વૃતાં દાસીસહસ્રેણ શર્મિષ્ઠાં વાર્ષપર્વણીમ્। વાસોભરન્નપાનૈશ્ચ સંવિભજ્ય સુસત્કૃતામ્
વરષપર્વન કન્યા શર્મિષ્ઠા, હજારો દાસીઓથી ઘેરાયેલ, વસ્ત્ર, ખોરાક અને પીણાંથી સુખપૂર્વક રહેતી અને સન્માન પામતી હતી.
દેવયાન્યા તુ સહિતઃ સ નૃપો નહુષાત્મજઃ। `પ્રીત્યા પરમયા યુક્તો મુમુદે શાશ્વતીઃ સમાઃ
દેવયાની સાથે, નાહુષપુત્ર રાજા પરમ આનંદથી વર્ષો સુધી સુખી રહ્યા.
અશોકવનિકામધ્યે દેવયાની સમાગતા। શર્મિષ્ઠયા સા ક્રીડિત્વા રમણીયે મનોરમે
અશોકના વનમધ્યે દેવયાની અને શર્મિષ્ઠા સાથે રમતી રમતી એકઠી થઈ હતી, એ મનોહર અને આનંદદાયક સ્થળે.
તત્રૈવ તાં તુ નિર્દિશ્ય રાજ્ઞા સહ યયૌ ગૃહમ્। એવમેવ સહ પ્રીત્યા બહુ કાલં મુમોદ ચ
ત્યાં તેણે રાજાને શર્મિષ્ઠા બતાવી અને પછી ઘેર પરત ગઈ; આમ બંને પ્રેમપૂર્વક ઘણો સમય આનંદમાં રહી.
વિજહાર બહૂનબ્દાન્દેવવન્મુદિતઃ સુખી
તે રાજાએ દેવવનમાં ઘણા વર્ષો આનંદથી અને સુખથી વિતાવ્યા.
ઋતુકાલે તુ સંપ્રાપ્તે દેવયાની વરાઙ્ગના। લેભે ગર્ભં પ્રથમતઃ કુમારં ચ વ્યજાયત
પછી જ્યારે દેવયાનીનું ઋતુકાળ આવ્યો, ત્યારે એ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીએ પ્રથમ વખત ગર્ભ ધારણ કર્યો અને પુત્રને જન્મ આપ્યો.
ગતે વર્ષસહસ્રે તુ શર્મિષ્ઠા વાર્ષપર્વણી। દદર્શ યૌવનં પ્રાપ્તા ઋતું સા ચાન્વચિન્તયત્
હજારો વર્ષ વીતી ગયા પછી, વૃષપર્વાની પુત્રી શર્મિષ્ઠાએ યુવાની પ્રાપ્ત કરી અને પોતાના ઋતુ વિશે વિચારી રહી.
શુદ્ધા સ્નાતા તુ શર્મિષ્ઠા સર્વાલઙ્કારશોભિતા। અશોકશાખામાલમ્બ્ય સુપુષ્પસ્તબકૈર્વૃતામ્
શુદ્ધ થઈને, બધા આભૂષણોથી શોભાયમાન શર્મિષ્ઠાએ સુંદર ફૂલોવાળી અશોકની ડાળ પકડી.
આદર્શે મુખમુદ્વીક્ષ્ય ભર્તુર્દર્શનલાલસા। શોકમોહસમાવિષ્ટા વચનં ચેદમબ્રવીત્
આઈનામાં પોતાનું ચહેરું જોઈ, પતિના દર્શન માટે આતુર થઈ, દુઃખ અને મોહથી ઘેરાઈને એ બોલી.
અશોક શોકાપનુદ શોકોપહતચેતસામ્। ત્વન્નામાનં કુરુષ્વાદ્ય પ્રિયસંદર્શનેન મામ્। એવમુક્તવતી સા તુ શર્મિષ્ઠા પુનરબ્રવીત્
"અશોક, દુઃખ દૂર કરનાર, મારા જેવું દુઃખી મન ધરાવનાર માટે, આજે તું તુંજ નામ સાચું કર, મને પ્રિયના દર્શનથી આનંદ આપ." આમ કહી શર્મિષ્ઠાએ ફરી કહ્યું:
ઋતુકાલશ્ચ સંપ્રાપ્તો ન ચ મેઽસ્તિ વૃતઃ પતિઃ। કિં પ્રાપ્તં કિં નુ કર્તવ્યં કિં વા કૃત્વા સુખં ભવેત્
"મારો ઋતુકાળ આવ્યો છે, પણ મારે પસંદ કરેલો પતિ નથી. હવે મને શું મળ્યું? શું કરવું? કે શું કરવાથી સુખ મળશે?"
દેવયાની પ્રજાતાઽસૌ વૃથાઽહં પ્રાપ્તયૌવના। યથા તયા વૃતો ભર્તા તથૈવાહં વૃણોમિ તમ્
"દેવયાનીને સંતાન થયું છે, હું તો વ્યર્થ યુવાન થઈ છું. જેમ તેણે પતિ પસંદ કર્યો, તેમ હું પણ એ જ પસંદ કરું છું."
રાજ્ઞા પુત્રફલં દેયમિતિ મે નિશ્ચિતા મતિઃ। અપીદાનીં સ ધર્માત્મા ઈયાન્મે દર્શનં રહઃ
"મારી પક્કડ છે કે રાજા મને પુત્રસુખ આપે; કદાચ હવે એ ધર્મનિષ્ઠ મને ગુપ્ત રીતે મળશે."
કેશૈર્બધ્યા તુ રાજાનં યાચેઽહં સદૃશં પતિમ્। સ્પૃહેદિદં દેવયાની પુત્રમીક્ષ્ય પુનઃપુનઃ। ક્રીડન્નન્તઃપુરે તસ્યાઃ ક્વચિત્ક્ષણમવાપ્ય ચ
"કેશથી બંધાઈને, હું રાજાને મારા જેવો પતિ માગું છું. દેવયાનીનો પુત્ર વારંવાર જોઈને, મનમાં ઈચ્છા થાય છે, જ્યારે એ આંતરમહેલમાં રમે છે, ત્યારે ક્યારેક મને એ દેખાઈ જાય છે."
અથ નિષ્ક્રમ્ય રાજાઽસૌ તસ્મિન્કાલે યદૃચ્છયા। અશોકવનિકાભ્યાશે શર્મિષ્ઠાં પ્રાપ તિષ્ઠતીમ્
એ સમયે, રાજા અચાનક બહાર આવ્યા અને અશોકવન પાસે શર્મિષ્ઠાને ઊભેલી જોઈ.
તમેકં રહિતે દૃષ્ટ્વા શર્મિષ્ઠા ચારુહાસિની। પ્રત્યુદ્ગમ્યાઞ્જલિં કૃત્વા રાજાનં વાક્યમબ્રવીત્
એને એકલાં, એકાંતમાં જોઈ, મોહક સ્મિત સાથે શર્મિષ્ઠા આગળ આવી, હાથ જોડીને રાજાને કહ્યું.
સોમસ્યેન્દ્રસ્ય વિષ્ણોર્વા યમસ્ય વરુણસ્ય વા। તવ વા નાહુષ ગૃહે કઃ સ્ત્રિયં દ્રષ્ટુમર્હતિ
"સોમ, ઇન્દ્ર, વિષ્ણુ, યમ, વરુણ કે તમારા ઘરમાં, હે નાહુષ, સ્ત્રીને કોણ જોઈ શકે છે?"
રૂપાભિજનશીલૈર્હિ ત્વં રાજન્વેત્થ માં સદા। સા ત્વાં યાચે પ્રસાદ્યાહમૃતું દેહિ નરાધિપ
"રૂપ, કુળ અને સ્વભાવથી, હે રાજા, તમે મને હંમેશા ઓળખો છો; તેથી હું વિનંતી કરું છું, હે નરાધિપ, મને મારું ઋતુ આપો."
વેદ્મિ ત્વાં શીલસંપન્નાં દૈત્યકન્યામનિન્દિતામ્। રૂપં ચ તે ન પશ્યામિ સૂચ્યગ્રમપિ નિન્દિતમ્
"હું જાણું છું કે તમે ગુણવંતી અને નિર્દોષ દૈત્યકન્યા છો; તમારા રૂપમાં તો સોયની ટોચ જેટલું પણ દોષ નથી દેખાતું."
તદાપ્રભૃતિ દૃષ્ટ્વા ત્વાં સ્મરામ્યનિશમુત્તમે'। અબ્રવીદુશના કાવ્યો દેવયાનીં યદાઽવહમ્। નેયમાહ્વયિતવ્યા તે શયને વાર્ષપર્વણી
"ત્યાંથી લઈને, તમને જોઈને હું સતત યાદ કરું છું, હે શ્રેષ્ઠે. જ્યારે ઉશનાસ કવિએ દેવયાનીને કહ્યું હતું અને મને સમજાયું, 'વૃષપર્વાની આ પુત્રીને તમારા શયનગૃહમાં બોલાવવી નહીં.'"
દેવયાન્યાઃ પ્રિયં કૃત્વા શર્મિષ્ઠામપિ પોષય
દેવયાનીને પ્રસન્ન કરીને, શર્મિષ્ઠાને પણ સાચવી અને સંભાળ.
ન નર્મયુક્તમનૃતં હિનસ્તિ ન સ્ત્રીષુ રાજન્ન વિવાહકાલે। પ્રાણાત્યયે સર્વધનાપહારે પઞ્ચાનૃતાન્યાહુરપાતકાનિ
મજાકમાં બોલાયેલું ખોટું વચન, સ્ત્રીઓમાં, લગ્ન સમયે, જીવ બચાવવો હોય ત્યારે કે સર્વ સંપત્તિ છીનવાઈ જાય ત્યારે બોલેલું ખોટું વચન પાપ ગણાતું નથી, રાજા.
પૃષ્ટં તુ સાક્ષ્યે પ્રવદન્તમન્યથા વદન્તિ મિથ્યા પતિતં નરેન્દ્ર। એકાર્થતાયાં તુ સમાહિતાયાં મિથ્યા વદન્તં હ્યનૃતં હિનસ્તિ
પણ, સાક્ષી તરીકે પૂછવામાં આવે ત્યારે જો કોઈ ખોટું બોલે, તો એ પાપી કહેવાય છે, રાજા. પણ જ્યારે મન એક જ ઉદ્દેશ પર સ્થિર હોય, ત્યારે ખોટું બોલવું પાપ નથી.
અનૃતં નાનૃતં સ્ત્રીષુ પરિહાસવિવાહયોઃ। આત્મપ્રાણાર્થઘાતે ચ તદેવોત્તમતાં વ્રજેત્
સ્ત્રીઓમાં, મજાકમાં કે લગ્ન સમયે બોલેલું ખોટું વચન ખરેખર ખોટું ગણાતું નથી; અને પોતાનો જીવ બચાવવા માટે એવું કરવું શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
રાજા પ્રમાણં ભૂતાનાં સ નશ્યેત મૃષા વદન્। અર્થકૃચ્છ્રમપિ પ્રાપ્ય ન મિથ્યા કર્તુમુત્સહે
રાજા પ્રજાનો આધાર છે; જો એ ખોટું બોલે તો પોતે નાશ પામે છે. કેટલુંય મોટું કષ્ટ આવે, તો પણ હું ખોટું બોલી શકતો નથી.
સમાવેતૌ મતો રાજન્પતિઃ સખ્યાશ્ચ યઃ પતિઃ। સમં વિવાહમિત્યાહુઃ સખ્યા મેઽસિ વૃતઃ પતિઃ
જ્યારે પતિ અને સખીની પતિ બંને એકસાથે હોય, ત્યારે એ સમાન લગ્ન કહેવાય છે; 'હું તને પતિ તરીકે પસંદ કરું છું, સખી'.
સહ દત્તાસ્મિ કાવ્યેન દેવયાન્યા મનીષિણા। પૂજ્યા પોષયિતવ્યેતિ ન મૃષા કર્તુમર્હસિ
મને અને દેવયાનીને કાવ્ય મુનિએ સાથે આપ્યા છે; 'આને માન આપવી અને સાચવી' એમ કહ્યું છે—તેથી ખોટું ન કરવું.
સુવર્ણમણિમુક્તાનિ વસ્ત્રાણ્યાભરણાનિ ચ। યાચિતૄણાં દદાસિ ત્વં ગોભૂમ્યાદીનિ યાનિ ચ
તમે સોનાં, મણિ, મુક્તા, વસ્ત્રો, આભૂષણો, ગાયો, જમીન અને જે પણ માગે છે તે બધું આપો છો.
બહિઃસ્થં દાનમિત્યુક્તં ન શરીરાશ્રિતં નૃપ। દુષ્કરં પુત્રદાનં ચ આત્મદાનં ચ દુષ્કરમ્
બહારથી આપેલું દાન શરીરથી જોડાયેલું નથી, રાજા; પુત્રનું દાન કરવું અઘરું છે અને પોતાનું દાન કરવું પણ અતિ મુશ્કેલ છે.
શરીરદાનાત્તત્સર્વં દત્તં ભવતિ મારિષ। યસ્ય યસ્ય યથા કામસ્તસ્ય તસ્ય દદામ્યહમ્
પોતાનું શરીર આપવાથી બધું જ આપ્યું ગણાય છે, મહારાજ; જે જેની ઈચ્છા હોય, તે પ્રમાણે હું આપું છું.