તતસ્તુ નાહુષો રાજા શર્મિષ્ઠાં પ્રાપ્ય બુદ્ધિમાન્। રેમે ચ સુચિરં કાલં તયા શર્મિષ્ઠયા સહ
પછી બુદ્ધિશાળી રાજા નાહુષે શર્મિષ્ઠાને પામ્યા અને લાંબા સમય સુધી તેની સાથે આનંદ માણ્યો.
તસ્માદેવ તુ રાજર્ષેઃ શર્મિષ્ઠા વાર્ષપર્વણી। દ્રુહ્યું ચાનું ચ પૂરું ચ ત્રીન્કુમારાનજીજનત્
એ રાજર્ષિ પાસેથી વૃષપર્વાની પુત્રી શર્મિષ્થે ત્રણ પુત્રો, દુહ્યુ, અનુ અને પુરુને જન્મ આપ્યો.
તતઃ કાલે તુ કસ્મિંશ્ચિદ્દેવયાની શુચિસ્મિતા। યયાતિસહિતા રાજઞ્જગામ રહિતં વનમ્
પછી ક્યારેક શુદ્ધ સ્મિતવાળી દેવયાની યયાતિ સાથે એકાંત વનમાં ગઈ, હે રાજા.
દદર્શ ચ તદા તત્ર કુમારાન્દેવરૂપિણઃ। ક્રીડમાનાન્સુવિશ્રબ્ધાન્વિસ્મિતા ચેદમબ્રવીત્
ત્યાં તેણે દેવતાસમાન રૂપવાળા છોકરાઓને નિર્ભયતાથી રમતા જોયા અને આશ્ચર્યથી કહ્યું.
કસ્યૈતે દારકા રાજન્દેવપુત્રોપમાઃ શુભાઃ। વર્ચસા રૂપતશ્ચૈવ સદૃશા મે મતાસ્તવ
હે રાજા, આ સુંદર બાળકો કોણના છે? એ તો દેવપુત્રો જેવા દેખાય છે. તેજ અને રૂપથી તો મને એ તારા જેવા જ લાગે છે.
એવં પૃષ્ટ્વા તુ રાજાનં કુમારાન્પર્યપૃચ્છત
આ રીતે રાજાને પૂછ્યા પછી, તેણે એ છોકરાઓને પણ પૂછ્યું.
તસ્મિન્કાલે તુ તચ્છ્રુત્વા ધાત્રી તેષાં વચોઽબ્રવીત્। કિં ન બ્રૂત કુમારા વઃ પિતરં વૈ દ્વિજર્ષભમ્
એ સમયે, આ સાંભળીને તેમની ધાત્રીએ કહ્યું: 'બાળકો, તમે તમારા પિતા કોણ છે એ કેમ નથી કહતા?'
ઋષિશ્ચ બ્રાહ્મણશ્ચૈવ દ્વિજાતિશ્ચૈવ નઃ પિતા। શર્મિષ્ઠા નાનૃતં બ્રૂતે દેવયાનિ ક્ષમસ્વ નઃ
'અમારા પિતા ઋષિ છે, બ્રાહ્મણ છે અને દ્વિજ છે; શર્મિષ્ઠા કદી ખોટું બોલતી નથી. દેવયાની, અમને માફ કરજો.'
કિંનામધેયગોત્રો વઃ પુત્રકા બ્રાહ્મણઃ પિતા। પ્રબ્રૂત તત્ત્વતઃ ક્ષિપ્રં કશ્ચાસૌ ક્વ ચ વર્તતે
'પ્યારા બાળકો, તમારા બ્રાહ્મણ પિતાનું નામ અને કુળ શું છે? સાચું-સાચું જલદી કહો—એ કોણ છે અને ક્યાં રહે છે?'
પ્રબ્રૂત મે યથા તથ્યં શ્રોતુમિચ્છામિ તં હ્યહમ્। એવમુક્તાઃ કુમારસ્તે દેવયાન્યા સુમધ્યયા
'મને સાચું-સાચું કહો, કેમ કે હું એના વિષે સાંભળવા ઈચ્છું છું.' આવી રીતે સુકુમાર કટિવાળી દેવયાનીએ પૂછતાં છોકરાઓએ—
તેઽદર્શયન્પ્રદેશિન્યા તમેવ નૃપસત્તમમ્। શર્મિષ્ઠાં માતરં ચૈવ તથાઽઽચખ્યુશ્ચ દારકાઃ
એ છોકરાઓએ આંગળીથી એ શ્રેષ્ઠ રાજાને બતાવ્યો અને સાથે શર્મિષ્ઠાને પોતાની માતા તરીકે પણ ઓળખાડી.
ઇત્યુક્ત્વા સહિતાસ્તે તુ રાજાનમુપચક્રમુઃ। નાભ્યનન્દત તાન્રાજા દેવયાન્યાસ્તદાન્તિકે
આવી રીતે કહીને, બધા મળીને રાજા પાસે ગયા; પણ દેવયાનીની હાજરીમાં રાજાએ તેમને આવકાર્યા નહીં.
રુદન્તસ્તેઽથ શર્મિષ્ઠામભ્યયુર્બાલકાસ્તતઃ। `અવિબ્રુવન્તી કિંચિચ્ચ રાજાનં ચારુલોચના
પછી એ બાળકો રડતા-રડતા શર્મિષ્ઠા પાસે ગયા અને સુંદર આંખવાળી એ સ્ત્રી કંઈ ન બોલી, રાજા પાસે પહોંચી.
નાતિદૂરાચ્ચ રાજાનં સા ચાતિષ્ઠદવાઙ્મુખી। શ્રુત્વા તેષાં તુ બાલાનાં સવ્રીડ ઇવ પાર્થિવઃ
એ રાજા પાસેથી બહુ દૂર નહીં, પણ મોઢું ફેરવીને ઊભી રહી; અને બાળકોની વાત સાંભળીને રાજાને થોડી શરમ આવી.
પ્રતિવક્તુમશક્તોઽભૂત્તૂષ્ણીંભૂતોઽભવન્નૃપઃ। દૃષ્ટ્વા તુ તેષાં બાલાનાં પ્રણયં પાર્થિવં પ્રતિ
રાજા એ બાલાઓનો પોતાના પર પ્રેમ જોઈને કંઈ જવાબ આપી શક્યા નહીં અને ચૂપ રહી ગયા.
બુદ્ધ્વા તુ તત્ત્વતો દેવી શર્મિષ્ઠાપિદમબ્રવીત્। અભ્યાગચ્છતિ માં કશ્ચિદૃષિરિત્યેવમબ્રવીઃ
પછી સત્ય સમજીને શર્મિષ્ઠાએ કહ્યું: 'તમે તો કહ્યું હતું કે કોઈ ઋષિ મારા પાસે આવી રહ્યો છે.'
યયાતિમેવં રાજાનં ત્વં ગોપાયસિ ભામિનિ। પૂર્વમેવ મયા પ્રોક્તં ત્વયા તુ વૃજિનં કૃતમ્
હે સુંદરિ, આવી રીતે તમે રાજાને બચાવ છો; પણ હું તો પહેલેથી કહી ચૂકી હતી, અને તું તો ખોટું કામ કર્યું છે.
મદધીના સતી કસ્માદકાર્ષીર્વિપ્રિયં મમ। તમેવાઽઽસુરધર્મં ત્વમાસ્થિતા ન બિભેષિ મે
તું મારી આજ્ઞામાં છે છતાં પણ મને ન ગમતું કામ કેમ કર્યું? તું અસુરોની રીત અપનાવી છે અને મને ડરતી પણ નથી.
યદુક્તમૃષિરિત્યેવ તત્સત્યં ચારુહાસિનિ। ન્યાયતો ધર્મતશ્ચૈવ ચરન્તી ન બિભેમિ તે
'ઋષિ આવી રહ્યો છે' એવું જે કહ્યું એ સાચું છે, હે મીઠા હાસ્યવાળી. હું ધર્મ અને ન્યાય પ્રમાણે વર્તું છું, એટલે મને તારો ડર નથી.
યદા ત્વયા વૃતો ભર્તા વૃત એવ તદા મયા। સખીભર્તા હિ ધર્મેણ ભર્તા ભવતિ શોભને
જ્યારે તું પતિ પસંદ કર્યો ત્યારે મેં પણ પસંદ કર્યો. ધર્મ પ્રમાણે, સખીની પતિ પોતાનો પણ પતિ ગણાય છે, હે સૌમ્યવતીઃ.
પૂજ્યાસિ મમ માન્યા ચ જ્યેષ્ઠા ચ બ્રાહ્મણી હ્યસિ। ત્વત્તોપિ મે પૂજ્યતમો રાજર્ષિઃ કિં ન વેત્થ તત્
તું મારા માટે પૂજનીય અને માનનીય છે, અને મોટી પણ છે, બ્રાહ્મણ સ્ત્રી છે. પણ રાજર્ષિ તો તારા કરતાં પણ વધારે પૂજનીય છે—શું તને એ ખબર નથી?
ત્વત્પિત્રા મમ ગુરુણા સહ દત્તે ઉભે શુભે। તતો ભર્તા ચ પૂજ્યશ્ચ પોષ્યાં પોષયતીહ મામ્
હે શુભે, તારા પિતાએ, મારા ગુરુએ, અમને બન્નેને સાથે આપ્યા હતા. તેથી પતિ પૂજવા અને પોષવા જેવો છે, અને એ અહીં મને પોષે છે.
શ્રુત્વા તસ્યાસ્તતો વાક્યં દેવયાન્યબ્રવીદિદમ્। રમસ્વેહ યથાકામં દેવ્યા શર્મિષ્ઠયા સહ
એના શબ્દો સાંભળીને દેવયાનીએ કહ્યું: 'શર્મિષ્ઠા સાથે અહીં તારી ઈચ્છા મુજબ આનંદથી રહે.'
રાજન્નાદ્યેહ વત્સ્યામિ વિપ્રિયં મે કૃતં ત્વયા। ઇતિ જજ્વાલ કોપેન દેવયાની તતો ભૃશમ્
'હે રાજા, આજે હું અહીં નહીં રહું; તું મને ન ગમતું કામ કર્યું છે.' એમ કહીને દેવયાની ખૂબ ગુસ્સામાં સળગી ઉઠી.
નિર્દહન્તીવ સવ્રીડાં શર્મિષ્ઠાં સમુદીક્ષ્ય ચ। અપવિધ્ય ચ સર્વાણિ ભૂષણાન્યસિતેક્ષણા
શર્મિષ્ઠા શરમાઈને ઊભી રહી, ત્યારે દેવયાની એ તરફ એવી નજરે જોઈ કે જાણે એને સળગાવી રહી હોય, અને પોતાના બધા આભૂષણો ઉતારી નાખ્યા.
સહસોત્પતિતાં શ્યામાં દૃષ્ટ્વા તાં સાશ્રુલોચનામ્। તૂર્ણં સકાશં કાવ્યસ્ય પ્રસ્થિતાં વ્યથિતસ્તદા
કાળી શર્મિષ્ઠા અચાનક ઊભી રહી, આંખોમાંથી આંસુ વહેતા, એ જોઈ દેવયાની ખૂબ વ્યાકુળ થઈને કવિ પાસે જવા તત્કાળ નીકળી.
અનુવવ્રાજ સંભ્રાન્તઃ પૃષ્ઠતઃ સાન્ત્વયન્નૃપઃ। ન્યવર્તત નચૈવ સ્મ ક્રોધસંરક્તલોચના
રાજા ગભરાઈને પાછળથી સમજાવતાં ગયા, પણ દેવયાની ગુસ્સાથી આંખે લાલ થઈને પાછી ફરી નહીં.
અવિબ્રુવન્તી કિંચિત્સા રાજાનં સાશ્રુલોચના। અચિરાદેવ સંપ્રાપ્તા કાવ્યસ્યોશનસોઽન્તિકમ્
એણે રાજાને કંઈ પણ કહ્યું નહીં, આંખોમાં આંસુ સાથે, અને થોડા જ સમયમાં કવિ ઉશનસના દરબારમાં પહોંચી ગઈ.
સા તુ દૃષ્ટ્વૈ પિતરમભિવાદ્યાગ્રતઃ સ્થિતા। અનન્તરં યાયાતિસ્તુ પૂજયામાસ ભાર્ગવમ્
પિતાને જોઈને દેવયાનીએ વંદન કર્યું અને સામે ઊભી રહી. ત્યારબાદ યયાતીએ પણ ભર્ગવ વંશજનું સન્માન કર્યું.
અધર્મેણ જિતો ધર્મઃ પ્રવૃત્તમધરોત્તરમ્। શર્મિષ્ઠયાઽતિવૃત્તાઽસ્મિ દુહિત્રા વૃષપર્વણઃ
અધર્મે ધર્મને હરાવ્યો છે; હવે અયોગ્યતા વધી ગઈ છે. વૃષપર્વાની દીકરી શર્મિષ્ઠાએ મને બહુ દુઃખ આપ્યું છે.