પ્રવર્તમાને દ્યૂતે તુ માત્સ્યઃ પાણ્ડવમબ્રવીત્
જ્યારે જૂઆ શરૂ થયું, ત્યારે માછ્યરાજાએ પાંડવને કહ્યું.
પશ્ય પુત્રેણ મે યુદ્ધે તાદૃશાઃ કુરવો જિતાઃ । કુરવોઽતિરથાઃ સર્વે દેવૈરપિ સુદુર્જયાઃ
જુઓ, મારા પુત્રે યુદ્ધમાં એવા કૌરવોને હરાવ્યા છે—જે બધા મહાન રથીઓ છે અને દેવો માટે પણ દુર્જય છે.
તતોઽબ્રવીદ્ધર્મરાજો દ્યૂતે માત્સ્યં યુધિષ્ઠિરઃ। દિષ્ટ્યા તે વિજિતા ગાવઃ કુરવશ્ચ પરાજિતાઃ
પછી ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરે જૂઆ રમતી વખતે માછ્યરાજાને કહ્યું: 'શુભ છે કે તારી ગાયો બચી ગઈ અને કૌરવો હારી ગયા.'
અત્યદ્ભુતતમં મન્યે ઉત્તરશ્ચેત્કૂરૂઞ્જયેત્। યન્તા બૃહન્નલા યસ્ય સ કથંચિદ્વિજેષ્યતે
મને તો સૌથી અદ્ભુત એ લાગશે જો ઉત્તરાએ કૌરવોને હરાવ્યા હોય; કારણ કે બ્રિહન્નલા જેનો રથચાલક છે, એ કદાચ કોઈ રીતે જીત મેળવી શકે.
તતો વિરાટઃ ક્ષુભિતો મન્યુના ચ પરિપ્લુતઃ। ઉવાચ વચનં ક્રુદ્ધઃ પરિવ્રાજમનન્તરમ્
પછી વિરાટ રાજા ગુસ્સામાં અને ક્રોધથી ભરાઈ, પરિભ્રમણ કરતા બ્રાહ્મણને રોષથી બોલ્યા.
તાદૃશેન તુ યોધેન મહેષ્વાસેન ધીમતા। કુરવો નિર્જિતા યુદ્ધે તત્ર કિં બ્રાહ્મણાદ્ભુતમ્
એવા મહાન ધનુર્ધર અને બુદ્ધિશાળી યુદ્ધાને લઈને કૌરવો યુદ્ધમાં હારી ગયા—એમાં શું અદ્ભુત છે, બ્રાહ્મણ?
સમં ષણ્ડેન મે પુત્રં બ્રહ્મબન્ધો પ્રશંસસિ। વાચ્યાવાચ્યં ન જાનીષે નૂનં મામવમન્યસે
તમે મારા પુત્રની સરખામણી હિજડાં સાથે કરો છો, બ્રાહ્મણ નામના માણસ, તમને શું બોલવું અને શું ન બોલવું એનું જ્ઞાન નથી, એટલે તમે મને અણગમો રાખો છો.
સમં ષણ્ડેન મે પુત્રં બ્રહ્મબન્ધો પ્રશંસસિ। વાચ્યાવાચ્યં ન જાનીષે નૂનં મામવમન્યસે
તમે મારા પુત્રને હિજડાં જેવો કહીને વખાણો છો, બ્રાહ્મણ નામના માણસ, તમને શું બોલવું અને શું ન બોલવું એનું જ્ઞાન નથી, એટલે તમે મને અણગમો રાખો છો.
પુમાંસો બહવો દૃષ્ટાઃ સૂતાશ્ચ બહવો મયા। વિક્રમ્ય યન્તા યોદ્ધા ચ ન મે દૃષ્ટઃ કદાચન
મેં ઘણા પુરુષો અને ઘણા રથચાલકો જોયા છે, પણ રથ પર ચડીને યુદ્ધ કરતો એવો કોઈ યોદ્ધો મેં કદી જોયો નથી.
વિપ્રિયં ન ચરેદ્રાજ્ઞામનુકૂલં પ્રિયં વદેત્। આચરન્વિપ્રિયં રાજ્ઞાં ન જાતુ સુખમેધતે
રાજાઓને નાપસંદ હોય એવું ક્યારેય ન કરવું જોઈએ, તેમને ગમતું જ બોલવું જોઈએ; જે રાજાને નાપસંદ હોય એવું કરે છે, તેને ક્યારેય સુખ મળતું નથી.
વયસ્યત્વાત્તુ તે સર્વમપરાધમિમં ક્ષમે। નેદૃશીં પ્રવદર્વાચં યદિ જીવિતુમિચ્છસિ
મારી તારી મૈત્રી છે એટલે હું તારો આખો ગુનો માફ કરી દઉં છું, પણ જો જીવવું હોય તો આવી વાણી ફરી ક્યારેય ન બોલવી.
તતોઽબ્રવીત્પુનઃ કઙ્કઃ પ્રહસ્ય કુરુવર્ધનઃ । બૃહન્નલાયા સજેન્દ્ર ધુષ્યતાં નગરે જયઃ
પછી કંકાએ, કુરુઓના આનંદ, હસી ને કહ્યું: 'રાજા, દુઃશાસનના શહેરમાં બૃહન્નલાને વિજય મળે.'
ઉત્તરેણ તુ સારથ્યં કૃતં નૂનં ભવિષ્યતિ। નિમિત્તં કિંચિદુત્પન્નં તર્કશ્ચાપિ દૃઢો મમ। યતો જાનામિ રાજેન્દ્ર નાન્યથા તદ્ભવિષ્યતિ
ઉત્તરે તો રથચાલકનું કામ કરી લીધું હશે, કંઈક સંકેત મળ્યો છે અને મારી સમજણ પણ પક્કી છે, રાજા, હવે એના સિવાય બીજું કંઈ બની શકે નહીં.
કુરવોઽપિ મહાવીર્યા દેવૈરપિ સુદુર્જયાઃ। સસોમવરુણાદિત્યૈઃ સયક્ષેશહુતાશનૈઃ
કુરુઓ બહુ બળવાન છે, દેવતાઓ માટે પણ તેમને જીતવું અઘરું છે—even સોમ, વરુણ, આદિત્ય, યક્ષરાજ અને અગ્નિ સાથે મળીને પણ.
યત્ર શાન્તનવો ભીષ્મો દ્રોણકર્ણૌ સુદુર્જયૌ। અશ્વત્થામા વિકર્ણશ્ચ સોમદત્તો જયદ્રથઃ
જ્યાં શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ, અપરાજિત દ્રોણ અને કર્ણ છે, તેમજ અશ્વત્થામા, વિકર્ણ, સોમદત્ત અને જયદ્રથ છે,
ભૂરિશ્રવાઃ શલો ભૂરિર્જલસન્ધિશ્ચ વીર્યવાન્। દુર્યોધનો દુષ્પ્રસહો દુઃશાસનવિવિંશતી
ભૂરીશ્વર, શલ્ય, ભૂરી, શક્તિશાળી જલસંધી, દુર્યોધન જેને હરાવવું અઘરું છે, દુઃશાસન અને વિવિમશતિ છે,
વૃષસેનોઽશ્વવેગશ્ચ વાયુવેગસુવર્ચસૌ । બાહ્લીકઃ શૂરસેનશ્ચ યુયુત્સુશ્ચ પરન્તપઃ
વૃશસેન, અશ્વવેગ, વાયુવેગ, સુવર્ચસ, બાહ્લીક, શૂરસેન અને દુશ્મનોને હરાવનાર યુયુત્સુ છે,
સૌબલઃ શકુનિશ્ચૈવ દ્યુમત્સેનશ્ચ સાલ્વરાટ્ । અન્યે ચ બહવઃ શૂરા નાનાજનપદેશ્વરાઃ
સૌબલ, શકુની, દ્યુમત્સેન અને સાલ્વ દેશના રાજા, અને અનેક અન્ય શૂરવીર, જુદા જુદા પ્રદેશોના રાજાઓ છે,
કૃપેણાચાર્યમુખ્યેન સહિતાઃ કુરવો નૃપાઃ। સઞ્જકાર્મુકનિસ્ત્રિંશા રથિનો રથયૂથપાઃ। અન્યે ચૈવ મહાવીર્યા રાજપુત્રા મહારથાઃ
કૃપાચાર્ય જેવા મુખ્ય ગુરુ સાથે કુરુ રાજાઓ, ધનુષ અને તલવારથી સજ્જ રથીઓ અને રથદળના નેતાઓ, તથા બીજા અનેક બળવાન રાજકુમારો અને મહારથીઓ છે,
મરુદ્ગણૈઃ પરિવૃતઃ સાક્ષાદપિ પુરંદરઃ । તદ્બલં ન જયેત્ક્રુદ્ધો ભીષ્મદ્રોણાદિભિર્વૃતમ્
મરુદગણોથી ઘેરાયેલા ઇન્દ્ર પણ, જો ભીષ્મ, દ્રોણ વગેરેના રક્ષણમાં હોય તો—even ગુસ્સામાં આવીને—એ સેનાને જીતી શકે નહીં.
કસ્તદ્બૃહન્નલાદન્યો મનુષ્યઃ પ્રતિયોત્સ્યતિ। યસ્ય બાહુબલે તુલ્યો ન ભવિષ્યતિ કશ્ચન
માનવોમાં બૃહન્નલા સિવાય બીજો કોણ છે જે એમના સામે લડી શકે? એના બળની સરખામણી કોઈના હાથમાં નથી.
અતીવ સમરં દૃષ્ટ્વા હર્ષો યસ્યાભિવર્ધતે। કિમેવં પુરુષો લોકો દિવિ વા ભુવિ વિદ્યતે
આ જગતમાં કે સ્વર્ગમાં કે પૃથ્વી પર એવો કયો પુરુષ છે, જેને યુદ્ધ જોઈને ખૂબ આનંદ થાય?
તેન સંક્ષુભિતો રાજા દીર્યમાણેન ચેતસા । અબ્રવીદ્વચનં ક્રૂરમજાનન્વૈ યુધિષ્ઠિરમ્
આ સાંભળી રાજાને ખૂબ જ ગમગીન અને ગભરાયેલું મન થયું, અને એણે, જાણ્યા વિના કે એ યુધિષ્ઠિર છે, કઠોર વચન બોલ્યાં.
કઙ્ખ મા બ્રૂહિ મે વાક્યં પ્રતિકૂલં દ્વિજોત્તમ । બહુશઃ પ્રતિષિદ્ધસ્ત્વં ન ચ વાચં નિયચ્છસિ
કંક, મને વિરુદ્ધ બોલીશ નહીં, બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ; તને ઘણી વાર રોક્યો છું છતાં તું તારી વાણી રોકતો નથી.
નિયન્તા ચેન્ન વિદ્યેત ન કશ્ચિદ્ધર્મમાચરેત્। ઇતિ પ્રક્ષુભિતો રાજા સોઽક્ષેણાભ્યહનદ્ભૃશમ્
જ્યારે રોકનાર કોઈ ન હોય, ત્યારે કોઈ પણ ધર્મનું પાલન ન કરે; એ રીતે, રાજા ક્રોધથી વ્યાકુળ થઈને જોરથી પાશા ફેંકી માર્યા.
તસ્ય તક્ષકભોગાભં બાહુમુત્ક્ષિપ્ય દક્ષિણમ્। વિરાટઃ પ્રાહનત્ક્રુદ્ધઃ કર્ણમાશ્રિત્ય દક્ષિણમ્
ત્યારે ક્રોધિત વિરાટ રાજાએ પોતાના સાપના ફણાની જેમ વળેલા જમણા હાથને ઊંચો કરી, જમણા હાથથી કર્ણને જોરથી માર્યો.
મુખે યુધિષ્ઠિરં કોપાન્મૈવમિત્યવભર્ત્સયન્। બલવત્પ્રતિવિદ્ધસ્ય નસ્તઃ શોણિતમાસ્રવત્
યુધિષ્ઠિરને ગુસ્સામાં ઠપકો આપતાં કહ્યું, 'આવું ન કર'; અને તેના મુખ પર જોરથી મારતાં લોહી વહેવા લાગ્યું.
અક્ષેણાભિહતો રાજા વિરાટેન યુધિષ્ઠિરઃ । તૂષ્ણીમાસીન્મહાબાહુઃ કૃષ્ણાં પશ્યન્સુદુઃખિતામ્
મહાબલી યુધિષ્ઠિરને વિરાટ રાજાએ પાશાથી માર્યા, ત્યારે તે ચૂપચાપ બેઠા રહ્યા અને દુઃખી થઈ કૃષ્ણાને જોઈ રહ્યા.
તસ્ય રક્તોત્પલનિભં શિરસઃ શોણિતં તદા। પ્રાવર્તત મહાબાહોરભિઘાતાન્મહાત્મનઃ
પછી એ મહાન આત્માવાળા, મહાબલી યુધિષ્ઠિરના માથેથી લાલ કમળ જેવું લોહી એ ઘા થી વહવા લાગ્યું.
તદપ્રાપ્તં મહીં પાર્થઃ પાણિભ્યાં સમધારયત્। અવૈક્ષત ચ ધર્માત્મા દ્રૌપદીં પાર્શ્વતઃ સ્થિતામ્
પૃથાએ એ લોહીને જમીન પર પડતાં પહેલા પોતાના હાથમાં પકડી લીધું અને ધર્મપ્રિય યુધિષ્ઠિરે બાજુએ ઊભેલી દ્રૌપદી તરફ જોયું.