કસ્તદ્બૃહન્નલાદન્યો મનુષ્યઃ પ્રતિયોત્સ્યતિ। યસ્ય બાહુબલે તુલ્યો ન ભવિષ્યતિ કશ્ચન
માનવોમાં બૃહન્નલા સિવાય બીજો કોણ છે જે એમના સામે લડી શકે? એના બળની સરખામણી કોઈના હાથમાં નથી.
અતીવ સમરં દૃષ્ટ્વા હર્ષો યસ્યાભિવર્ધતે। કિમેવં પુરુષો લોકો દિવિ વા ભુવિ વિદ્યતે
આ જગતમાં કે સ્વર્ગમાં કે પૃથ્વી પર એવો કયો પુરુષ છે, જેને યુદ્ધ જોઈને ખૂબ આનંદ થાય?
તેન સંક્ષુભિતો રાજા દીર્યમાણેન ચેતસા । અબ્રવીદ્વચનં ક્રૂરમજાનન્વૈ યુધિષ્ઠિરમ્
આ સાંભળી રાજાને ખૂબ જ ગમગીન અને ગભરાયેલું મન થયું, અને એણે, જાણ્યા વિના કે એ યુધિષ્ઠિર છે, કઠોર વચન બોલ્યાં.
કઙ્ખ મા બ્રૂહિ મે વાક્યં પ્રતિકૂલં દ્વિજોત્તમ । બહુશઃ પ્રતિષિદ્ધસ્ત્વં ન ચ વાચં નિયચ્છસિ
કંક, મને વિરુદ્ધ બોલીશ નહીં, બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ; તને ઘણી વાર રોક્યો છું છતાં તું તારી વાણી રોકતો નથી.
નિયન્તા ચેન્ન વિદ્યેત ન કશ્ચિદ્ધર્મમાચરેત્। ઇતિ પ્રક્ષુભિતો રાજા સોઽક્ષેણાભ્યહનદ્ભૃશમ્
જ્યારે રોકનાર કોઈ ન હોય, ત્યારે કોઈ પણ ધર્મનું પાલન ન કરે; એ રીતે, રાજા ક્રોધથી વ્યાકુળ થઈને જોરથી પાશા ફેંકી માર્યા.
તસ્ય તક્ષકભોગાભં બાહુમુત્ક્ષિપ્ય દક્ષિણમ્। વિરાટઃ પ્રાહનત્ક્રુદ્ધઃ કર્ણમાશ્રિત્ય દક્ષિણમ્
ત્યારે ક્રોધિત વિરાટ રાજાએ પોતાના સાપના ફણાની જેમ વળેલા જમણા હાથને ઊંચો કરી, જમણા હાથથી કર્ણને જોરથી માર્યો.
મુખે યુધિષ્ઠિરં કોપાન્મૈવમિત્યવભર્ત્સયન્। બલવત્પ્રતિવિદ્ધસ્ય નસ્તઃ શોણિતમાસ્રવત્
યુધિષ્ઠિરને ગુસ્સામાં ઠપકો આપતાં કહ્યું, 'આવું ન કર'; અને તેના મુખ પર જોરથી મારતાં લોહી વહેવા લાગ્યું.
અક્ષેણાભિહતો રાજા વિરાટેન યુધિષ્ઠિરઃ । તૂષ્ણીમાસીન્મહાબાહુઃ કૃષ્ણાં પશ્યન્સુદુઃખિતામ્
મહાબલી યુધિષ્ઠિરને વિરાટ રાજાએ પાશાથી માર્યા, ત્યારે તે ચૂપચાપ બેઠા રહ્યા અને દુઃખી થઈ કૃષ્ણાને જોઈ રહ્યા.
તસ્ય રક્તોત્પલનિભં શિરસઃ શોણિતં તદા। પ્રાવર્તત મહાબાહોરભિઘાતાન્મહાત્મનઃ
પછી એ મહાન આત્માવાળા, મહાબલી યુધિષ્ઠિરના માથેથી લાલ કમળ જેવું લોહી એ ઘા થી વહવા લાગ્યું.
તદપ્રાપ્તં મહીં પાર્થઃ પાણિભ્યાં સમધારયત્। અવૈક્ષત ચ ધર્માત્મા દ્રૌપદીં પાર્શ્વતઃ સ્થિતામ્
પૃથાએ એ લોહીને જમીન પર પડતાં પહેલા પોતાના હાથમાં પકડી લીધું અને ધર્મપ્રિય યુધિષ્ઠિરે બાજુએ ઊભેલી દ્રૌપદી તરફ જોયું.
સા વેદનામભિજ્ઞાય ભર્તુશ્ચિત્તવશાનુગા। સા વિષણ્ણા ચ ભીતા ચ ક્રુદ્ધા ચ દ્રુપદાત્મજા
પતિના મનને સમજતી અને તેની ઇચ્છા પ્રમાણે ચાલતી દ્રુપદપુત્રી એ દુઃખી, ડરી અને ગુસ્સે ભરાઈ ગઈ.
બાષ્પં નિયમ્ય કૃચ્છ્રેણ ભર્તુર્નિઃશ્રેયસૈષિણી । ઉત્તરીયેણ સૂક્ષ્મેણ તૂર્ણં જગ્રાહ શોણિતમ્
પતિના કલ્યાણની ઇચ્છા રાખીને, દ્રૌપદીએ કઠિનતાથી પોતાના આંસુ રોક્યા અને પાતળા ઉપરના વસ્ત્રથી તરત લોહી પકડી લીધું.
નિગૃહ્ય રક્તં વસ્ત્રેણ સૈરન્ધ્રી દુઃખમોહિતા। સૌવર્ણં ગૃહ્ય ભૃઙ્ગારં શોણિતં તદપામૃજત્ । યુધિષ્ઠિરસ્ય રાજેન્દ્ર દ્રુપદેન્દ્રસુતા તદા
દુઃખ અને મૂર્છામાં પડેલી સૈરંધ્રી એ વસ્ત્રથી લોહી રોક્યું, પછી સોનાનું વાસણ લઈ, યુધિષ્ઠિરનું લોહી સાફ કર્યું, હે રાજા, એ સમયે દ્રુપદપુત્રી એ આવું કર્યું.
સૈરન્ધ્રિ કિમિદં રક્તમુત્તરીયેણ ગૃહ્યતે। કોત્ર હેતુર્વિશાલાક્ષિ તન્મપ્રાચક્ષ્વ તત્વતઃ
'સૈરંધ્રી, તું આ લોહી ઉપરના વસ્ત્રથી કેમ પકડી રહી છે? એનું સાચું કારણ શું છે, વિશાળ નેત્રવાળી? મને સાચું કહો.'
રક્તબિન્દનિ યાવન્તિ કઙ્કસ્ય ધરણીતલે। તાવદ્વર્ષાણિ રાષ્ટ્રે તે અનાવૃષ્ટિર્ભવિષ્યતિ
કંકના જેટલા લોહીના ટીપાં જમીન પર પડે છે, એટલા વર્ષો સુધી તમારા રાજ્યમાં વરસાદ નહીં પડે.
એતન્નિમિત્તં માત્સ્યેન્દ્ર કઙ્કસ્ય રુધિરં મયા। ગૃહીતમુત્તરીયેણ વિનાશો મા ભવેત્તવ
આ કારણથી, હે માછરાજ, મેં કંકનું લોહી ઉપરના વસ્ત્રથી પકડી લીધું છે—તમારા રાજ્યમાં વિનાશ ન થાય.
યતીશં યો વિહન્યેત તસ્યાયુર્વિનશિષ્યતિ। યો યતીશં નિયમ્યેત સહસ્રં યાતના યમે
જે યતિશ્વરને મારશે, તેની આયુષ્ય ઘટી જશે; અને જે યતિશ્વરને બળજબરીથી રોકશે, તેને યમલોકમાં હજાર યાતનાઓ સહન કરવી પડશે.
યતૌ રક્તં દર્શયતિ યાવત્પાંસુરગૃહ્યત। તાવન્તઃ પિતૃલોકસ્થાઃ પિતરઃ પ્રપતન્ત્યધઃ
જેટલું યતિનું લોહી જમીન પર પડે છે અને દેખાય છે, એટલા પિતૃલોકમાં રહેલા પિતૃઓ નીચે પડી જાય છે.
ઇતિ જ્ઞાત્વા વિરાટેન્દ્ર ધૃતં રક્તં ચ વાસસા। મયા તવ હિતાર્થાય ત્વયિ પ્રણયકારણાત્
આ બધું જાણીને, હે વિરાટરાજ, મેં તમારા હિત માટે અને પ્રેમથી લોહી વસ્ત્રથી પકડી લીધું છે.
યુદ્ધં તુ માનુષં દ્રષ્ટુમાગતાસ્ત્રિદશાઃ પુરા। કિમકુર્વન્ત તે પશ્ચાત્કથયસ્વ મમાનઘ
એક વખત દેવતાઓ માનવયુદ્ધ જોવા આવ્યા હતા; હે પાપરહિત, પછી તેમણે શું કર્યું, એ મને કહો.
વાસવપ્રમુખાઃ સર્વે દેવાઃ સર્ષિપુરોગમાઃ। યક્ષગન્ધર્વસઙ્ઘાશ્ચ ગણા અપ્સરસાં તથા
વાસવ સહિત બધા દેવતાઓ, ઋષિઓ, યક્ષ, ગંધર્વ અને અપ્સરાઓના સમૂહો ત્યાં હાજર હતા.
યુદ્ધં તુ માનુષં દૃષ્ટ્વા કુરૂણાં ફલ્ગુનસ્ય ચ। એકસ્ય ચ બહૂનાં ચ રૌદ્રમત્યુગ્રદર્શનમ્
કુરુઓ અને અર્જુન વચ્ચેનું ભયાનક અને અત્યંત ભયાવહ માનવયુદ્ધ—એક તરફ એક અને બીજી તરફ અનેક—એ જોઈને,
અસ્ત્રાણામથ દિવ્યાનાં પ્રયોગાનથ સંગ્રહાન્। લઘુ સુષ્ઠુ ચ ચિત્રં ચ કૃતીનાં ચ પ્રયત્નતઃ
દિવ્ય શસ્ત્રોનું ચલાવવું અને પાછું ખેંચવું, તેમજ મહાન યોદ્ધાઓએ મહેનતપૂર્વક કરેલા અદ્ભુત, ઝડપી અને કુશળ કાર્યો—આ બધું અહીં વર્ણવાયું છે.
ભીષ્મં શારદ્વતં દ્રોણં કર્ણં ગાણ્ડીવધન્વના। જિતાનન્યાન્ભૂમિપાલાન્દૃષ્ટ્વા જગ્મુર્દિવૌકસઃ
ગાંડીવધારી દ્વારા ભીષ્મ, કૃપાચાર્ય, દ્રોણ, કર્ણ અને બીજા રાજાઓને હરાવેલા જોઈને દેવતાઓ ત્યાંથી વિદાય પામ્યા.
સર્વે તે પરિતુષ્ટાશ્ચ પ્રશસ્ય ચ મુહુર્મુહુઃ। અસઙ્ગતિના તેન વિમાનેનાશુગામિના। પ્રતિજગ્મુરસઙ્ગાસ્તે ત્રિદિવં ચ દિવૌકસઃ
બધા દેવતાઓ ખૂબ જ પ્રસન્ન થયા અને વારંવાર પ્રશંસા કરતા રહ્યા; પછી તે ઝડપથી જતાં વિમાને બેસી, એકસાથે સ્વર્ગ તરફ પાછા ફર્યા.
[*કુરવો નિર્જિતાઃ સર્વે ભીષ્મદ્રોણકૃપાદયઃ। અજય્યાસ્ત્રિદશૈઃ સર્વૈઃ સેન્દ્રૈઃ સર્વૈઃ સુરાસુરૈઃ । પાર્થેનૈકેન સંગ્રામે વિસ્મયો નો મહાનહો
કૌરવો—ભીષ્મ, દ્રોણ, કૃપ અને અન્ય—બધા પરાજિત થયા, જ્યારે એ તો બધા દેવતાઓ, ઇન્દ્ર અને અસુરો પણ મળીને હરાવી ન શકે એવા છે; પણ એકલાં પાર્થે તેમને યુદ્ધમાં હરાવ્યા—આ અમારે માટે કેટલું આશ્ચર્યજનક છે!
કસ્મિન્મુહૂર્તે સંજાતઃ કસ્ય ધર્મસ્ય વા ફલમ્
આવું ક્યારે બન્યું? કે કયા પુણ્યના ફળે આવું ફળ મળ્યું છે?
કિમાશ્ચર્યં ફલ્ગુનેઽસ્મિન્યો રુદ્રેણ ન્યયોધયત્। નિવાતકવચાનાજૌ યસ્ત્રિંશત્કોટિસંમિતાન્
ફલ્ગુન માટે તો શું આશ્ચર્ય છે? એ જ Rudra સાથે યુદ્ધ કરી ચૂક્યો છે અને ત્રણ કરોડ જેટલા નિવાતકવચોને પણ યુદ્ધમાં હરાવી ચૂક્યો છે.
તસ્ય ચૈતત્કિમાશ્ચર્યં સ્તુવન્ત ઇતિ તે સુરાઃ । જગ્મુઃ સુરાલયં હૃષ્ટા વિસ્મયાવિષ્ટચેતસઃ ।।]
તેના આવા વિસ્મયજનક કાર્યો માટે દેવતાઓએ તેની પ્રશંસા કરી; આનંદથી અને આશ્ચર્યથી ભરેલા મનથી તેઓ પોતાના સ્વર્ગલોકે પાછા ગયા.
કુરવોઽર્જુનબાણૈશ્ચ તાડિતાઃ શરવિક્ષતાઃ । કુરૂનભિમુખાં યાતાઃ સમગ્રબલવાહનાઃ
કૌરવો, અર્જુનના બાણોથી ઘાયલ અને વિધ્વસ્ત થઈ, આખું સૈન્ય અને રથો લઈને પોતાના શહેર તરફ વળી પડ્યા.