લબ્ધ્વા તુ સંજ્ઞાં પુરુષપ્રવીરઃ પાર્થં નિરીક્ષ્યાથ મહેન્દ્રકલ્પમ્ । રણાત્પ્રમુક્તં પુરુષપ્રવીરં સ ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ત્વરિતો બભાષે
જ્યારે એ શ્રેષ્ઠ પુરુષે સંજ્ઞા મેળવી, મહેન્દ્ર સમાન પાર્થને યુદ્ધમાંથી મુક્ત જોઈને, ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રે ઝડપથી બોલ્યું.
અયં કથંચિદ્ભવતો વિમુક્તસ્તં વૈ પ્રબધ્નીત યથા ન મુચ્યેત્। તમબ્રવીચ્છાન્તનવઃ પ્રહસ્ય ક્વ તે ગતા બુદ્ધિરભૂત્ક્ક વીર્યમ્
'તમારો શત્રુ કોઈ રીતે છૂટી ગયો છે; તેને બાંધો જેથી ફરી ન છૂટી જાય.' ત્યારે શાંતનુપુત્ર હસીને બોલ્યા, 'તારી બુદ્ધિ અને પરાક્રમ ક્યાં ગયા?'
શાન્તિં પરાં પ્રાપ્ય યથા સ્થિતસ્ત્વમુત્સૃજ્ય બાણાંશ્ચ ધનુશ્ચ ચિત્રમ્ । ન ત્વેવ બીભત્સુરલં નૃશંસં કર્તું ન પાપેઽસ્ય મનો નિવિષ્ટમ્
તમે પરમ શાંતિ પ્રાપ્ત કરીને, તમારા બાણો અને સુંદર ધનુષ્ય છોડી દીધા, પણ બીભત્સુ ક્યારેય નિર્દયતા કરશે નહીં, તેનું મન કદી પાપ તરફ વળતું નથી.
જહ્યાન્ન ધર્મં ત્રિદિવસ્ય હેતોઃ સર્વે તુ તસ્માન્ન હતા રણેઽસ્મિન્। ક્ષિપ્રં કુરૂન્યાહિ કુરુપ્રવીર વિજિત્ય ગાશ્ચ પ્રતિયાતુ પાર્થઃ
તે તો સ્વર્ગ માટે પણ ધર્મ છોડે નહીં; તેથી જ આ યુદ્ધમાં કોઈ મર્યા નથી. હે કુરુવીર, તું ઝડપથી કુરુઓનો પીછો કર અને પાર્થ ગાયોને જીતીને પાછો ફરે.
સંમોહનાસ્ત્રપ્રતિમોહિતાઃ સ્થ યૂયં ન જાનીથ ધનાપહારમ્। પશ્યામિ વસ્ત્રાભરણાનિ રાજન્વિરાટપુત્રેણ સમાહૃતાનિ
તમને બધાને સંમોહનાસ્ત્રે મૂંઝાવી દીધા છે, તેથી ધન ચોરી થઈ ગયું છે એ ખબર નથી. હે રાજા, હું જોઈ રહ્યો છું કે વિરાટપુત્રે રાજાઓના વસ્ત્રો અને આભૂષણો ભેગા કર્યા છે.
નૃપેષુ સર્વેષુ ચ મોહિતેષુ હન્તું યદીચ્છેત્સ હનિષ્યતીતિ। તદા તુ ધર્માત્મતયા નૃવીરો ન ચાહનદ્વો બલભિત્તનૂજઃ
જ્યારે બધા રાજાઓ મૂંઝાયેલા હતા, ત્યારે જો એ ઇચ્છે તો બધાને મારી શકતો; પણ ધર્મનિષ્ઠ વીર, બળવાનનો પુત્ર, એણે ધર્મના કારણે તમને ન માર્યા.
ભાગ્યેન યુષ્માનવધીન્ન પાર્થઃ સંધિં કુરૂણામનુમન્યમાનઃ । તદ્યાત યૂયં સહસૈનિકૈસ્તૈર્હતાવશિષ્ટૈર્ગજસાહ્વયં પુરુમ્
પાર્થ, નસીબે તું બચી ગયો, નહિંતર કુરુઓની સંધિ સ્વીકારીને પણ મારાત. હવે, તમે બધા બચેલા સૈનિકો સાથે હસ્તિનાપુર જાઓ, કારણ કે બચેલા લોકો પણ હવે મારાયા છે.
દુર્યોધનસ્તસ્ય નિશમ્ય વાક્યં પિતામહસ્યાત્મહિતં પ્રશસ્ય। અતીતકામો યુધિ સોઽત્યમર્ષી રાજા વિનિશ્વસ્ય બભૂવ તૂષ્ણીમ્
પિતામહના પોતાના હિત માટેના શબ્દો સાંભળીને દુર્યોધને તેમની પ્રશંસા તો કરી, પણ યુદ્ધની ઈચ્છા અને ગુસ્સાથી ભરાઈને રાજા ઊંડો શ્વાસ લઈ મૌન રહી ગયો.
તદ્ભીષ્મવાક્યં હિ નિશમ્ય સર્વે ધનઞ્જયાગ્નિં ચ વિવર્ધમાનમ્। નિવર્તનાયૈવ મતિં નિદધ્યુર્દુર્યોધનં તં પરિરક્ષમાણાઃ
ભીષ્મના શબ્દો સાંભળીને અને ધનંજયના વધતા ક્રોધને જોઈને, બધા દુર્યોધનને બચાવવા માટે પાછા ફરવાનો નક્કી કર્યો.
તાન્પ્રસ્થિતાન્પ્રીતમનાઃ સમર્થો ધનઞ્જયઃ સર્વકુરુપ્રવીરઃ । આમન્ત્ર્ય વીરોઽનુયયૌ મુહૂર્તં ગાણ્ડીવઘોષેણ વિનદ્ય લોકમ્
પછી બધા જતા હતા ત્યારે, સર્વશ્રેષ્ઠ અને શક્તિશાળી ધનંજયે આનંદથી તેમને બોલાવ્યા અને થોડો સમય માટે ગાંડીવના ઘોષથી જગતને ગુંજાવીને તેમના પાછળ ગયો.
તેષામનીકાનિ નિરીક્ષ્ય પાર્થો વિકીર્ણયાનધ્વજકાર્મુકાણિ। ગાણ્ડીવધન્વા પ્રહસન્કુરૂણાં શઙ્ખ પ્રદધ્મૌ બલવાન્બલેન
પાર્થે જ્યારે દુશ્મનના વિખેરાયેલા, ધ્વજ અને ધનુષ તૂટેલા સૈનિકોને જોયા, ત્યારે ગાંડીવધારીને હસતાં-હસતાં કુરુઓમાં જોરથી શંખ વગાડ્યો.
તે શઙ્ખશબ્દં તુમુલં નિશમ્ય ધ્વજસ્ય શબ્દં ચ તતોઽન્તરિક્ષે। ગાણ્ડીવશબ્દેન મુહુર્મુહુસ્તે ભીતા યયુઃ સર્વધનં વિહાય
શંખનો ભયંકર અવાજ અને આકાશમાં ધ્વજનો ઘોષ સાંભળીને, ગાંડીવના વારંવારના ટંકારથી ડરીને, તેઓ બધું ધન છોડી ભાગી ગયા.
તાનર્જુનો દૂરતરં વિભજ્ય ધનં ચ સર્વં નિખિલં નિવર્ત્ય । આપૃચ્છ્ય તાન્દૂરમનુપ્રયાત્વા ધનઞ્જયસ્તત્ર કુરૂન્મહાત્મા। ગુરૂંશ્ચ સર્વાનભિવાદ્ય બાણૈર્ન્યવર્તતોદગ્રમનાઃ શરૈઃ સહ
અર્જુને દૂરથી જ તેમને અલગ કરી, બધું ધન પાછું મેળવ્યું. પછી તેમને વિદાય આપી, થોડું દૂર જઈ મહાન આત્માવાળા ધનંજયે બધા કુરુઓ અને વડીલોને વંદન કરી, મનમાં ઉગ્રતા લઈને તીરો સાથે પાછો ફર્યો.
પિતામહં શાન્તનવં મહાત્મા દ્વાભ્યાં શરાભ્યામભિવાદ્ય વીરઃ। દ્રોણં કૃપં ચૈવ કુરૂંશ્ચ માન્યાઞ્શરૈશ્ચ સર્વાનભિવાદ્ય સઙ્ખ્યે। દુર્યોધનસ્યોત્તમરત્નચિત્રં ચિચ્છેદ પાર્થો મકુટં શરૌઘૈઃ
મહાન આત્માવાળા અર્જુને શાંતનુના પુત્ર ભીષ્મને બે તીરો વડે વંદન કર્યું; યુદ્ધમાં દ્રોણ, કૃપ અને બધા માનનીય કુરુઓને પણ તીરો વડે વંદન કર્યું. પછી પાર્થે તીરોની વર્ષા કરીને દુર્યોધનનું રત્નજડિત મુગટ કાપી નાખ્યું.
અરાજવંશસ્ય કિમર્થમેતન્નિત્યં ન ધાર્યં મકુટં ત્વયેતિ। સંપાતિતં ભૂમિતલે સરત્નં પ્રીતસ્તુતો માત્સ્યસુતો બભૂવ
"રાજવી વંશના ન હોવાં છતાં તું આ મુગટ કેમ પહેરે છે?" એમ કહીને રત્નોથી ભરેલું મુગટ જમીન પર પડી ગયું અને મત્સ્યપુત્ર ખૂબ આનંદિત થયો.
ધનઞ્જયં નાગમિવ પ્રભિન્નં વિજિત્ય શત્રૂન્પરિવર્તમાનમ્। ગાસ્તા વિજિત્યાભિમુખં પ્રયાન્તં ન શક્નુવન્તઃ કુરવઃ પ્રયાતાઃ
શત્રુઓને જીત્યા પછી, ધનંજય તૂટી ગયેલા સાપ જેવો વળી ગયો અને ગાયો આગળ હાંકી. કુરુઓ તેને રોકી શક્યા નહિ અને પાછળ હટી ગયા.
ધનઞ્જયં સિંહમિવાત્તશસ્ત્રં ગા વૈ વિજિત્યાભિમુખં પ્રયાન્તમ્ । ઉદીક્ષિતું પાર્થિવાસ્તે ન શેકુર્યથૈવ મધ્યાહ્નગતં હિ સૂર્યમ્
શસ્ત્રધારી સિંહ જેવો ધનંજય, ગાયો જીતીને આગળ વધ્યો; રાજાઓ તેને જોઈ શક્યા નહિ, જેમ મધ્યાહ્નના સૂર્યને જોઈ શકાતો નથી.
રક્તાનિ વાસાંસિ ચ તાનિ ગૃહ્ય રણોત્કટો નાગ ઇવ પ્રભિન્નઃ। જિત્વા ચ વૈરાટિમુવાચ પાર્થઃ પ્રહૃષ્ટરૂપો રથિનાં વરિષ્ઠઃ
લોહીથી રંજાયેલા વસ્ત્રો લઈને, યુદ્ધમાં ભયંકર હાથી જેવો પાર્થ, રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ, જીત્યા પછી આનંદથી મત્સ્યપુત્રને બોલ્યો.
આવર્તયાશ્વાન્પશવો જિતાસ્તે યાતાઃ પરે પ્રૈહિ પુરં પ્રહૃષ્ટઃ । ઉદ્ધુષ્યતાં તે વિજયોઽદ્ય શીઘ્રં ગાત્રં તુ તે સેવતુ માલ્યગન્ધઃ । માતા તુ તે નન્દતુ બાન્ધવાશ્ચ ત્વામદ્ય દૃષ્ટ્વા સમુદીર્ણહર્ષમ્
"ઘોડાઓને વાળો, ગાયો જીતાઈ ગઈ છે અને દુશ્મન ભાગી ગયો છે. તું ઝડપથી શહેરમાં જઈને આજના વિજયમાં આનંદ મનાવ. તારો શરીર ફૂલો અને સુગંધથી શોભાયમાન થવો જોઈએ. તારી માતા અને સગાં આજે તને ખૂબ ખુશીથી જોઈ આનંદ માણે."
તતો વિજિત્ય સંગ્રામે કુરુગોવૃષભેક્ષણઃ। સમાનયામાસ તદા વિરાટસ્ય ધનં મહત્
પછી, યુદ્ધમાં જીત મેળવી, કુરુઓમાં વાછરડા જેવો તે વીર, વિરાટનું બધું મોટું ધન એકત્ર કર્યું.
મતષુ ચ પ્રભગ્નેષુ ધાર્તરાષ્ટ્રેષુ સર્વશઃ। વનાન્નિષ્ક્રમ્ય ગહનાદ્બહવઃ કુરુસૈનિકાઃ । ભયાત્સંત્રસ્તમનસઃ સમાજગ્મુસ્તતસ્તતઃ
ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો મરી ગયા અને હારી ગયા પછી, ઘણા કુરુ સૈનિકો ડરથી અને ગભરાઈને ઘનઘોર જંગલમાંથી બહાર આવી, અહીં-ત્યાં ભેગા થયા.
મુક્તકેશાઃ પ્રદૃશ્યન્તે સ્થિતાઃ પ્રાઞ્જલયસ્તદા। ક્ષુત્પિણસાપરિશ્રાન્તા વિદેશસ્થા વિચેતસઃ । ઊચુઃ પ્રાઞ્જલયઃ સર્વે પાર્થ કિં કરવામહે
ત્યારે, વાળ વિખેરાયેલા, હાથ જોડીને, ભૂખ અને થાકથી કંટાળેલા, પરદેશમાં ભટકતા અને ઉદાસ મનવાળા, બધા પાર્થને હાથ જોડીને કહ્યું: "પાર્થ, હવે અમે શું કરીએ?"
પ્રાણાનન્તર્મનોયાતાન્પ્રયાચિષ્યામહે વયમ્। વયં ચાર્જુન તે દાસા હ્યનુરક્ષ્યા હ્યનાથકાઃ
"અમારી પ્રાણ, મન અને હૃદય હવે તારા હાથમાં છે; અર્જુન, અમે તારા દાસ છીએ. અમને બચાવ, કેમ કે અમે નિરાધાર છીએ."
અનાથાન્દુઃખિતાન્દીનાન્કૃશાન્વૃદ્ધાન્પરાજિતાન્। ન્યસ્તશસ્ત્રાન્નિરાશાંશ્ચ નાહં હન્મિ કૃતાઞ્જલીન્
"હું એવા લોકોને નથી મારતો, જે નિરાધાર, દુઃખી, દયનીય, દુર્બળ, વૃદ્ધ, હારેલા, શસ્ત્ર મૂકી દીધેલા અને આશાહીન હોય, ખાસ કરીને જ્યારે તેઓ હાથ જોડીને મારી પાસે આવે છે."
ભવન્તો યાન્તુ વિસ્રબ્ધા નિર્ભયા અમૃતા યથા। મમ પાદરજોલક્ષ્મ્યા જીવન્તુ સુચિરં ભુવિ
તમને બધા નિર્ભય અને નિડર બનીને, જાણે અમર હોવ તેમ, આગળ વધો; મારા પગની ધૂળથી આશીર્વાદિત થઈ, તમે ભૂમિ પર લાંબું જીવન જીવો.
તસ્ય તામભયાં વાચં શ્રુત્વા યોધાઃ સમાગતાઃ । આયુઃ કીર્તિયશોભિસ્તે તમાશીર્ભિરવર્ધયન્
તેમના આશ્વાસનભર્યા શબ્દો સાંભળી, એકઠા થયેલા યોદ્ધાઓએ તેમને આશીર્વાદ આપ્યા અને લાંબી આયુષ્ય, કીર્તિ અને મહિમા માટે શુભેચ્છા આપી.
તતો નિવૃત્તાઃ કુરવો યગ્નાશ્ચ દિવમાસ્થિતાઃ । પ્રયાતાઃ સર્વતસ્તત્ર નમસ્કૃત્ય ધનઞ્જયમ્
પછી કૌરવો પાછા ફર્યા અને યજ્ઞાગ્નિઓ સ્વર્ગે પહોંચી; ત્યાં હાજર બધા ધનંજયને વંદન કરીને વિદાય થયા.
એવં દત્તાભયાસ્તેન તતો યાતાઃ કુરૂન્પ્રતિ
આ રીતે તેમણે તેમને નિર્ભયતા આપી અને પછી તેઓ કૌરવો તરફ પાછા ગયા.
સ કર્મ કૃત્વા પરમાર્યકર્મા નિહત્ય શત્રૂન્દ્વિષતાં નિહન્તા। યાતો મહામેઘ ઇવાતપાન્તે વિદ્રાવ્ય પાર્થઃ કુરુસૈન્યમેકઃ
આ મહાન અને આર્ય કર્મ કરીને, દુશ્મનોને માર્યા અને દુશ્મન સેના ભગાડી, પાર્થ એકલો જ, જાણે ઉનાળાની તપશ બાદ મેઘ વિખેરાય તેમ, ચાલ્યો ગયો.
તં માત્સ્યપુત્રં દ્વિષતાં નિહન્તા વચોઽબ્રવીત્સંપરિગૃહ્ય રાજન્
પછી, દુશ્મનોને હરાવીને, તેણે રાજા, માછ્યપુત્રને આ શબ્દો કહ્યા.