સંરમ્ભમાણો વિજિતઃ પ્રસહ્ય તત્રાપરાધઃ શકુનેર્ન કશ્ચિત્। તસ્માત્પ્રણમ્યૈવ વચો બ્રવીતુ વૈચિત્રવીર્યં બહુસામયુક્તમ્
ગમતો હોવા છતાં, તે બળજબરીથી હાર્યો; પણ એમાં શકુનીનો કોઈ દોષ નહોતો; તેથી, તેને નમન કરીને, વૈચિત્રવીર્યના પુત્રને સંમતિભર્યા મીઠા શબ્દો કહેવા જોઈએ.
તથા હિ શક્યો ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રઃ સ્વાર્થેં નિયોક્તું પુરુષેણ તેન। અયુદ્ધમાકાઙ્ક્ષત કૌરવાણાં સામ્નૈવ દુર્યોધનમાશ્વસધ્વમ્
ખરેખર, ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રને આવા માણસ દ્વારા પોતાના હિત માટે સમજાવી શકાય છે; કૌરવોમાં યુદ્ધ ન થાય એ તેનું મન છે—એથી વિશ્વાસ રાખો કે દુર્યોધનને સમજાવટથી જીતી શકાય છે.
સામ્ના જિતોઽર્થોઽર્થકરો ભવેત યુદ્ધેઽનયો ભવિતા નેહ સોઽર્થઃ
સમજાવટથી ઈચ્છિત વસ્તુ મળી શકે છે અને વધુ લાભ પણ થાય છે; પણ યુદ્ધમાં તો માત્ર નુકસાન જ થાય છે—અહીં કોઈ હિત નથી.
એવં ધ્રુવત્યેવ મધુપ્રવીરે શિનિપ્રવીરઃ સહસોત્પપાત તચ્ચાપિ વાક્યં પરિનિન્દ્ય તસ્ય સમાદદે વાક્યમિદં સમુન્યુઃ
મધુપ્રવીરે આ રીતે નિશ્ચયપૂર્વક વાત કરી, ત્યારે શિનીવીર તુરંત ઊભો થયો; અને એના વચનને ટીકા કરીને, ક્રોધથી ભરાઈને એણે આ શબ્દો કહ્યા.
યાદૃશઃ પુરુષસ્યાત્મા તાદૃશં સંપ્રભાષતે। યથારૂપોઽન્તરાત્મા તે તથારૂપં પ્રભાષતે
માણસનું મન જેવું હોય છે, એ પ્રમાણે જ એ બોલે છે; તારી અંદરની સ્થિતિ જેવી છે, એ પ્રમાણે જ તું બોલે છે.
સન્તિ વૈ પુરુષાઃ શૂરાઃ સન્તિ કાપુરુષાસ્તથા। ઉભાવેતૌ દૃઢૌ પક્ષૌ દૃશ્યેતે પુરુષાન્પ્રતિ
માણસોમાં શૂરવીર પણ હોય છે અને ડરપોક પણ; બંને પ્રકારના મજબૂત પાંખો માણસોમાં જોવા મળે છે.
એકસ્મિન્નેવ જાયેતે કુલે ક્લીબમહાબલૌ । ફલાફલવતી શાખે યથૈકસ્મિન્વનસ્પતૌ
એક જ કુટુંબમાં બળહીન અને બલવાન બંને જન્મે છે, જેમ એક જ વૃક્ષ પર ફળવાળી અને નિષ્ફળ ડાળીઓ ઉગે છે.
નાભ્યસૂયામિ તે વાક્યં બ્રુવતો લાઙ્ગલધ્વજ। યે તુ શૃણ્વન્તિ તે વાક્યં તાનસૂયામિ માધવ
હે હલધ્વજ, હું તારા શબ્દો પર ઈર્ષ્યા કરતો નથી; પણ હે માધવ, જે લોકો તારા શબ્દો સાંભળે છે, એ લોકો પર મને ઈર્ષ્યા થાય છે.
કથં હિ ધર્મરાજસ્ય દોષમલ્પમપિ બ્રુવન્। લભતે પરિષન્મધ્યે વ્યાહર્તુમકુતોભયઃ
કેમ કોઈ ધર્મરાજના નાના દોષની પણ વાત કરી શકે? અને સભામાં નિર્ભય બનીને બોલી શકે?
સમાહૂય મહાત્માનં જિતવન્તોઽક્ષકોવિદાઃ। અનક્ષજ્ઞં યથાઽશ્રદ્ધં તેષુ ધર્મજયઃ કુતઃ
મહાન આત્માને બોલાવીને, પાંસામાં નિપુણ લોકોએ તેને હરાવ્યો; જ્યારે એ પાંસામાં અજાણ અને અવિશ્વાસી હતો, તો એમાં ધર્મની જીત કેવી?
યદિ કુન્તીસુતં ગેહે ક્રીડન્તં ભ્રાતૃભિઃ સહ । અભિગમ્ય જયેયુસ્તે તત્તેષાં ધર્મતો ભવેત્
જો તમે કુંતીપુત્રને ઘરે ભાઈઓ સાથે રમતો હોય ત્યારે જઈને હરાવ્યો હોત, તો એ તેમની દ્રષ્ટિએ યોગ્ય ગણાત.
સમાહૂય તુ રાજાનં ક્ષત્રધર્મરતં સદા। નિકૃત્યા જિતવન્તસ્તે કિં નુ તેષાં પરં શુભમ્
પણ રાજાને, જે હંમેશા ક્ષત્રિય ધર્મમાં સ્થિર છે, બોલાવીને અને છેતરપિંડીથી હરાવ્યા—તો એમાં શું સાચો મહિમા છે?
કથં પ્રણિપતેચ્ચાયમિહ કૃત્વા પણં પરમ્। વનવાસાદ્વિમુક્તરતુ પ્રાપ્તઃ પૈતામહં પદમ્
જ્યારે એએ એટલું મોટું દાવ લગાવ્યો અને વનવાસમાંથી છૂટીને પિતૃપદ પ્રાપ્ત કર્યું, ત્યારે હવે એ અહીં કેમ નમન કરે?
યદ્યયં પરવિત્તાનિ કામયેત યુધિષ્ઠિરઃ। એવમપ્યયમત્યન્તં પરાન્નાર્હતિ યાચિતુમ્
ભલે યુધિષ્ઠિરને બીજાનું ધન જોઈએ, તો પણ, તેને આવું કોઈ પાસેથી માગવું પડે એ યોગ્ય નથી.
કથં ચ ધર્મયુક્તાસ્તે ન ચ રાજ્યં જિહીર્ષવઃ। નિવૃત્તવનવાસાંસ્તાન્ય આહુર્વિદિતા ઇતિ
ધર્મમાં સ્થિર અને રાજ્યની ઇચ્છા ન રાખનારા, જેઓ વનવાસ પૂરો કરી આવ્યા છે, એવા લોકો આપણને ઓળખાતા કહેવાય, એ કેમ સંભવ છે?
અનુનીતા હિ ભીષ્મેણ દ્રોણેન વિદુરેણ ચ। ન વ્યવસ્યન્તિ પાણ્ડૂનાં પ્રદાતું પૈતૃકં વસુ
ભીષ્મ, દ્રોણ અને વિદુરે સમજાવ્યા છતાં પણ, પાંડવોનું પિતૃસંપત્તિ પાછું આપવા માટે તેઓ તૈયાર થતા નથી.
અહં તુ તાઞ્છિતૈર્બાણૈરનુનીય રણે બલાત્। પાદયોઃ પાતયિષ્યામિ કૌન્તેયસ્ય મહાત્મનઃ
પણ હું યુદ્ધમાં તીક્ષ્ણ બાણોથી તેમને મજબૂર કરીશ અને કુંતીપુત્ર મહાત્માના પગે નમાવાડીશ.
અથ તે ન વ્યવસ્યન્તિ પ્રણિપાતાય ધીમતઃ। ગમિષ્યન્તિ સહામાત્યા યમસ્ય સદનં પ્રતિ
જો તેઓ બુદ્ધિશાળી પાસે નમવા ન માને, તો પોતાના મંત્રીઓ સાથે યમના ઘર તરફ જવું પડશે.
ન હિ તે યુયુધાનસ્ય સંરબ્ધસ્ય યુયુત્સતઃ। વેગં સમર્થાઃ સંસોદ્ધું વજ્રસ્યેવ મહીધરાઃ
યુદ્ધ માટે તત્પર અને ઉગ્ર યુયુધાનના પ્રહારને, જેમ પર્વતો વજ્રના ઘા સહન કરી શકતા નથી, તેમ એ લોકો સહન કરી શકશે નહીં.
કો હિ ગાણ્ડીવધન્વાનં કશ્ચ ચક્રાયુધં યુધિ । માં ચાપિ વિષહેત્ક્રુદ્ધં કશ્ચ ભીમં દુરાસદમ્
યુદ્ધમાં ગાંડીવધારી, ચક્રધારી, ક્રોધિત થયેલો હું અને દુર્લઘ્ય ભીમને કોણ સહન કરી શકે?
યમૌ ચ દૃઢધન્વાનૌ યમકલ્પૌ મહાદ્યુતી। વિરાટદ્રુપદૌ વીરૌ યમકાલોપમદ્યુતી
માદ્રીના બે પુત્રો, દૃઢ ધનુર્ધારી અને યમ જેવા તેજસ્વી, વિરાટ અને દ્રુપદ, યમ સમાન પરાક્રમી વીર છે.
કો જિજીવિષુરાસાદેદ્ધૃષ્ટદ્યુમ્નં ચ પાર્ષતમ્। પઞ્ચૈતાન્પાણ્ડવેયાંસ્તુ દ્રૌપદ્યાઃ કીર્તિવર્ધનાન્
પ્રિષતપુત્ર ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને દ્રૌપદીના નામ વધારતા પાંડવોના પાંચેય પુત્રો, એમની પાસે જીવવા ઇચ્છે એવો કોણ જઈ શકે?
સમપ્રમાણાન્પાણ્ડૂનાં સમવીર્યાન્મદોત્કટાન્ । સૌભદ્રં ચ મહેષ્વાસમમરૈરપિ દુઃસહમ્
પાંડવોના સમાન કદ, સમાન બળ, ગર્વથી ભરેલા અને સુભદ્રાનો મહાન ધનુર્ધારી પુત્ર, જેને દેવતાઓ પણ સહન કરી શકે નહીં.
ગદપ્રદ્યુમ્નસામ્બાંશ્ચ કાલસૂર્યાનલોપમાન્। તે વયં ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રં શકુનિના સહ
ગદા, પ્રદ્યુમ્ન, સાંબ—જેઓ સમય, સૂર્ય અને અગ્નિ જેવા પ્રખર છે—અમે શકુની સાથે ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રનો સામનો કરીશું.
કર્ણં ચૈવ નિહત્યાજાવભિષેક્ષ્યામ પાણ્ડવમ્ । નાધર્મો વિદ્યતે કશ્ચિચ્છત્રૂન્હત્વાઽઽતતાયિનઃ
યુદ્ધમાં કર્ણને મારીને, અમે પાંડવને રાજસિંહાસન પર બેસાડશું; દુશ્મન અને આતતાયીને મારવામાં કોઈ અધર્મ નથી.
અધર્મ્યમયશસ્યં ચ શાત્રવાણાં પ્રયાચનમ્। હૃદ્ભતસ્તસ્ય યઃ કામસ્તં કુરુધ્વમતન્દ્રિતાઃ
શત્રુઓ પાસે માગવું પાપ અને અપમાનજનક છે; જે ઇચ્છા તેના હૃદયમાં થાય, એ તમે વિલંબ વિના પૂરી કરો.
ધાર્તરાષ્ટ્રો હ્યયુદ્ધેન ન રાજ્યં દાતુમિચ્છતિ। અદ્ય પાણ્ડુસુતો રાજ્યં લભતાં વા યુધિષ્ઠિરઃ। નિહતા વા રણે સર્વે સ્વપ્સ્યન્તિ વસુધાતલે
ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર યુદ્ધ વિના રાજ્ય આપવાનો ઇચ્છુક નથી; આજે યુધિષ્ઠિર રાજ્ય મેળવે, અથવા યુદ્ધમાં મરીને બધા ધરતી પર સુઈ રહે.
એવમેતન્મહાબાહો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ। ન હિ દુર્યોધનો રાજ્યં મધુરેણ પ્રદાસ્યતિ
મહાબાહુ, એમ જ થશે એમાં કોઈ શંકા નથી; કારણ કે દુર્યોધન મીઠા વચનોથી રાજ્ય આપશે નહીં.
અનુવર્ત્સ્યતિ તં ચાપિ ધૃતરાષ્ટ્રઃ સુતપ્રિયઃ। ભીષ્મદ્રોણૌ ચ કાર્પણ્યાન્મૌર્ખ્યાદ્રાધેયસૌબલૌ
પુત્રપ્રેમી ધૃતરાષ્ટ્ર પણ એની સાથે રહેશે; ભીષ્મ અને દ્રોણ કરુણા અને મૂર્ખાઈથી રાધેય અને સૌબલને સમર્થન આપશે.
બલદેવસ્ય વાક્યં તુ મમ જ્ઞાને ન યુજ્યતે। એતદ્ધિ પુરુષેણાગ્રે કાર્યં સુનયમિચ્છતા
પણ બલદેવના વચન મારા સમજ પ્રમાણે યોગ્ય નથી; સુવિવેક ઇચ્છનાર પુરુષે પહેલાં આવું જ કરવું જોઈએ.