ઇત્યુક્ત્વા ક્ષમયા યુક્તો ધર્મરાજો ઘૃણાન્વિતઃ। સભાયાં સહ માત્સ્યેન તૂષ્ણીમુપવિવેશ હ
આ રીતે કહીને ધૈર્ય અને દયા ભરેલા ધર્મરાજા યુધિષ્ઠિર મચ્છરાજ સાથે સભામાં શાંતિથી બેઠા.
તતો રાજસુતો જ્યેષ્ઠઃ પ્રાવિશત્પૃથિવીંજયઃ। વવન્દે સ પિતુઃ પાદૌ કઙ્કં ચાપ્યુપતિષ્ઠત
પછી પૃથ્વી વિજેતા, મોટો રાજકુમાર અંદર આવ્યો; તેણે પિતાના પગે વંદન કર્યું અને કંક પાસે પણ ગયો.
પશ્યન્યુધિષ્ઠિરં દૃષ્ટ્યા વક્રયા ચરણૌ પિતુઃ। અભિવાદ્ય તતો દૃષ્ટ્વા કઙ્કસ્ય રુધિરપ્લુતમ્ । હૃદયેઽદહ્યત તદા મૃત્યુગ્રસ્ત ઇવોત્તરઃ
યુધિષ્ઠિર તરફ વાંકું જોઈ, પિતાના પગે વંદન કર્યા પછી, જ્યારે કંકને લોહીથી ભીંજાયેલો જોયો, ત્યારે ઉત્તરાનું હૃદય દુઃખથી બળી ઉઠ્યું, જાણે મૃત્યુએ તેને ઘેરી લીધો હોય.
તતો રુધિરસિક્તાઙ્ગમનેકાગ્રમનાગસમ્। ભૂમાવેકાન્ત આસીનં સૈરન્ધ્ર્યા સમુપાસિતમ્। તતઃ પપ્રચ્છ રાજાનં ત્વરમાણ ઇવોત્તરઃ
પછી લોહીથી ભીંજાયેલ, નિર્દોષ અને એકાગ્ર મનવાળા, જમીન પર એકલાં બેઠેલા અને સૈરંધ્રીની સેવા મેળવનારને જોઈ, ઉત્તરાએ ઉતાવળથી રાજાને પ્રશ્ન કર્યો.
કેનાયં તાડિતઃ કઙ્કઃ કેન પાપમિદં કૃતમ્। કો વા જિગમિષુર્મૃત્યું કેન સ્પૃષ્ટઃ પદોરગઃ
આ કંકને કોણે માર્યો? આ પાપી કામ કોણે કર્યું? કોણ છે જે મૃત્યુની ઈચ્છા રાખે છે અને સાપને પગથી સ્પર્શે છે?
શ્રોત્રિયો બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ ઇન્દ્રાસનરતિક્ષમઃ। પૂજનીયોઽભિવાદ્યશ્ચ ન પ્રબાધ્યોઽયમીદૃશઃ
આ મહાન બ્રાહ્મણ શાસ્ત્રજ્ઞ છે, ઇન્દ્રના આસન લાયક છે, પૂજ્ય અને વંદનીય છે; આવા માણસને ક્યારેય દુઃખ આપવું નહીં.
સ પુત્રસ્ય વચઃ શ્રુત્વા વિરાટો રાષ્ટ્રવર્ધનઃ। પ્રત્યુવાચોત્તરં વાક્યં સાધ્વસાદ્ધ્વસ્તમાનસઃ
પુત્રના શબ્દો સાંભળી, રાજ્યને વધારનાર વિરાટ રાજા ભયથી ગભરાઈને ઉત્તરાને જવાબ આપ્યો.
પુત્ર તે વિજયં શ્રુત્વા પ્રહૃષ્ટોઽહં મુદા ભૃશમ્। અક્ષક્રીડનયાઽનેન કાલક્ષેપમકારિષમ્
પુત્ર, તારી વિજયની વાત સાંભળી મને ખૂબ આનંદ થયો; આ સાથે દયાડ રમતાં હું સમય પસાર કરતો હતો.
તત્રાજયત્કુરૂન્સર્વાનુત્તરો રાષ્ટ્રવર્ધનઃ। ઇત્યુક્તં હિ મયા પુત્ર નેતિ કઙ્કો બૃહન્નલા। અજયત્સા કુરૂન્સર્વાનિતિ મામબ્રવીન્મુહુઃ
ત્યાં ઉત્તરાએ બધા કુરુઓને હરાવ્યા — એમ મેં કહ્યું, પણ કંક અને બૃહન્નલા એ વાત નકારી, અને વારંવાર કહેતા કે માત્ર બૃહન્નલાએ બધા કુરુઓને હરાવ્યા.
પ્રશંસિતે મયા પુત્ર વિજયે તવ વિશ્રુતે। બૃહન્નલાયા વિજયં કઙ્કોઽસ્તુવત વૈ રુષા
પુત્ર, જ્યારે મેં તારી વિજયની પ્રશંસા કરી અને તારી ખ્યાતિ પ્રસરી, ત્યારે કંકે ગુસ્સામાં બૃહન્નલાની વિજયની જ વખાણ કરી.
મયા પ્રશસ્યમાને તુ ત્વયિ પણ્ડં પ્રશંસતિ। બૃહન્નલાપ્રશંસાભિરભ્યસૂયમહં તદા। તાડિતોઽયં મયા પુત્ર દુરાત્મા શત્રુપક્ષકૃત્
જ્યારે હું તારી પ્રશંસા કરતો હતો, ત્યારે એ પંડિત બૃહન્નલાની પ્રશંસા કરતો હતો; બૃહન્નલાની વારંવારની પ્રશંસાથી હું ગુસ્સે થયો અને પુત્ર, શત્રુ પક્ષે રહેનાર આ દુષ્ટને મેં માર્યો.
તાડિતોઽયં યતિઃ કઙ્ક ઇત્યુક્તં તદ્વચોત્તરઃ। શ્રુત્વા પિતુર્ભૃશં ક્રુદ્ધઃ પિતરં વાક્યમબ્રવીત્
જ્યારે 'આ યતિ કંકને મારવામાં આવ્યો છે' એવું કહેવામાં આવ્યું, ત્યારે પિતાના શબ્દો સાંભળી ઉત્તરાએ ખૂબ ગુસ્સાથી પિતાને કહ્યું.
અકાર્યં તે કૃતં રાજન્ક્ષિપ્રમેષ પ્રસાદ્યતામ્। મા ત્વા બ્રહ્મવિષં ઘોરં સમૂલમુપનિર્દહેત્
રાજા, તું અયોગ્ય કામ કર્યું છે; તું તરત જ તેને મનાવી લે! નહિંતર બ્રાહ્મણનો ભયાનક ઝેર તને મૂળથી ભસ્મ કરી નાખે.
યાવન્ન ક્ષયમાયાતિ કુલં સર્વમશેષનઃ। સ્ફીતં વૃદ્ધં ચ માત્સ્યાનામયં તાવત્પ્રસાદ્યતામ્
જ્યાં સુધી માછ્યરાજનો આખો કુટુંબ, જે સુખી અને વૃદ્ધ છે, સંપૂર્ણપણે નાશ પામે, ત્યાં સુધી તરત જ તેને મનાવી લેવું જોઈએ.
પ્રણમ્ય પાદયોરસ્ય દણ્ડવત્ક્ષિતિમણ્ડલે । પ્રગૃહ્ય પાદૌ પાણિભ્યામયં તાવત્પ્રસાદ્યતામ્
તારા હાથથી તેના પગ પકડી, જમીન પર દંડવત્ નમન કરીને, તરત જ તેને મનાવી લેવું જોઈએ.
દક્ષેણ પાણિના સ્પૃષ્ટ્વા શપે ત્વાં ક્ષપિતં મયા। ઇતિ યાવદ્વદેત્કઙ્ અયં તાવત્પ્રસાદ્યતામ્
જ્યાં સુધી એ કંક તને 'હું તને શાપ આપું છું, તું મારા દ્વારા નષ્ટ થયો' એવું કહે નહીં, ત્યાં સુધી જલદી જમણા હાથથી તેને સ્પર્શી મનાવી લેવું જોઈએ.
સ પુત્રસ્ય વચઃ શ્રુત્વા વિરાટઃ સાધ્વસાકુલઃ। ક્ષમયામાસ કૌન્તેયં છન્નં બ્રાહ્મણવર્ચસા
પુત્રના શબ્દો સાંભળીને વિરાટ રાજા ભયથી વ્યાકુળ થઈ ગયા અને બ્રાહ્મણ જેવો તેજ ધરાવતા છુપાયેલા કૌંતેયને માફ કરી દીધા.
ક્ષમયન્તં તુ રાજાનં પાણ્ડવઃ પ્રત્યભાષત। ચિરં ક્ષાન્તં મયા રાજન્મન્યુર્મમ ન વિદ્યતે
પાંડવે માફી આપતા રાજાને કહ્યું: 'રાજા, તમે લાંબા સમયથી મને સહન કર્યો છે; મને તમારી ઉપર કોઈ ગુસ્સો નથી.'
યદિ સ્મ તત્પતેદ્ભૂમૌ રુધિરં મમ પાર્થિવ । સરાષ્ટ્રસ્ત્વમિહોચ્છેદમાપદ્યેથા નરર્ષભ
હે રાજા, જો મારી લોહી જમીન પર પડત, તો આખું તમારું રાજ્ય અહીં વિનાશ પામત, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ.
ન દૂષયામિ રાજેન્દ્ર યસ્તુ હન્યાદદૂષકમ્। ફલં તસ્ય મહારાજ ક્ષિપ્રં દારુણમાપ્નુયાત્
હે રાજાધિરાજ, હું તમને દોષી નથી માનતો; પણ જે નિર્દોષને મારી નાખે છે, એ મહારાજ, જલ્દી જ ભયાનક પરિણામ ભોગવે છે.
શોણિતે તુ વ્યતિક્રાન્તે પ્રવિવેશ બૃહન્નલા। અભિવાદ્ય મહારાજં કઙ્કં ચાપ્યુપતિષ્ઠત
લોહી વહી જવું બંધ થયું ત્યારે બૃહન્નલા અંદર આવી, મહારાજને વંદન કર્યું અને કંકના નજીક ઊભી રહી.
ક્ષમયિત્વા તુ કૌરવ્યં રણાદુત્તરમાગતમ્ । પરિષ્વજ્ય દૃઢં રાજા પ્રવેશ્ય ભવનોત્તમમ્। પ્રશશંસ તતો માત્સ્યઃ શૃણ્વતઃ સવ્યસાચિનઃ
યુદ્ધમાંથી પરત આવેલા કૌરવને રાજાએ માફ કરી, તેને ભેળવીને ભવ્ય મહેલમાં લઈ ગયા અને પછી સવ્યાસાચી સાંભળે તે રીતે તેની પ્રશંસા કરી.
ત્વયા દાયાદવાનસ્મિ કૈકેયીનન્દિવર્ધન। ત્વયા મે સદૃશઃ પુત્રો ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ
કૈકેય વંશના આનંદ વધારનાર, તારા કારણે મને વારસ મળ્યો છે; તારા જેવા પુત્ર મને ન તો ક્યારેય થયો છે, ન તો ક્યારેય થશે.
પદં પદસહસ્રેણ યશ્ચરન્નાપરાધ્નુયાત્। તેન કર્ણેન તે તાત કથમાસીત્સમાગમઃ
જે માણસ હજાર પગલાં ચાલે અને કોઈ ગુનો ન કરે—એવા કર્ણ સાથે તારો કેવી રીતે સામનો થયો, બેટા?
રણે યં પ્રેક્ષ્ય સીદન્તિ હૃતવીર્યપરાક્રમાઃ। કૃપેન તેન તે તાત કથમાસીત્સમાગમઃ
યુદ્ધમાં જેને જોઈને વીરોએ પોતાનું બળ અને સાહસ ગુમાવી દીધું—એવા કૃપા સાથે તારો કેવી રીતે સામનો થયો, બેટા?
યસ્ય તદ્વિશ્રુતં લોકે મહદ્વૃત્તમનુત્તમમ્ । પિતુઃ કૃતે કૃતં ઘોરં બ્રહ્મચર્યમનુત્તમમ્
જેની મહાન અને શ્રેષ્ઠ વૃત્તિ દુનિયામાં પ્રસિદ્ધ છે, અને જેણે પિતાના માટે ભયાનક અને અનન્ય બ્રહ્મચર્યનું વર્તન કર્યું—
યોઽયોધીત્સમરે રામં જામદગ્ન્યં પ્રતાપિનમ્। ભીષ્મોસૌ પુરુષવ્યાઘ્ર ન ચ યુદ્ધે પરાજિતઃ
જે રામ, જમદગ્નિપુત્ર, સાથે યુદ્ધમાં લડ્યો અને ક્યારેય પરાજિત થયો નહીં—એ પુરુષશ્રેષ્ઠ ભીષ્મ છે.
પરાક્રમી ચ દુર્ધર્ષો વિદ્વાઞ્શૂરો જિતેન્દ્રિયઃ। દૃઢવેધી ક્ષિપ્રકારી વિશ્રુતઃ સર્વકર્મસુ
મહાન પરાક્રમી, અપરાજેય, વિદ્વાન, વીર, ઇન્દ્રિયજિત, દૃઢનિશ્ચયી, ઝડપી કામ કરનાર અને સર્વ કાર્યોમાં પ્રસિદ્ધ—
તેન તે સહ ભીષ્મેણ કુરુવૃદ્ધેન સંયુગે । યુદ્ધમાસીત્કથં તાત સર્વમેતદ્બ્રવીહિ મે
કુરુઓના વૃદ્ધ ભીષ્મ સાથે યુદ્ધમાં તારો કેવી રીતે સામનો થયો, બેટા? મને આ બધું કહો.
પર્વતં યો વિનિર્ભિન્દ્યાદ્રાજપુત્રો વરેષુભિઃ। દુર્યોધનેન તે તાત કથમાસીત્સમાગમઃ
જે રાજકુમાર પોતાના ઉત્તમ બાણોથી પર્વતને પણ તોડી શકે—એવા દુર્યોધન સાથે તારો કેવી રીતે સામનો થયો, બેટા?