દુઃખાનિ હિ મહાત્માનઃ પ્રાપ્નુવન્તિ યુધિષ્ઠિર। દેવૈરપિ હિ દુઃખાનિ પ્રાપ્તાનિ જગતીપતે
હે યુધિષ્ઠિર, મહાન આત્માઓને પણ દુઃખ ભોગવવું પડે છે; દેવતાઓએ પણ, હે પૃથ્વીનાથ, દુઃખ ભોગવ્યું છે.
ઇન્દ્રેણ શ્રૂયતે રાજન્સભાર્યેણ મહાત્મના । અનુભૂતં મહદ્દુઃખં દેવરાજેન ભારત
કહેવાય છે કે, હે રાજા, મહાત્મા ઇન્દ્રે પોતાની પત્ની સાથે મળીને મોટું દુઃખ સહન કર્યું હતું, હે ભારત.
કથમિન્દ્રેણ રાજેન્દ્ર સભાર્યેણ મહાત્મના । દુઃખં પ્રાપ્તં પરં ઘોરમેતદિચ્છામિ વેદિતુમ્
હે રાજેન્દ્ર, મહાત્મા ઇન્દ્રે પોતાની પત્ની સાથે મળીને એવું ભયાનક દુઃખ કેવી રીતે ભોગવ્યું? હું એ જાણવું ઈચ્છું છું.
શૃણુ રાજન્પુરાવૃત્તમિતિહાસં પુરાતનમ્। સભાર્યેણ યથા પ્રાપ્તં દુઃખમિન્દ્રેણ ભારત
હે રાજા, એ જૂની વાર્તા સાંભળ, કે કેવી રીતે ઇન્દ્રે પોતાની પત્ની સાથે મળીને દુઃખ સહન કર્યું, હે ભારત.
ત્વષ્ટા પ્રજાપતિર્હ્યાસીદ્દેવશ્રેષ્ઠો મહાતપાઃ । સ પુત્રં વૈ ત્રિશિરસમિન્દ્રદ્રોહાત્કિલાસૃજત્
તવષ્ટા, જે પ્રજાપતિ અને દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, મહાન તપસ્વી હતા, તેમણે ઇન્દ્ર સાથે દુશ્મનાવટના કારણે ત્રિશિર નામના પુત્રને જન્મ આપ્યો.
ઐન્દ્રં સ પ્રાર્થયત્સ્થાનં વિશ્વરૂપો મહાદ્યુતિઃ । તૈસ્ત્રિભિર્વદનૈર્ઘોરૈઃ સૂર્યેન્દુજ્વલનોપમૈઃ
તે તેજસ્વી વિશ્વરૂપે ઇન્દ્રપદ મેળવવા ઇચ્છતો હતો. તેના ત્રણ ભયાનક મુખો હતા, જે સૂર્ય, ચંદ્ર અને અગ્નિ જેવી કાંતિથી ઝગમગતા હતા.
વેદાનેકેન સોઽધીતે સુરામેકેન ચાપિબત્। એકેન ચ દિશઃ સર્વાઃ પિબન્નિવ નિરીક્ષતે
તેના એક મુખથી તે વેદોનું પાઠ કરતો, બીજા મુખથી સોમરસ પીતો અને ત્રીજા મુખથી બધાં દિશાઓને એ રીતે જુએ જાણે બધું પી જતો હોય.
સ તપસ્વી મુદુર્દાન્તો ધર્મે તપસિ ચોદ્યતઃ । તપસ્તસ્ય મહત્તીવ્રં સુદુશ્ચરમરિન્દમ
તે તપસ્વી, વિનમ્ર અને સંયમી હતો, ધર્મ અને તપમાં તત્પર હતો. તેનું તપ ખૂબ જ મહાન, પ્રખર અને કરવું અત્યંત મુશ્કેલ હતું.
તસ્ય દૃષ્ટ્વા તપોવીર્યં સત્યં ચામિતતેજસઃ । વિષાદમગમચ્છક્ર ઇન્દ્રોઽયં મા ભવેદિતિ
તેના તપની શક્તિ અને અસીમ તેજવાળાના સત્યને જોઈને ઇન્દ્ર ચિંતિત થયો—'આ ક્યાંક ઇન્દ્ર ન બની જાય' એમ વિચાર્યો.
કથં સજ્જેચ્ચ ભોગેષુ ન ચ તપ્યેન્મહત્તપઃ । વિવર્ધમાનસ્ત્રિશિરાઃ સર્વં હિ ભુવનં ગ્રસેત્
કેવી રીતે તે ભોગોમાં આસક્ત થાય અને આવું મહાન તપ ન કરે? જો ત્રિશિર સતત વધતો જાય, તો આખું જગત ગળી જાય.
ઇતિ સંચિન્ત્ય બહુધા બુદ્ધિમાન્ભરતર્ષભ । આજ્ઞાપયત્સોઽપ્સરસસ્ત્વષ્ટૃપુત્રપ્રલોભને
એ રીતે અનેક રીતે વિચાર કરીને, એ બુદ્ધિશાળી ઇન્દ્રે, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તવષ્ટાના પુત્રને લલચાવવા માટે અપ્સરાઓને આજ્ઞા આપી.
યથા સ સજ્જેત્રિશિરાઃ કામભોગેષુ વૈ ભૃશમ્ । ક્ષિપ્રં કુરુત ગચ્છધ્વં પ્રલોભયત માચિરમ્
એવું કરો કે ત્રિશિર ભોગોમાં ખૂબ જ આસક્ત થઈ જાય; જલ્દી જાઓ અને વિલંબ કર્યા વિના તેને લલચાવો.
શૃઙ્ગારવેષાઃ સુશ્રોણ્યો હારૈર્યુક્તા મનોહરૈઃ । હાવભાવસમાયુક્તાઃ સર્વાઃ સૌન્દર્યશોભિતાઃ
તમારે સૌ સુંદર વેશ ધારણ કરો, મનમોહક હાર પહેરો, આકર્ષક ભંગિમાઓ બતાવો અને સૌ સુંદરતાથી ઝગમગતા દેખાવ.
પ્રલોભયત ભદ્રં વઃ શમયધ્વં ભયં મમ। અસ્વસ્થં હ્યાત્મનાત્માનં લક્ષયામિ વરાઙ્ગનાઃ
જાઓ અને તેને લલચાવો, તમારો કલ્યાણ થાય; મારા ભયને દૂર કરો. હે સુંદર સ્ત્રીઓ, હું અનુભવું છું કે મારું મન પણ અસ્વસ્થ છે.
તથા યત્નં કરિષ્યામઃ શક્ર તસ્ય પ્રલોભને। યથા નાવાપ્સ્યસિ ભયં તસ્માદ્બલનિષૂદન
હે શક્ર, અમે ત્રિશિરને લલચાવામાં પૂરો પ્રયત્ન કરીશું, જેથી તમને તેનો ભય ન રહે, હે બળવિનાશક.
નિર્દહન્નિવ ચક્ષુર્ભ્યાં યોઽસાવાસ્તે તપોનિધિઃ। તં પ્રલોયિતું દેવ ગચ્છામઃ સહિતા વયમ્
જે ત્યાં બેસી તપનો ખજાનો છે અને જેના નેત્રો જાણે બધું દહાળી નાખે છે—એ દેવને લલચાવવા અમે સૌ સાથે જઈશું.
ઇન્દ્રેણ તાસ્ત્વનુજ્ઞાતા જગ્મુસ્ત્રિશિરસોઽન્તિકમ્। તત્ર તા વિવિધૈર્ભાવૈર્લોભયન્ત્યો વરાઙ્ગનાઃ
ઇન્દ્રની પરવાનગીથી, એ અપ્સરાઓ ત્રિશિર પાસે ગઈ; ત્યાં તેમણે વિવિધ રીતે તેને લલચાવવાનો પ્રયાસ કર્યો.
નૃત્તં સંદર્શયામાસુસ્તથૈવાઙ્ગેષુ સૌષ્ઠવમ્। નાભ્યગચ્છત્પ્રહર્ષં તાઃ સ પશ્યન્સુમહાતપાઃ
તેમણે નૃત્ય બતાવ્યું અને અંગોમાં લાવણ્ય દર્શાવ્યું, પણ એ મહાન તપસ્વીએ તેમને જોઈને કોઈ આનંદ અનુભવ્યો નહીં.
ઇન્દ્રિયાણિ વશે કૃત્વા પૂર્ણસાગરસન્નિભઃ। તાસ્તુ યત્નં પરં કૃત્વા પુનઃ શક્રમુપસ્થિતાઃ
તેણે પોતાની ઇન્દ્રિયોને વશ કરી લીધી હતી, જાણે ભરેલો દરિયો. એ સ્ત્રીઓએ સર્વ પ્રયત્ન કર્યા પછી ફરીથી શક્ર પાસે પાછી આવી.
કૃતાઞ્જલિપુટાઃ સર્વા દેવરાજમથાબ્રુવન્। ન સ શક્યઃ સુદુર્ધર્ષો ધૈર્યાચ્ચાલયિતું પ્રભો
બધી અપ્સરાઓએ હાથ જોડીને દેવરાજને કહ્યું: 'પ્રભુ, તે એટલો ધીર છે કે તેને કશી રીતે પણ ડગાવી શકાય તેમ નથી.'
યત્તે કાર્યં મહાભાગ ક્રિયતાં તદનન્તરમ્ । સંપૂજ્યાપ્સરસઃ શક્રો વિસૃજ્ય ચ મહામતિઃ
'હે મહાભાગ્યશાળી, હવે તમારે જે કાર્ય કરવું હોય તે કરો.' શક્રે અપ્સરાઓનું સન્માન કરીને તેમને વિદાય આપી, અને પોતે વિચારમાં તલીન રહ્યો.
ચિન્તયામાસ તસ્યૈવ વધોપાયં યુધિષ્ઠિર। સ તૂષ્ણીં ચિન્તયન્વીરો દેવરાજઃ પ્રતાપવાન્
પછી, હે યુધિષ્ઠિર, દેવરાજે તેને મારવાનો ઉપાય વિચારવા લાગ્યા; તે પરાક્રમી અને શક્તિશાળી ઇન્દ્ર ચુપચાપ મનમાં વિચારો કરતો રહ્યો.
વિનિશ્ચિતમતિર્ધીમાન્વધે ત્રિશિરસોઽભવત્। વજ્રમસ્ય ક્ષિપામ્યદ્ય સ ક્ષિપ્રં નભવિષ્યતિ
મજબૂત મનથી અને બુદ્ધિપૂર્વક, તેણે ત્રિશિરાનું વધ કરવાનો નક્કી કર્યો: 'આજે હું મારા વજ્રથી તેને ઘાયલ કરીશ અને એ બચી શકશે નહીં.'
શત્રુઃ પ્રવૃદ્ધો નોપેક્ષ્યો દુર્બલોઽપિ બલીયસા। શાસ્ત્રબુદ્ધ્યા વિનિશ્ચિત્ય કૃત્વા બુદ્ધિં વધે દૃઢામ્
શત્રુ જો શક્તિશાળી બની ગયો હોય તો, ભલે પોતે વધુ બળવાન હોય, તેને અવગણવો ન જોઈએ; શાસ્ત્રની સમજથી વિચાર કરી, તેના વિનાશ માટે મન મજબૂત રાખવું જોઈએ.
અથ વૈશ્વાનરનિભં ઘોરરૂપં ભયાવહમ્। મુમોચ વજ્રં સંક્રુદ્ધઃ શક્રસ્ત્રિશિરસં પ્રતિ
પછી, ક્રોધથી ભરાઈને, શક્રે અગ્નિ જેવો, ભયાનક અને ભયપ્રદ વજ્ર ત્રિશિરા પર ફેંક્યો.
સ પપાત હતસ્તેન વજ્રેણ દૃઢમાહતઃ। પર્વતસ્યેવ શિખરં પ્રણુન્નં મેદિનીતલે
એ વજ્રના ઘા થી ત્રિશિરા જોરથી પડ્યો અને મૃત્યુ પામ્યો, જાણે કોઈ પર્વતનું શિખર જમીન પર પડી ગયું હોય.
તં તુ વજ્રહતં દૃષ્ટ્વા શયાનમચલોપમમ્। ન શર્મ લેભે દેવેન્દ્રો દીપિતતસ્તસ્ય તેજસા
વજ્રથી ઘાયલ થયેલો અને પર્વત જેવો અડગ પડેલો જોઈને, દેવેન્દ્રને એના તેજથી શાંતિ મળી નહીં.
હતોઽપિ દીપ્તતેજાઃ સ જીવન્નિવ હિ દૃશ્યતે। ઘાતિતસ્ય શિરાંસ્યાજૌ જીવન્તીવાદ્ભુતાનિ વૈ
મૃત્યુ પામ્યા પછી પણ એ તેજથી ઝગમગતો હતો અને જીવતો હોય એમ દેખાતો હતો; યુદ્ધભૂમિ પર કપાયેલા માથાં પણ જીવતા હોય એમ અદ્ભુત લાગતા હતા.
શિરાંસિ તસ્યાજાયન્ત ત્રીણ્યેવ શકુનાસ્ત્રયઃ। તિત્તિરિઃ કલવિઙ્કશ્ચ તથૈવ ચ કપિઞ્જલઃ । વિશ્વરૂપશિરાંસ્યેવ જાયન્તે તાનિ ભારત
એના શરીરમાંથી ત્રણ માથાં ઊભાં થયા, જેમ કે ત્રણ પક્ષીઓ: તિતિર, કલવિંક અને કપિંજલ; એ માથાં વિશ્વરૂપના માથાં જેવાં જ દેખાતા, હે ભારત.
તતોઽતિભીતગાત્રસ્તુ શક્ર આસ્તે વિચારયન્। અથાજગામ પરશું સ્કન્ધેનાદાય વર્ધકિઃ
પછી, ખૂબ ડરથી કાંપતા અંગો સાથે, શક્ર વિચારતો બેઠો; એ સમયે એક વઢારિયો ખભા પર કુહાડો લઈને આવ્યો.