સા વેદનામભિજ્ઞાય ભર્તુશ્ચિત્તવશાનુગા। સા વિષણ્ણા ચ ભીતા ચ ક્રુદ્ધા ચ દ્રુપદાત્મજા
પતિના મનને સમજતી અને તેની ઇચ્છા પ્રમાણે ચાલતી દ્રુપદપુત્રી એ દુઃખી, ડરી અને ગુસ્સે ભરાઈ ગઈ.
બાષ્પં નિયમ્ય કૃચ્છ્રેણ ભર્તુર્નિઃશ્રેયસૈષિણી । ઉત્તરીયેણ સૂક્ષ્મેણ તૂર્ણં જગ્રાહ શોણિતમ્
પતિના કલ્યાણની ઇચ્છા રાખીને, દ્રૌપદીએ કઠિનતાથી પોતાના આંસુ રોક્યા અને પાતળા ઉપરના વસ્ત્રથી તરત લોહી પકડી લીધું.
નિગૃહ્ય રક્તં વસ્ત્રેણ સૈરન્ધ્રી દુઃખમોહિતા। સૌવર્ણં ગૃહ્ય ભૃઙ્ગારં શોણિતં તદપામૃજત્ । યુધિષ્ઠિરસ્ય રાજેન્દ્ર દ્રુપદેન્દ્રસુતા તદા
દુઃખ અને મૂર્છામાં પડેલી સૈરંધ્રી એ વસ્ત્રથી લોહી રોક્યું, પછી સોનાનું વાસણ લઈ, યુધિષ્ઠિરનું લોહી સાફ કર્યું, હે રાજા, એ સમયે દ્રુપદપુત્રી એ આવું કર્યું.
સૈરન્ધ્રિ કિમિદં રક્તમુત્તરીયેણ ગૃહ્યતે। કોત્ર હેતુર્વિશાલાક્ષિ તન્મપ્રાચક્ષ્વ તત્વતઃ
'સૈરંધ્રી, તું આ લોહી ઉપરના વસ્ત્રથી કેમ પકડી રહી છે? એનું સાચું કારણ શું છે, વિશાળ નેત્રવાળી? મને સાચું કહો.'
રક્તબિન્દનિ યાવન્તિ કઙ્કસ્ય ધરણીતલે। તાવદ્વર્ષાણિ રાષ્ટ્રે તે અનાવૃષ્ટિર્ભવિષ્યતિ
કંકના જેટલા લોહીના ટીપાં જમીન પર પડે છે, એટલા વર્ષો સુધી તમારા રાજ્યમાં વરસાદ નહીં પડે.
એતન્નિમિત્તં માત્સ્યેન્દ્ર કઙ્કસ્ય રુધિરં મયા। ગૃહીતમુત્તરીયેણ વિનાશો મા ભવેત્તવ
આ કારણથી, હે માછરાજ, મેં કંકનું લોહી ઉપરના વસ્ત્રથી પકડી લીધું છે—તમારા રાજ્યમાં વિનાશ ન થાય.
યતીશં યો વિહન્યેત તસ્યાયુર્વિનશિષ્યતિ। યો યતીશં નિયમ્યેત સહસ્રં યાતના યમે
જે યતિશ્વરને મારશે, તેની આયુષ્ય ઘટી જશે; અને જે યતિશ્વરને બળજબરીથી રોકશે, તેને યમલોકમાં હજાર યાતનાઓ સહન કરવી પડશે.
યતૌ રક્તં દર્શયતિ યાવત્પાંસુરગૃહ્યત। તાવન્તઃ પિતૃલોકસ્થાઃ પિતરઃ પ્રપતન્ત્યધઃ
જેટલું યતિનું લોહી જમીન પર પડે છે અને દેખાય છે, એટલા પિતૃલોકમાં રહેલા પિતૃઓ નીચે પડી જાય છે.
ઇતિ જ્ઞાત્વા વિરાટેન્દ્ર ધૃતં રક્તં ચ વાસસા। મયા તવ હિતાર્થાય ત્વયિ પ્રણયકારણાત્
આ બધું જાણીને, હે વિરાટરાજ, મેં તમારા હિત માટે અને પ્રેમથી લોહી વસ્ત્રથી પકડી લીધું છે.
યુદ્ધં તુ માનુષં દ્રષ્ટુમાગતાસ્ત્રિદશાઃ પુરા। કિમકુર્વન્ત તે પશ્ચાત્કથયસ્વ મમાનઘ
એક વખત દેવતાઓ માનવયુદ્ધ જોવા આવ્યા હતા; હે પાપરહિત, પછી તેમણે શું કર્યું, એ મને કહો.
વાસવપ્રમુખાઃ સર્વે દેવાઃ સર્ષિપુરોગમાઃ। યક્ષગન્ધર્વસઙ્ઘાશ્ચ ગણા અપ્સરસાં તથા
વાસવ સહિત બધા દેવતાઓ, ઋષિઓ, યક્ષ, ગંધર્વ અને અપ્સરાઓના સમૂહો ત્યાં હાજર હતા.
યુદ્ધં તુ માનુષં દૃષ્ટ્વા કુરૂણાં ફલ્ગુનસ્ય ચ। એકસ્ય ચ બહૂનાં ચ રૌદ્રમત્યુગ્રદર્શનમ્
કુરુઓ અને અર્જુન વચ્ચેનું ભયાનક અને અત્યંત ભયાવહ માનવયુદ્ધ—એક તરફ એક અને બીજી તરફ અનેક—એ જોઈને,
અસ્ત્રાણામથ દિવ્યાનાં પ્રયોગાનથ સંગ્રહાન્। લઘુ સુષ્ઠુ ચ ચિત્રં ચ કૃતીનાં ચ પ્રયત્નતઃ
દિવ્ય શસ્ત્રોનું ચલાવવું અને પાછું ખેંચવું, તેમજ મહાન યોદ્ધાઓએ મહેનતપૂર્વક કરેલા અદ્ભુત, ઝડપી અને કુશળ કાર્યો—આ બધું અહીં વર્ણવાયું છે.
ભીષ્મં શારદ્વતં દ્રોણં કર્ણં ગાણ્ડીવધન્વના। જિતાનન્યાન્ભૂમિપાલાન્દૃષ્ટ્વા જગ્મુર્દિવૌકસઃ
ગાંડીવધારી દ્વારા ભીષ્મ, કૃપાચાર્ય, દ્રોણ, કર્ણ અને બીજા રાજાઓને હરાવેલા જોઈને દેવતાઓ ત્યાંથી વિદાય પામ્યા.
સર્વે તે પરિતુષ્ટાશ્ચ પ્રશસ્ય ચ મુહુર્મુહુઃ। અસઙ્ગતિના તેન વિમાનેનાશુગામિના। પ્રતિજગ્મુરસઙ્ગાસ્તે ત્રિદિવં ચ દિવૌકસઃ
બધા દેવતાઓ ખૂબ જ પ્રસન્ન થયા અને વારંવાર પ્રશંસા કરતા રહ્યા; પછી તે ઝડપથી જતાં વિમાને બેસી, એકસાથે સ્વર્ગ તરફ પાછા ફર્યા.
[*કુરવો નિર્જિતાઃ સર્વે ભીષ્મદ્રોણકૃપાદયઃ। અજય્યાસ્ત્રિદશૈઃ સર્વૈઃ સેન્દ્રૈઃ સર્વૈઃ સુરાસુરૈઃ । પાર્થેનૈકેન સંગ્રામે વિસ્મયો નો મહાનહો
કૌરવો—ભીષ્મ, દ્રોણ, કૃપ અને અન્ય—બધા પરાજિત થયા, જ્યારે એ તો બધા દેવતાઓ, ઇન્દ્ર અને અસુરો પણ મળીને હરાવી ન શકે એવા છે; પણ એકલાં પાર્થે તેમને યુદ્ધમાં હરાવ્યા—આ અમારે માટે કેટલું આશ્ચર્યજનક છે!
કસ્મિન્મુહૂર્તે સંજાતઃ કસ્ય ધર્મસ્ય વા ફલમ્
આવું ક્યારે બન્યું? કે કયા પુણ્યના ફળે આવું ફળ મળ્યું છે?
કિમાશ્ચર્યં ફલ્ગુનેઽસ્મિન્યો રુદ્રેણ ન્યયોધયત્। નિવાતકવચાનાજૌ યસ્ત્રિંશત્કોટિસંમિતાન્
ફલ્ગુન માટે તો શું આશ્ચર્ય છે? એ જ Rudra સાથે યુદ્ધ કરી ચૂક્યો છે અને ત્રણ કરોડ જેટલા નિવાતકવચોને પણ યુદ્ધમાં હરાવી ચૂક્યો છે.
તસ્ય ચૈતત્કિમાશ્ચર્યં સ્તુવન્ત ઇતિ તે સુરાઃ । જગ્મુઃ સુરાલયં હૃષ્ટા વિસ્મયાવિષ્ટચેતસઃ ।।]
તેના આવા વિસ્મયજનક કાર્યો માટે દેવતાઓએ તેની પ્રશંસા કરી; આનંદથી અને આશ્ચર્યથી ભરેલા મનથી તેઓ પોતાના સ્વર્ગલોકે પાછા ગયા.
કુરવોઽર્જુનબાણૈશ્ચ તાડિતાઃ શરવિક્ષતાઃ । કુરૂનભિમુખાં યાતાઃ સમગ્રબલવાહનાઃ
કૌરવો, અર્જુનના બાણોથી ઘાયલ અને વિધ્વસ્ત થઈ, આખું સૈન્ય અને રથો લઈને પોતાના શહેર તરફ વળી પડ્યા.
વિરાટનગરાચ્ચૈવ ગજાશ્વરથસંકુલાઃ । યોધૈઃ ક્ષત્રિયદાયાદૈર્બલવદ્ભિરધિષ્ઠિતાઃ
વિરાટનગરમાંથી, હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરેલું સૈન્ય, શક્તિશાળી અને બહાદુર ક્ષત્રિય વંશજ યોદ્ધાઓ સાથે નીકળી પડ્યું.
વિરાટપ્રહિતા સેના નગરાચ્છીઘ્રયાયિની । ઉત્તરં સહ સૂતેન પ્રત્યયાત્તમરિન્દમમ્
વિરાટ દ્વારા મોકલાયેલું સૈન્ય, શહેરમાંથી ઝડપથી આગળ વધતું, ઉત્તરા અને તેના રથચાલક સાથે અપરાજિત દુશ્મન સામે પહોંચી ગયું.
તસ્મિંસ્તૂર્યશતાકીર્ણે હસ્ત્યશ્ચરથસંકુલે । પ્રહર્ષઃ સ્ત્રીકુમારાણાં તુમુલઃ સમપદ્યત
ત્યાં, સોંથી વધુ વાદ્યોના ગર્જન વચ્ચે અને હાથી, ઘોડા, રથોની ભીડમાં, સ્ત્રીઓ અને યુવાનોમાં આનંદનો ઘોંઘાટ ઊભો થયો.
અર્જુનસ્તુ તતો દૃષ્ટ્વા સૈન્યરેણું સમુત્થિતમ્ । સૈન્યધ્વજં નિશમ્યાથ વૈરાટિં સમભાષત
પછી અર્જુને, સૈન્યનો ધૂળકેટલો ઊઠતો જોઈ અને સૈન્યનું ધ્વજપતાકા દેખાઈ, વિરાટના યુવાનને કહ્યું.
નગરે તુમુલઃ શબ્દો રેણુશ્ચાક્રમતે નભઃ। કિંનુ ખલ્વપયાતાસ્તે કુરવો નગરં ગતાઃ
શહેરમાં ઘોંઘાટભર્યો અવાજ છે અને ધૂળ આકાશ સુધી ફેલાઈ છે; શું કૌરવો પાછા વળી ગયા છે કે શહેરમાં પ્રવેશી ગયા છે?
તે ચૈવ નિર્જિતાઽસ્માભિર્મહેષ્વાસાઃ સુતેજસઃ । આમુઞ્ચ કવચં વીર ચોદયસ્વ ચ વાજિનઃ । જવેનાભિપ્રપદ્યસ્વ વિરાટનગરં પ્રતિ
એ શક્તિશાળી ધનુર્ધારો આપણા હાથેથી હરાઈ ગયા છે; હે વીર, તું તારો કવચ ઉતારી નાખ, ઘોડાઓને દોડાવ અને ઝડપથી વિરાટનગર તરફ લઈ ચાલ.
ન તાવત્તલનિર્ઘોષં ગાણ્ડીવસ્ય ચ નિસ્વનમ્ । ધ્વજં વા દર્શયિષ્યામિ અથવા સ્વજનો ભવેત્
ત્યાં સુધી હું ગાંડીવનો ગર્જન કે ધ્વજ દેખાડતો નથી—જ્યારે સુધી ખાતરી ન થાય કે એ આપણા જ લોકો છે.
સેનાગ્રમેતન્માત્સ્યાનાં ગણિકાશ્ચ સ્વલંકૃતાઃ। કન્યા રથેષુ દૃશ્યન્તે યોધા વિવિધવાસસઃ
આ તો માછ્ય દેશના સૈન્યની આગવી પાંખ છે; સુંદર શૃંગાર કરેલી નૃત્યાંગનાઓ અને કન્યાઓ રથોમાં દેખાય છે, અને યોદ્ધાઓ વિવિધ વસ્ત્રોમાં છે.
ઉત્તરામત્ર પશ્યામિ સખીભિઃ પરિવારિતામ્। અનીકિન્યઃ પ્રદૃશ્યન્તે હસ્તિનોશ્વાશ્ચ વર્મિતાઃ
અહીં હું ઉત્તરાને તેની સખીઓથી ઘેરાયેલી જોઈ રહ્યો છું; સૈન્યની પાંખો, બાંધેલા હાથી અને ઘોડા પણ સ્પષ્ટ દેખાય છે.
રથિનશ્ચ પદાતાશ્ચ બહવો ન ચ શસ્ત્રિણઃ। વિરાટવચનાત્સર્વે સંહૃષ્ટાઃ પ્રતિભાન્તિ મે। ન ચ મેઽત્ર પ્રતીઘાતશ્ચિત્તસ્ય સ્વજને યથા
અહીં અનેક રથીઓ અને પદાતીઓ છે, ભલે બધાં શસ્ત્રધારી નથી; વિરાટના આદેશથી બધા આનંદિત દેખાય છે, અને મારા મનમાં પણ પોતાના લોકો વચ્ચે કોઈ વિઘ્ન લાગતું નથી.