિતા । હા શક્રેતિ તદા દેવી વિલલાપ સુદુઃખિતા
શક્ર અદૃશ્ય થયા પછી, શચી દુઃખથી ભરાઈ ગઈ અને ભારે વ્યથા સાથે બોલી, 'હાય શક્ર!'
યદિ દત્તં યદિ હુતં ગુરવસ્તોષિતા યદિ। એકભર્તૃત્વમેવાસ્તુ સત્યં યદ્યસ્તિ વા મયિ
જો મેં દાન આપ્યું હોય, યજ્ઞમાં આહુતિ આપી હોય, અને વડીલોને પ્રસન્ન કર્યા હોય, તો મારા જીવનમાં માત્ર એક પતિ જ રહે—જો મારી અંદર સાચાઈ હોય.
પુણ્યાં ચેમામહં દિવ્યાં પ્રવૃત્તામુત્તરાયણે। દેવીં રાત્રિં નમસ્યામિ સિધ્યતાં મે મનોરથઃ
આ પવિત્ર અને દિવ્ય રાત, જે ઉત્તરાયણમાં શરૂ થઈ છે, તેને હું વંદન કરું છું; મારા મનની ઈચ્છા પૂર્ણ થાય.
પ્રયતા ચ નિશાં દેવીમુપાતિષ્ઠત તત્ર સા। પતિવ્રતાત્વાત્સત્યેન સોપશ્રુતિમથાકરોત્
શચી શ્રદ્ધાપૂર્વક ત્યાં રાત્રીદેવીની પૂજા કરવા લાગી; પતિપ્રેમ અને સાચાઈના બળે તેણે ઉપશ્રુતિને પોકારી.
યત્રાસ્તે દેવરાજોઽસૌ તં દેશં દર્શયસ્વ મે। ઇત્યાહોપશ્રુતિં દેવીં સત્યં સત્યેન દૃશ્યતામ્
'જ્યાં દેવરાજ છે, એ સ્થળ મને બતાવો,' એમ શચીએ ઉપશ્રુતિદેવીને કહ્યું. 'સાચાઈથી સાચું દેખાય.'
અથૈનાં રૂપિણી સાધ્વીમુપાતિષ્ઠદુપશ્રુતિઃ। તાં વયોરૂપસંપન્નાં દૃષ્ટ્વા દેવીમુપસ્થિતામ્
પછી રૂપ ધારણ કરીને ઉપશ્રુતિ એ સતી સ્ત્રી પાસે આવી; યુવાની અને સૌંદર્યથી ભરપૂર દેવીને સામે જોઈને—
ઇન્દ્રાણી સંપ્રહૃષ્ટાત્મા સંપૂજ્યૈનામથાબ્રવીત્। ઇચ્છામિ ત્વામહં જ્ઞાતું કા ત્વં બ્રૂહિ વરાનને
ઇન્દ્રાણીનું મન આનંદથી ભરાઈ ગયું, તેણે ઉપશ્રુતિનું સન્માન કર્યું અને કહ્યું: 'હું જાણવું છું કે તમે કોણ છો. કૃપા કરીને કહો, ઓ સુંદર મુખવાળી.'
ઉપશ્રુતિરહં દેવિ તવાન્તિકમુપાગતા। દર્શનં ચૈવ સંપ્રાપ્તા તવ સત્યેન ભામિનિ
'હું ઉપશ્રુતિ છું, દેવી, તમારી પાસે આવી છું; તમારી સાચાઈના કારણે તમારો દર્શન અને સાથ પ્રાપ્ત કર્યો છે, ઓ ભામિની.'
પતિવ્રતા ચ યુક્તા ચ યમેન નિયમેન ચ। દર્શયિષ્યામિ તે શક્રં દેવં વૃત્રનિષૂદનમ્
'તમે પતિપ્રેમી અને નિયમિત જીવન જીવો છો; હું તમને શક્ર, દેવોના રાજા અને વૃત્રના સંહારક, બતાવીશ.'
ક્ષિપ્રમન્વેહિ ભદ્રં તે દ્રક્ષ્યસે સુરસત્તમમ્। તતસ્તાં પ્રસ્થિતાં દેવીમિન્દ્રાણી સા સમન્વગાત્
'ઝલદી ચાલો—તમારા માટે શુભ થાય—તમે દેવોમાં શ્રેષ્ઠને જોઈ શકશો.' પછી ઉપશ્રુતિ આગળ વધી અને ઇન્દ્રાણી પણ તેના પાછળ ચાલી.
દેવારણ્યાન્યતિક્રમ્ય પર્વતાંશ્ચ બહૂંસ્તતઃ । હિમવન્તમતિક્રમ્ય ઉત્તરં પાર્શ્વમાગમત્
દેવસ્થાન વન અને અનેક પર્વતો પાર કરીને, તેઓ હિમાલયને પણ ઓળંગી, ઉત્તર તરફ પહોંચી.
સમુદ્રં ચ સમાસાદ્ય બહુયોજનવિસ્તૃતમ્। આસસાદ મહાદ્વીપં નાનાદ્રુમલતાવૃતમ્
પછી તેઓ વિશાળ દરિયા પાસે પહોંચ્યા, જે અનેક યોજન જેટલો પહોળો હતો; ત્યાંથી વિવિધ વૃક્ષો અને વેલીઓથી ભરેલું એક મોટું દ્વીપ મળ્યું.
તત્રાપશ્યત્સરો દિવ્યં નાનાશકુનિભિર્વૃતમ્। શતયોજનવિસ્તીર્ણં તાવદેવાયતં શુભમ્
ત્યાં તેમણે એક દિવ્ય સરોવર જોયું, જેમાં અનેક પ્રકારના પક્ષીઓ હતા; તે સરોવર સો યોજન જેટલું પહોળું અને લાંબું હતું, અને ખૂબ શુભ લાગતું હતું.
તત્ર દિવ્યાનિ પદ્માનિ પઞ્ચવર્ણાનિ ભારત । ષટ્પદૈરુપગીતાનિ પ્રફુલ્લાનિ સહસ્રશઃ
એ સ્થળે પાંચ રંગના દિવ્ય કમળો હતા, ભારેતા, હજારોની સંખ્યામાં ખીલીને, મધમાખીઓએ ગાન કરતા.
સરસસ્તસ્ય મધ્યે તુ પદ્મિની મહતી શુભા । ગૌરેણોન્નતનાલેન પદ્મેન મહતા વૃતા
એ સરોવરના મધ્યમાં એક વિશાળ અને સુંદર પદ્મિની હતી, જેમાં એક મોટું, સફેદ અને ઊંચા ડાંઠવાળું કમળ ખીલેલું હતું.
પદ્મસ્ય ભિત્ત્વા નાલં ચ વિવેશ સહિતા તયા। બિસતન્તુપ્રવિષ્ટં ચ તત્રાપશ્યચ્છતક્રતુમ્
એ કમળનો ડાંઠ તોડી, બંને અંદર પ્રવેશી ગઈ; કમળના તંતુઓમાં જ તેઓએ શતક્રતુને જોયા.
તં દૃષ્ટ્વા ચ સુસૂક્ષ્મેણ રૂપેણાવસ્થિતં પ્રભુમ્ । સૂક્ષ્મરૂપધરા દેવી બભૂવોપશ્રુતિશ્ચ સા
ત્યાં ભગવાનને અત્યંત સૂક્ષ્મ રૂપે બેઠેલા જોઈ, દેવી અને ઉપશ્રુતિએ પણ પોતાનું રૂપ સૂક્ષ્મ બનાવી લીધું.