વાસવપ્રમુખાઃ સર્વે દેવાઃ સર્ષિપુરોગમાઃ। યક્ષગન્ધર્વસઙ્ઘાશ્ચ ગણા અપ્સરસાં તથા
વાસવ સહિત બધા દેવતાઓ, ઋષિઓ, યક્ષ, ગંધર્વ અને અપ્સરાઓના સમૂહો ત્યાં હાજર હતા.
યુદ્ધં તુ માનુષં દૃષ્ટ્વા કુરૂણાં ફલ્ગુનસ્ય ચ। એકસ્ય ચ બહૂનાં ચ રૌદ્રમત્યુગ્રદર્શનમ્
કુરુઓ અને અર્જુન વચ્ચેનું ભયાનક અને અત્યંત ભયાવહ માનવયુદ્ધ—એક તરફ એક અને બીજી તરફ અનેક—એ જોઈને,
અસ્ત્રાણામથ દિવ્યાનાં પ્રયોગાનથ સંગ્રહાન્। લઘુ સુષ્ઠુ ચ ચિત્રં ચ કૃતીનાં ચ પ્રયત્નતઃ
દિવ્ય શસ્ત્રોનું ચલાવવું અને પાછું ખેંચવું, તેમજ મહાન યોદ્ધાઓએ મહેનતપૂર્વક કરેલા અદ્ભુત, ઝડપી અને કુશળ કાર્યો—આ બધું અહીં વર્ણવાયું છે.
ભીષ્મં શારદ્વતં દ્રોણં કર્ણં ગાણ્ડીવધન્વના। જિતાનન્યાન્ભૂમિપાલાન્દૃષ્ટ્વા જગ્મુર્દિવૌકસઃ
ગાંડીવધારી દ્વારા ભીષ્મ, કૃપાચાર્ય, દ્રોણ, કર્ણ અને બીજા રાજાઓને હરાવેલા જોઈને દેવતાઓ ત્યાંથી વિદાય પામ્યા.
સર્વે તે પરિતુષ્ટાશ્ચ પ્રશસ્ય ચ મુહુર્મુહુઃ। અસઙ્ગતિના તેન વિમાનેનાશુગામિના। પ્રતિજગ્મુરસઙ્ગાસ્તે ત્રિદિવં ચ દિવૌકસઃ
બધા દેવતાઓ ખૂબ જ પ્રસન્ન થયા અને વારંવાર પ્રશંસા કરતા રહ્યા; પછી તે ઝડપથી જતાં વિમાને બેસી, એકસાથે સ્વર્ગ તરફ પાછા ફર્યા.
[*કુરવો નિર્જિતાઃ સર્વે ભીષ્મદ્રોણકૃપાદયઃ। અજય્યાસ્ત્રિદશૈઃ સર્વૈઃ સેન્દ્રૈઃ સર્વૈઃ સુરાસુરૈઃ । પાર્થેનૈકેન સંગ્રામે વિસ્મયો નો મહાનહો
કૌરવો—ભીષ્મ, દ્રોણ, કૃપ અને અન્ય—બધા પરાજિત થયા, જ્યારે એ તો બધા દેવતાઓ, ઇન્દ્ર અને અસુરો પણ મળીને હરાવી ન શકે એવા છે; પણ એકલાં પાર્થે તેમને યુદ્ધમાં હરાવ્યા—આ અમારે માટે કેટલું આશ્ચર્યજનક છે!
કસ્મિન્મુહૂર્તે સંજાતઃ કસ્ય ધર્મસ્ય વા ફલમ્
આવું ક્યારે બન્યું? કે કયા પુણ્યના ફળે આવું ફળ મળ્યું છે?
કિમાશ્ચર્યં ફલ્ગુનેઽસ્મિન્યો રુદ્રેણ ન્યયોધયત્। નિવાતકવચાનાજૌ યસ્ત્રિંશત્કોટિસંમિતાન્
ફલ્ગુન માટે તો શું આશ્ચર્ય છે? એ જ Rudra સાથે યુદ્ધ કરી ચૂક્યો છે અને ત્રણ કરોડ જેટલા નિવાતકવચોને પણ યુદ્ધમાં હરાવી ચૂક્યો છે.
તસ્ય ચૈતત્કિમાશ્ચર્યં સ્તુવન્ત ઇતિ તે સુરાઃ । જગ્મુઃ સુરાલયં હૃષ્ટા વિસ્મયાવિષ્ટચેતસઃ ।।]
તેના આવા વિસ્મયજનક કાર્યો માટે દેવતાઓએ તેની પ્રશંસા કરી; આનંદથી અને આશ્ચર્યથી ભરેલા મનથી તેઓ પોતાના સ્વર્ગલોકે પાછા ગયા.
કુરવોઽર્જુનબાણૈશ્ચ તાડિતાઃ શરવિક્ષતાઃ । કુરૂનભિમુખાં યાતાઃ સમગ્રબલવાહનાઃ
કૌરવો, અર્જુનના બાણોથી ઘાયલ અને વિધ્વસ્ત થઈ, આખું સૈન્ય અને રથો લઈને પોતાના શહેર તરફ વળી પડ્યા.
વિરાટનગરાચ્ચૈવ ગજાશ્વરથસંકુલાઃ । યોધૈઃ ક્ષત્રિયદાયાદૈર્બલવદ્ભિરધિષ્ઠિતાઃ
વિરાટનગરમાંથી, હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરેલું સૈન્ય, શક્તિશાળી અને બહાદુર ક્ષત્રિય વંશજ યોદ્ધાઓ સાથે નીકળી પડ્યું.
વિરાટપ્રહિતા સેના નગરાચ્છીઘ્રયાયિની । ઉત્તરં સહ સૂતેન પ્રત્યયાત્તમરિન્દમમ્
વિરાટ દ્વારા મોકલાયેલું સૈન્ય, શહેરમાંથી ઝડપથી આગળ વધતું, ઉત્તરા અને તેના રથચાલક સાથે અપરાજિત દુશ્મન સામે પહોંચી ગયું.
તસ્મિંસ્તૂર્યશતાકીર્ણે હસ્ત્યશ્ચરથસંકુલે । પ્રહર્ષઃ સ્ત્રીકુમારાણાં તુમુલઃ સમપદ્યત
ત્યાં, સોંથી વધુ વાદ્યોના ગર્જન વચ્ચે અને હાથી, ઘોડા, રથોની ભીડમાં, સ્ત્રીઓ અને યુવાનોમાં આનંદનો ઘોંઘાટ ઊભો થયો.
અર્જુનસ્તુ તતો દૃષ્ટ્વા સૈન્યરેણું સમુત્થિતમ્ । સૈન્યધ્વજં નિશમ્યાથ વૈરાટિં સમભાષત
પછી અર્જુને, સૈન્યનો ધૂળકેટલો ઊઠતો જોઈ અને સૈન્યનું ધ્વજપતાકા દેખાઈ, વિરાટના યુવાનને કહ્યું.
નગરે તુમુલઃ શબ્દો રેણુશ્ચાક્રમતે નભઃ। કિંનુ ખલ્વપયાતાસ્તે કુરવો નગરં ગતાઃ
શહેરમાં ઘોંઘાટભર્યો અવાજ છે અને ધૂળ આકાશ સુધી ફેલાઈ છે; શું કૌરવો પાછા વળી ગયા છે કે શહેરમાં પ્રવેશી ગયા છે?
તે ચૈવ નિર્જિતાઽસ્માભિર્મહેષ્વાસાઃ સુતેજસઃ । આમુઞ્ચ કવચં વીર ચોદયસ્વ ચ વાજિનઃ । જવેનાભિપ્રપદ્યસ્વ વિરાટનગરં પ્રતિ
એ શક્તિશાળી ધનુર્ધારો આપણા હાથેથી હરાઈ ગયા છે; હે વીર, તું તારો કવચ ઉતારી નાખ, ઘોડાઓને દોડાવ અને ઝડપથી વિરાટનગર તરફ લઈ ચાલ.
ન તાવત્તલનિર્ઘોષં ગાણ્ડીવસ્ય ચ નિસ્વનમ્ । ધ્વજં વા દર્શયિષ્યામિ અથવા સ્વજનો ભવેત્
ત્યાં સુધી હું ગાંડીવનો ગર્જન કે ધ્વજ દેખાડતો નથી—જ્યારે સુધી ખાતરી ન થાય કે એ આપણા જ લોકો છે.
સેનાગ્રમેતન્માત્સ્યાનાં ગણિકાશ્ચ સ્વલંકૃતાઃ। કન્યા રથેષુ દૃશ્યન્તે યોધા વિવિધવાસસઃ
આ તો માછ્ય દેશના સૈન્યની આગવી પાંખ છે; સુંદર શૃંગાર કરેલી નૃત્યાંગનાઓ અને કન્યાઓ રથોમાં દેખાય છે, અને યોદ્ધાઓ વિવિધ વસ્ત્રોમાં છે.
ઉત્તરામત્ર પશ્યામિ સખીભિઃ પરિવારિતામ્। અનીકિન્યઃ પ્રદૃશ્યન્તે હસ્તિનોશ્વાશ્ચ વર્મિતાઃ
અહીં હું ઉત્તરાને તેની સખીઓથી ઘેરાયેલી જોઈ રહ્યો છું; સૈન્યની પાંખો, બાંધેલા હાથી અને ઘોડા પણ સ્પષ્ટ દેખાય છે.
રથિનશ્ચ પદાતાશ્ચ બહવો ન ચ શસ્ત્રિણઃ। વિરાટવચનાત્સર્વે સંહૃષ્ટાઃ પ્રતિભાન્તિ મે। ન ચ મેઽત્ર પ્રતીઘાતશ્ચિત્તસ્ય સ્વજને યથા
અહીં અનેક રથીઓ અને પદાતીઓ છે, ભલે બધાં શસ્ત્રધારી નથી; વિરાટના આદેશથી બધા આનંદિત દેખાય છે, અને મારા મનમાં પણ પોતાના લોકો વચ્ચે કોઈ વિઘ્ન લાગતું નથી.
તતઃ શીઘ્રં સમાસાદ્ય ઉત્તરં સ્વજનો બહુ। પરસ્પરમમિત્રઘ્નં સસ્વજે તં સમાગતમ્
પછી ઉત્તર પાસે તેના ઘણા પોતાના લોકો ઝડપથી આવી પહોંચ્યા. બધા મળીને, દુશ્મનોને હરાવનારને જોઈને આનંદથી ભેગા થયા.
પ્રીતિમાન્પુરુષવ્યાઘ્રો હર્ષયુક્તઃ પુનઃ પુનઃ । દિષ્ટ્યા જયસિ ભદ્રં તે દિષ્ટ્યા સૂતો બૃહન્નલાઃ। દિષ્ટ્યા સંગ્રામમાગમ્ય ભયં તવ ન કિંચન
પુરૂષોમાં શ્રેષ્ઠ, આનંદથી ભરપૂર થઈ વારંવાર બોલ્યો: 'ભગવાનની કૃપાથી તું જીત્યો, તને શુભકામનાઓ; સારો થયું કે રથચાલક બૃહન્નલા સુરક્ષિત છે; યુદ્ધમાંથી પરત આવીને તને કોઈ ભય રહ્યો નથી.'
અજૈષીદેષ જાઞ્જિષ્ણુઃ કુરૂનેકરથો રણે। એતસ્યક બાહુવીર્યં તદ્યેન ગાવો જિતા મયા। કુરવો નિર્જિતા યસ્માત્સગ્રામેઽમિતતેજસઃ
આ જાંજીષ્ણુએ યુદ્ધમાં એકલા જ કૌરવોને હરાવ્યા છે; તેના બળથી જ મેં ગાયોને પાછી મેળવી છે; અમાપ શક્તિ ધરાવતાં કૌરવોને તેણે યુદ્ધમાં હરાવ્યા છે.
અકાર્ષીદેષ તત્કર્મ દેવપુત્રોપમો યુવા। એષ તત્પુરુષવ્યાઘ્રો વિક્ષોભ્ય કુરુમણ્ડલમ્। ગાવઃ પ્રસહ્ય વિજિતા રણે માં ચાભ્યપાલયત્
આ યુવાન, દેવપુત્ર સમાન, એ મહાન કાર્ય કરી બતાવ્યું; પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ આ યુવાને કૌરવોની સેના હલાવી નાખી, યુદ્ધમાં ગાયોને જીતીને મને પણ બચાવ્યો.
ઉત્તરસ્ય વચઃ શ્રુત્વા શંસમાનસ્ય ચાર્જુનમ્। ચોદિતા રાજપુત્રેણ જયં મઙ્ગલવાદિનઃ
ઉત્તરનાં મોઢેથી અર્જુનનું વખાણ સાંભળી અને રાજકુમાર દ્વારા પ્રેરિત થઈ, શુભકામનાઓ આપનારા લોકોએ વિજયની ઉજવણી કરી.
તતો ગન્ધૈશ્ચ માલ્યૈશ્ચ ધૂપૈશ્ચ વસુસંભૃતૈઃ । કન્યાઃ પાર્થમમિત્રઘ્નં કિરન્ત્યઃ સમપૂજયન્
પછી કન્યાઓએ સુગંધ, હાર, ધૂપ અને કિંમતી ભેટો લઈને દુશ્મનોને હરાવનાર પાર્થનું પુષ્પવર્ષા કરીને સન્માન કર્યું.
આપૂર્યમાણો માલ્યૈશ્ચ ગન્ધૈશ્ચ વિવિધૈઃ શુભૈઃ । સંપૂજ્યમાનો લોકેન નગરદ્વારમાગમત્
વિવિધ સુગંધ અને સુંદર હારોથી ભરાઈને, લોકો દ્વારા સન્માન પામતો, તે શહેરના દ્વાર સુધી પહોંચ્યો.
ભેર્યશ્ચ તૂર્યાણિ ચ વેણવશ્ચ વિચિત્રવેષાઃ પ્રમદાજનાશ્ચ। પુરો વિરાટસ્ય મહાબલસ્ય નિષ્ક્રમ્ય ભૂમિંજયમભ્યનન્દનમ્
ડોલ, તુરી અને વાંસળી વગાડાઈ; રંગબેરંગી વસ્ત્રોમાં સજ્જ સ્ત્રીઓ અને લોકો, મહાબલી વિરાટના મહેલમાંથી બહાર આવી, વિજયની ખુશી મનાવી.
પ્રશસ્યમાનસ્તુ જયેન તત્ર પુત્રો વિરાટસ્ય ન હૃષ્યતિ સ્મ। સંભાષ્યમાણસ્તુ જયેન તત્ર સોઽન્તર્મનાઃ પાણ્ડવમીક્ષમાણઃ
વિજય માટે વખાણ મળતાં પણ વિરાટનો પુત્ર ખુશ થયો નહીં; જય માટે અભિનંદન મળતાં પણ, તે પાંડવને ઉદાસ મનથી જોઈ રહ્યો હતો.
પુત્ર્યૈ વિરાટસ્ય તતો વરાણિ વસ્ત્રાણ્યદાત્પાણ્ડુસુતઃ સખીભ્યઃ। સભાજયંશ્ચાપિ સમાગતાસ્તા દૃષ્ટ્વા જયં તચ્ચ બલં કુમાર્યઃ
પછી પાંડવે વિરાટની પુત્રી અને તેની સખીઓને સુંદર વસ્ત્રો આપ્યા, અને જે કન્યાઓએ વિજય તથા બળ જોયું હતું, તેમને પણ સન્માન આપ્યું.