યત્તુ સ્વયં પાણ્ડુસુતૈર્વિજિત્ય સમાહૃતં ભૂમિપતીન્પ્રપીડ્ય તત્પ્રાર્થયન્તે પુરુષપ્રવીરાઃ કુન્તીસુતા માદ્રવતીસુતૌ ચ
પાંડુપુત્રો અને માદ્રીના પુત્રો જે માંગે છે એ તો એ જ છે, જે એમણે પોતે પોતાના બળે અન્ય રાજાઓને હરાવીને મેળવ્યું છે.
બલાભિયુક્તૈર્વિવિધૈરુપાયૈઃ સંપ્રાર્થિતા હન્તુમમિત્રસઙ્ઘૈઃ। રાજ્યં જિહીર્ષદ્ભિરસદ્ભિરુગ્રૈઃ સર્વં ચ તદ્વો વિદિતં યથાવત્
તમે બધા જાણો છો કે કેવી રીતે દુષ્ટ અને ક્રૂર લોકોએ બળ અને અનેક ઉપાયો વડે રાજ્ય મેળવવાનો પ્રયાસ કર્યો, દુશ્મનોને નાશ કરવા અને સત્તા મેળવવા માટે.
તેષાં ચ લોભં પ્રસમીક્ષ્ય વૃદ્ધં ધર્મજ્ઞતાં ચાપિ યુધિષ્ઠિરસ્ય। સંબન્ધિતાં ચાપિ સમીક્ષ્ય તેષાં મતિં કુરુધ્વં સહિતાઃ પૃથક્વ
તેમનો વધતો લોભ, યુધિષ્ઠિરની ધર્મનિષ્ઠા અને બંને પક્ષો સાથેના સંબંધને ધ્યાનમાં રાખીને, તમે સૌ મળીને કે અલગથી, શું કરવું એ નક્કી કરો.
ઇમે ચ સત્યેઽભિરતાઃ સદૈવ તં પાલયિત્વા સમયં યથાવત્। અતોઽન્યથા તૈરુપચર્યમાણા હન્યુઃ સમેતાન્ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રાન્
આ લોકો સત્યમાં હંમેશાં સ્થિર છે અને એમણે કરારને સાચવ્યો છે; પણ જો એમને અન્યાયથી વર્તવામાં આવે, તો એ બધા એક થઈને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને નાશ કરશે.
તૈર્વિપ્રકારં ચ નિશમ્ય કાર્યે સુહૃજ્જનાસ્તાન્પરિવારયેયુઃ। યુદ્ધેન બાધેયુરિમાંસ્તથૈવં તૈર્બાધ્યમાના યુધિ તાંશ્ચ હન્યુઃ
આવો અન્યાય સાંભળીને તેમના મિત્રો અને સાથીઓ તેમને ઘેરી લેશે, અને જો યુદ્ધમાં એમને તકલીફ આપવામાં આવે તો એ પણ લડીને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને મારી નાખશે.
તથાઽપિ નેમેઽલ્પતયાઽસમર્થા- સ્તેષાં જયાયેતિ ભવેન્મતિર્વઃ । સમેત્ય સર્વે સહિતાઃ સુહૃદ્ભિ- સ્તેષાં વિનાશાય યતેયુરેવ
છતાં પણ, એમને નબળા કે અસમર્થ માનો નહીં; જો બધા મિત્રો એક થાય તો એ ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોના વિનાશ માટે પ્રયત્ન કરશે.
દુર્યોધનસ્યાપિ મતં યથાવ- ન્ન જ્ઞાયતે કિં નુ કરિષ્યતીતિ અજ્ઞાયમાને ચ મતે પરસ્ય મન્ત્રસ્ય પારં કથમભ્યુપેમઃ
દુર્યોધન શું વિચારે છે અને શું કરશે એ પણ સ્પષ્ટ નથી; અને જ્યારે સામે પક્ષનો વિચાર જાણી શકાયો નથી, ત્યારે આ ચર્ચાનો અંત કેવી રીતે આવે?
તસ્માદિતો ગચ્છતુ ધર્મશીલઃ શુચિઃ કુલીનઃ પુરુષોઽપ્રમત્તઃ। દૂતઃ સમર્થઃ પ્રશમાય તેષાં રાજ્યાર્ધદાનાય યુધિષ્ઠિરસ્ય
એટલે ધર્મમાં સ્થિર, શુદ્ધ, ઉચીત કુળનો અને સાવધાન એવો પુરુષ, જે સમર્થ દૂત બની શકે, એ જાય અને યુધિષ્ઠિર માટે શાંતિ અને અડધું રાજ્ય માગે.
નિશમ્ય વાક્યં તુ જનાર્દનસ્ય ધર્માર્થયુક્તં મધુરં સમં ચ। સમાદદે વાક્યમથાગ્રજોઽસ્ય સંપૂજ્ય વાક્યં તદતીવ રાજન્
જનાર્દનના ધર્મ અને ન્યાયથી ભરપૂર, મધુર અને સમતાવાળાં વચનો સાંભળીને, તેમના મોટા ભાઈએ એ વચનને ખૂબ માન આપીને સ્વીકારી લીધું, હે રાજા.
શ્રુતં ભવદ્ભિર્ગદપૂર્વજસ્ય વાક્યં યથા ધર્મવદર્થવચ્ચ। અજાતશત્રોશ્ચ હિતં ચ યુક્તં દુર્યોધનસ્યાપિ તથૈવ રાજ્ઞઃ
કૃષ્ણ, જે વૃષ્ણિ કુળના મોટા છે, એમના ધર્મ અને હિતથી ભરેલા, અજાતશત્રુ અને દુર્યોધન બંને માટે યોગ્ય એવા વચનો તમે બધા સાંભળ્યા છે.
અર્ધં હિ રાજ્યસ્ય વિસૃજ્ય વીરાઃ કુન્તીસુતાસ્તસ્ય કૃતે યતન્તે। પ્રદાય ચાર્ધં ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રઃ સુખી સહાસ્માભિરતીવ મોદેત્
કુંતીપુત્રો, એ વિર પુરુષો, એના માટે અડધું રાજ્ય છોડવા તૈયાર છે; અને જો ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર અડધું રાજ્ય આપે તો એ પણ અમારે સાથે ખૂબ આનંદ માણશે.
લબ્ધ્વા હિ રાજ્યં પૂરુષપ્રવીરાઃ સમ્યક્પ્રવૃત્તેષુ પરેષુ ચૈવ । ધ્રુવં પ્રશાન્તાઃ સુખમાવિશેયુ- સ્તેષાં પ્રશાન્તિશ્ચ હિતં પ્રજાનામ્
રાજ્ય મળ્યા પછી, એ પુરુષશ્રેષ્ઠો અને બીજા બધા યોગ્ય રીતે વર્તે તો, ચોક્કસ શાંતિ અને સુખથી વસે; અને એમની શાંતિ પ્રજાના હિત માટે પણ છે.
દુર્યોધનસ્યાપિ મતં ચ વેત્તું વક્તું ચ વાક્યાનિ યુધિષ્ઠિરસ્ય। પ્રિયં ચ મે સ્યાદ્યદિ તત્ર કશ્ચિ- દ્વ્રજેચ્છમાર્થં કુરુપાણ્ડવાનામ્
જો કોઈ દુર્યોધનનો સાચો ઈરાદો જાણવા અને યુધિષ્ઠિરના વચનો કહેવા જાય, તો એ મને ખૂબ ગમશે—જો કોઈ કૌરવો અને પાંડવો બંનેના હિત માટે જાય.
સ ભીષ્મમામન્ત્ર્ય કુરુપ્રવીરં વૈચિત્રવીર્યં ચ મહાનુભાવમ્ । દ્રોણં સપુત્રં વિદુરં કૃપં ચ ગાન્ધારરાજં ચ સમૂતપુત્રમ્
એ ભીષ્મ, જે કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, વૈચિત્રવીર્યના મહાન પુત્ર, દ્રોણ અને તેના પુત્ર, વિદુર, કૃપ અને ગાંધારના રાજા અને તેના પુત્રોને સંબોધે.
સવે ચ યેઽન્યે ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રા બલપ્રધાના નિગમપ્રધાનાઃ । સ્થિતાશ્ચ ધર્મેષુ યથા સ્વકેષુ લોકપ્રવીરાઃ શ્રુતશીલવૃદ્ધાઃ
અને ધૃતરાષ્ટ્રના બીજા બધા પુત્રો, જે બળમાં કે નીતિમાં પ્રખર છે, પોતાના ધર્મમાં સ્થિર છે, લોકમાં પ્રસિદ્ધ, જ્ઞાનવાન, સદ્ગુણવંત અને વૃદ્ધ છે.
એતેષુ સર્વેષુ સમાગતેષુ પૌરેષુ વૃદ્ધેષુ ચ સંગતેષુ। બ્રવીતુ વાક્યં પ્રણિપાતયુક્તં કુન્તીસુતસ્યાર્થકરં યથા સ્યાત્
આ બધા, વૃદ્ધો અને નાગરિકો ભેગા થાય ત્યારે, એ વિનમ્રતાપૂર્વક કુંતીપુત્રના હિતના અને કાર્યના વચનો કહે.
સર્વાસ્વવસ્થાસુ ચ તે ન કોપ્યા ગ્રસ્તો હિ સોઽર્થો બલમાશ્રિતૈસ્તૈઃ। પ્રિયાભ્યુપેતસ્ય યુધિષ્ઠિરસ્ય દ્યૂતે પ્રસક્તસ્ય હૃતં ચ રાજ્યમ્
દરેક સ્થિતિમાં, જેઓએ બળ પર આધાર રાખ્યો હતો તેઓ યશ અને સંપત્તિ ક્યારેય જીતી શક્યા નહીં; કારણ કે યુધિષ્ઠિર તો પોતાના પ્રિયજનોની વચ્ચે બેઠો હતો, પણ જૂવામાં મગ્ન રહીને પોતાનું રાજ્ય ગુમાવી બેઠો.
નિવાર્યમાણશ્ચ કુરુપ્રવીરઃ સર્વૈઃ સુહૃદ્ભિર્હ્યમપ્યતઞ્ઝઃ। સ દીવ્યમાનઃ પ્રતિદીવ્ય ચૈનં ગાન્ધારરાજસ્ય સુતં મતાક્ષમ્
જ્યારે બધા મિત્રોએ તેને રોકવાનો પ્રયાસ કર્યો, ત્યારે પણ તે કુરુવીર યુધિષ્ઠિર અટક્યો નહીં; જમતાં જમતાં, તે સતત ગાંધારના રાજપુત્ર સાથે પાંસા રમતો રહ્યો અને તેને પડકારતો રહ્યો.
હિત્વા હિ કર્ણં ચ સુયોધનં ચ સમાહ્વયદ્દેવિતુમાજમીઢઃ। દુરોદરાસ્તત્ર સહસ્રશોઽન્યે યુધિષ્ઠિરો યાન્વિષહેત જેતુમ્
કર્ણ અને સુયોધનને અવગણીને, પાંડુપુત્ર યશસ્વી યુધિષ્ઠિરે માત્ર તેને જ પાંસા રમવા બોલાવ્યો; હજારો લોકોમાં, તેણે માત્ર એ જને પડકાર્યો જેને તે જીતવાની આશા રાખતો હતો.
ઉત્સૃજ્ય તાન્સૌબલમેવ ચાયં સમાહ્વયત્તેન જિતોઽક્ષવત્યામ્। સ દીવ્યમાનઃ પ્રતિદેવનેન અક્ષેષુ નિત્યં સ્વપરાઙ્ભુખેષુ
બધાને અવગણીને, તેણે માત્ર સૌબલાને જ પાંસા રમવા બોલાવ્યો; અને એ જૂવામાં તે તેના હાથો હાર્યો; પાંસા રમતાં રમતાં, દરેક વખતની પડકારમાં, પાંસા હંમેશા સામે પક્ષના પક્ષે પડતા.
સંરમ્ભમાણો વિજિતઃ પ્રસહ્ય તત્રાપરાધઃ શકુનેર્ન કશ્ચિત્। તસ્માત્પ્રણમ્યૈવ વચો બ્રવીતુ વૈચિત્રવીર્યં બહુસામયુક્તમ્
ગમતો હોવા છતાં, તે બળજબરીથી હાર્યો; પણ એમાં શકુનીનો કોઈ દોષ નહોતો; તેથી, તેને નમન કરીને, વૈચિત્રવીર્યના પુત્રને સંમતિભર્યા મીઠા શબ્દો કહેવા જોઈએ.
તથા હિ શક્યો ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રઃ સ્વાર્થેં નિયોક્તું પુરુષેણ તેન। અયુદ્ધમાકાઙ્ક્ષત કૌરવાણાં સામ્નૈવ દુર્યોધનમાશ્વસધ્વમ્
ખરેખર, ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રને આવા માણસ દ્વારા પોતાના હિત માટે સમજાવી શકાય છે; કૌરવોમાં યુદ્ધ ન થાય એ તેનું મન છે—એથી વિશ્વાસ રાખો કે દુર્યોધનને સમજાવટથી જીતી શકાય છે.
સામ્ના જિતોઽર્થોઽર્થકરો ભવેત યુદ્ધેઽનયો ભવિતા નેહ સોઽર્થઃ
સમજાવટથી ઈચ્છિત વસ્તુ મળી શકે છે અને વધુ લાભ પણ થાય છે; પણ યુદ્ધમાં તો માત્ર નુકસાન જ થાય છે—અહીં કોઈ હિત નથી.
એવં ધ્રુવત્યેવ મધુપ્રવીરે શિનિપ્રવીરઃ સહસોત્પપાત તચ્ચાપિ વાક્યં પરિનિન્દ્ય તસ્ય સમાદદે વાક્યમિદં સમુન્યુઃ
મધુપ્રવીરે આ રીતે નિશ્ચયપૂર્વક વાત કરી, ત્યારે શિનીવીર તુરંત ઊભો થયો; અને એના વચનને ટીકા કરીને, ક્રોધથી ભરાઈને એણે આ શબ્દો કહ્યા.
યાદૃશઃ પુરુષસ્યાત્મા તાદૃશં સંપ્રભાષતે। યથારૂપોઽન્તરાત્મા તે તથારૂપં પ્રભાષતે
માણસનું મન જેવું હોય છે, એ પ્રમાણે જ એ બોલે છે; તારી અંદરની સ્થિતિ જેવી છે, એ પ્રમાણે જ તું બોલે છે.
સન્તિ વૈ પુરુષાઃ શૂરાઃ સન્તિ કાપુરુષાસ્તથા। ઉભાવેતૌ દૃઢૌ પક્ષૌ દૃશ્યેતે પુરુષાન્પ્રતિ
માણસોમાં શૂરવીર પણ હોય છે અને ડરપોક પણ; બંને પ્રકારના મજબૂત પાંખો માણસોમાં જોવા મળે છે.
એકસ્મિન્નેવ જાયેતે કુલે ક્લીબમહાબલૌ । ફલાફલવતી શાખે યથૈકસ્મિન્વનસ્પતૌ
એક જ કુટુંબમાં બળહીન અને બલવાન બંને જન્મે છે, જેમ એક જ વૃક્ષ પર ફળવાળી અને નિષ્ફળ ડાળીઓ ઉગે છે.
નાભ્યસૂયામિ તે વાક્યં બ્રુવતો લાઙ્ગલધ્વજ। યે તુ શૃણ્વન્તિ તે વાક્યં તાનસૂયામિ માધવ
હે હલધ્વજ, હું તારા શબ્દો પર ઈર્ષ્યા કરતો નથી; પણ હે માધવ, જે લોકો તારા શબ્દો સાંભળે છે, એ લોકો પર મને ઈર્ષ્યા થાય છે.
કથં હિ ધર્મરાજસ્ય દોષમલ્પમપિ બ્રુવન્। લભતે પરિષન્મધ્યે વ્યાહર્તુમકુતોભયઃ
કેમ કોઈ ધર્મરાજના નાના દોષની પણ વાત કરી શકે? અને સભામાં નિર્ભય બનીને બોલી શકે?
સમાહૂય મહાત્માનં જિતવન્તોઽક્ષકોવિદાઃ। અનક્ષજ્ઞં યથાઽશ્રદ્ધં તેષુ ધર્મજયઃ કુતઃ
મહાન આત્માને બોલાવીને, પાંસામાં નિપુણ લોકોએ તેને હરાવ્યો; જ્યારે એ પાંસામાં અજાણ અને અવિશ્વાસી હતો, તો એમાં ધર્મની જીત કેવી?