દેવયાન્યાઃ પ્રિયં કૃત્વા શર્મિષ્ઠામપિ પોષય
દેવયાનીને પ્રસન્ન કરીને, શર્મિષ્ઠાને પણ સાચવી અને સંભાળ.
ન નર્મયુક્તમનૃતં હિનસ્તિ ન સ્ત્રીષુ રાજન્ન વિવાહકાલે। પ્રાણાત્યયે સર્વધનાપહારે પઞ્ચાનૃતાન્યાહુરપાતકાનિ
મજાકમાં બોલાયેલું ખોટું વચન, સ્ત્રીઓમાં, લગ્ન સમયે, જીવ બચાવવો હોય ત્યારે કે સર્વ સંપત્તિ છીનવાઈ જાય ત્યારે બોલેલું ખોટું વચન પાપ ગણાતું નથી, રાજા.
પૃષ્ટં તુ સાક્ષ્યે પ્રવદન્તમન્યથા વદન્તિ મિથ્યા પતિતં નરેન્દ્ર। એકાર્થતાયાં તુ સમાહિતાયાં મિથ્યા વદન્તં હ્યનૃતં હિનસ્તિ
પણ, સાક્ષી તરીકે પૂછવામાં આવે ત્યારે જો કોઈ ખોટું બોલે, તો એ પાપી કહેવાય છે, રાજા. પણ જ્યારે મન એક જ ઉદ્દેશ પર સ્થિર હોય, ત્યારે ખોટું બોલવું પાપ નથી.
અનૃતં નાનૃતં સ્ત્રીષુ પરિહાસવિવાહયોઃ। આત્મપ્રાણાર્થઘાતે ચ તદેવોત્તમતાં વ્રજેત્
સ્ત્રીઓમાં, મજાકમાં કે લગ્ન સમયે બોલેલું ખોટું વચન ખરેખર ખોટું ગણાતું નથી; અને પોતાનો જીવ બચાવવા માટે એવું કરવું શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
રાજા પ્રમાણં ભૂતાનાં સ નશ્યેત મૃષા વદન્। અર્થકૃચ્છ્રમપિ પ્રાપ્ય ન મિથ્યા કર્તુમુત્સહે
રાજા પ્રજાનો આધાર છે; જો એ ખોટું બોલે તો પોતે નાશ પામે છે. કેટલુંય મોટું કષ્ટ આવે, તો પણ હું ખોટું બોલી શકતો નથી.
સમાવેતૌ મતો રાજન્પતિઃ સખ્યાશ્ચ યઃ પતિઃ। સમં વિવાહમિત્યાહુઃ સખ્યા મેઽસિ વૃતઃ પતિઃ
જ્યારે પતિ અને સખીની પતિ બંને એકસાથે હોય, ત્યારે એ સમાન લગ્ન કહેવાય છે; 'હું તને પતિ તરીકે પસંદ કરું છું, સખી'.
સહ દત્તાસ્મિ કાવ્યેન દેવયાન્યા મનીષિણા। પૂજ્યા પોષયિતવ્યેતિ ન મૃષા કર્તુમર્હસિ
મને અને દેવયાનીને કાવ્ય મુનિએ સાથે આપ્યા છે; 'આને માન આપવી અને સાચવી' એમ કહ્યું છે—તેથી ખોટું ન કરવું.
સુવર્ણમણિમુક્તાનિ વસ્ત્રાણ્યાભરણાનિ ચ। યાચિતૄણાં દદાસિ ત્વં ગોભૂમ્યાદીનિ યાનિ ચ
તમે સોનાં, મણિ, મુક્તા, વસ્ત્રો, આભૂષણો, ગાયો, જમીન અને જે પણ માગે છે તે બધું આપો છો.
બહિઃસ્થં દાનમિત્યુક્તં ન શરીરાશ્રિતં નૃપ। દુષ્કરં પુત્રદાનં ચ આત્મદાનં ચ દુષ્કરમ્
બહારથી આપેલું દાન શરીરથી જોડાયેલું નથી, રાજા; પુત્રનું દાન કરવું અઘરું છે અને પોતાનું દાન કરવું પણ અતિ મુશ્કેલ છે.
શરીરદાનાત્તત્સર્વં દત્તં ભવતિ મારિષ। યસ્ય યસ્ય યથા કામસ્તસ્ય તસ્ય દદામ્યહમ્
પોતાનું શરીર આપવાથી બધું જ આપ્યું ગણાય છે, મહારાજ; જે જેની ઈચ્છા હોય, તે પ્રમાણે હું આપું છું.
ઇત્યુક્ત્વા નગરે રાજંસ્ત્રિકાલં ઘોષિતં ત્વયા। ત્વયોક્તમનૃતં રાજન્વૃથા ઘોષિતમેવ વા। તત્સત્યં કુરુ રાજેન્દ્ર યથા વૈશ્રવણસ્તથા
આ બધું કહીને, રાજા, તમે શહેરમાં ત્રણ વખત જાહેર કર્યું હતું; જે કહ્યું એ ખોટું કે વ્યર્થ નહોતું. હવે એ સાચું કરો, જેમ વૈશ્વરાણ કરે છે.
દાતવ્યં યાચમાનેભ્ય ઇતિ મે વ્રતમાહિતમ્। ત્વં ચ યાચસિ માં કામં બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે
મારું વ્રત છે કે માગનારને આપવું; અને હવે તમે મારે પાસેથી માગો છો—કહો, હું તમારા માટે શું કરું?
ધનં વા યદિ વા કિંચિદ્રાજ્યં વાઽપિ શુચિસ્મિતે
ધન હોય કે બીજું કંઈ, કે આખું રાજ્ય પણ, હસતી મુખવાળી—
નાન્યં વૃણે પુત્રકામા પુત્રાત્પરતરં ન ચ।' ત્વત્તોઽપત્યવતી લોકે ચરેયં ધર્મમુત્તમમ્
મારે પુત્રની ઈચ્છા છે, બીજું કશુંય નથી જોઈએ; પુત્રથી મહાન કશું નથી. તારા દ્વારા સંતાન પામી, હું જગતમાં શ્રેષ્ઠ ધર્મનું પાલન કરી શકું.
ત્રય એવાધના રાજન્ભાર્યા દાસસ્તથા સુતઃ। યત્તે સમધિગચ્છન્તિ યસ્યૈતે તસ્ય તદ્ધનમ્
ત્રણ જણ ધનહીન ગણાય છે, રાજા: પત્ની, દાસ અને પુત્ર; એ જે મેળવે, એ બધું એના માલિકનું જ ગણાય છે.
પુત્રાર્થં ભર્તૃપોષાર્થં સ્ત્રિયઃ સૃષ્ટાઃ સ્વયંભુવા। અપતિર્વાપિ યા કન્યા અનપત્યા ચ યા ભવેત્। તાસાં જન્મ વૃથા લોકે ગતિસ્તાસાં ન વિદ્યતે
સ્ત્રીઓ પુત્ર માટે અને પતિની સેવા માટે સર્જાઈ છે; જે કન્યા પતિ વિના હોય, કે સ્ત્રી સંતાન વિના હોય, એનું જન્મ વ્યર્થ છે અને એને જગતમાં કોઈ સ્થાન નથી.
દેવયાન્યા ભુજિષ્યાઽસ્મિ વશ્યા ચ તવ ભાર્ગવી। સા ચાહં ચ ત્વયા રાજન્ભજનીયે ભજસ્વ મામ્
હું દેવયાનીની સાથી અને તારી વશમાં છું, ભારગવી; હું અને એ બંને તારા દ્વારા સાચવવાના છીએ—મને સાચવી.
એવમુક્તસ્તુ રાજા સ તથ્યમિત્યભિજજ્ઞિવાન્। પૂજયામાસ શર્મિષ્ઠાં ધર્મં ચ પ્રત્યપાદયત્
આ રીતે કહેતાં રાજાએ એ સાચું માન્યું, શર્મિષ્ઠાનું સન્માન કર્યું અને ધર્મની સ્થાપના કરી.
સ સમાગમ્ય શર્મિષ્ઠાં યથા કામમવાપ્ય ચ। અન્યોન્યં ચાભિસંપૂજ્ય જગ્મતુસ્તૌ યથાગતમ્
તે વખતે યયાતિએ શર્મિષ્ઠાને મળીને પોતાની ઈચ્છા પૂર્ણ કરી, અને બંનેએ એકબીજાની આદરપૂર્વક વિદાય લીધી; પછી બંને જેમ આવ્યા હતા એમ પાછા ગયા.
તસ્મિન્સમાગમે સુભ્રૂઃ શર્મિષ્ઠા ચારુહાસિની। લેભે ગર્ભં પ્રથમતસ્તસ્માન્નૃપતિસત્તમાત્
એ મિલનમાં સુંદર ભ્રૂવાળી, મીઠા હાસ્યવાળી શર્મિષ્ઠાએ એ મહાન રાજાથી સૌપ્રથમ ગર્ભ ધારણ કર્યો.
પ્રયજ્ઞે ચ તતઃ કાલે રાજન્રાજીવલોચના। કુમારં દેવગર્ભાભં રાજીવનિભલોચનમ્
પછી યોગ્ય સમયે, રાજા, શર્મિષ્ઠાએ દેવતાને સમાન, કમળ જેવી આંખો ધરાવતો એક પુત્ર જન્માવ્યો.
તસ્મિન્નક્ષત્રસંયોગે શુક્લે પુણ્યર્ક્ષગેન્દુના। સ રાજા મુમુદે સમ્રાટ્ તયા શર્મિષ્ઠયા સહ
શુભ નક્ષત્ર સંયોગ અને પવિત્ર ચાંદણાંના પ્રકાશમાં, એ સમ્રાટ યયાતિએ શર્મિષ્ઠા સાથે આનંદ માણ્યો.
પ્રજાનાં શ્રીરિવાભ્યાશે શર્મિષ્ઠા હ્યભવદ્વધૂઃ। પન્નગીવોગ્રરૂપા વૈ દેવયાની મમાપ્યભૂત્
શર્મિષ્ઠા તો પ્રજામાં શ્રી સમાન યયાતિની પત્ની બની, પણ દેવયાની તો મારા માટે ઉગ્ર સ્વભાવની સાપ જેવી બની ગઈ.
પર્જન્ય ઇવ સસ્યાનાં દેવાનામમૃતં યથા। તદ્વન્મમાપિ સંભૂતા શર્મિષ્ઠા વાર્ષપર્વણી। ઇત્યેવં મનસા જ્ઞાત્વા દેવયાનીમવર્જયત્
જે રીતે વરસાદ પાક માટે અને અમૃત દેવતાઓ માટે હોય છે, એ જ રીતે વૃષપર્વાની પુત્રી શર્મિષ્ઠા યયાતિ માટે હતી; આવું મનમાં વિચારી યયાતિએ દેવયાનીને અવગણ્યા.
શ્રુત્વા કુમારં જાતં તુ દેવયાની શુચિસ્મિતા। ચિન્તયામાસ દુઃખાર્તા શર્મિષ્ઠાં પ્રતિ ભારત
પુત્ર જન્મ્યો એ સાંભળીને, પવિત્ર હાસ્યવાળી દેવયાની દુઃખથી ભરાઈ ગઈ અને શર્મિષ્ઠા વિશે વિચારી બેઠી, હે ભારત.
અભિગમ્ય ચ શર્મિષ્ઠાં દેવયાન્યબ્રવીદિદમ્
પછી દેવયાનીએ શર્મિષ્ઠા પાસે જઈને એમ કહ્યું.
ઋષિરભ્યાગતઃ કશ્ચિદ્ધર્માત્મા વેદપારગઃ। સ મયા વરદઃ કામં યાચિતો ધર્મસંહિતમ્
એક ધર્મનિષ્ઠ, વેદોમાં પારંગત ઋષિ મારા પાસે આવ્યા હતા; મેં તેમને ધર્મ અનુસાર મનગમતી વરદાન માગ્યું હતું.
અપત્યાર્થે સ તુ મયા વૃતો વૈ ચારુહાસિનિ'। નાહમન્યાયતઃ કામમાચરામિ શુચિસ્મિતે। તસ્માદૃષેર્મમાપત્યમિતિ સત્યં બ્રવીમિ તે
પુત્ર પ્રાપ્તિ માટે મેં એ ઋષિને પસંદ કર્યા, હે મીઠા હાસ્યવાળી; હું ક્યારેય અયોગ્ય રીતે ઇચ્છા પૂર્ણ કરતી નથી, હે પવિત્ર હાસ્યવાળી; એટલે મારું સંતાન એ ઋષિથી છે — આ હું સાચું કહું છું.
શોભનં ભીરુ યદ્યેવમથ સ જ્ઞાયતે દ્વિજઃ। ગોત્રનામાભિજનતો વેત્તુમિચ્છામિ તં દ્વિજમ્
જો આવું સાચું હોય, હે ભયભીત, તો એ બ્રાહ્મણ કોણ છે એ જાણવું જોઈએ; હું એના કુળ, નામ અને વંશ જાણવા ઈચ્છું છું.
તપસા તેજસા ચૈવ દીપ્યમાનં યથા રવિમ્। તં દૃષ્ટ્વા મમ સંપ્રષ્ટું શક્તિર્નાસીચ્છુચિસ્મિતે
એ ઋષિ તપ અને તેજથી સૂર્ય જેવો તેજસ્વી લાગતો હતો; તેને જોઈને, હે પવિત્ર હાસ્યવાળી, મને પૂછવાની હિંમત આવી નહોતી.