તતો વિસંજ્ઞાનિ પરેષુ પાર્થઃ સંસ્મૃત્ય સંદેશમથોત્તરાયાઃ । નિર્યાહિ વાહાદિતિ માત્સ્યપુત્રમુવાચ યાવત્કુરવો વિસંજ્ઞાઃ
પછી પાર્થએ, બીજા બધા મૂંઝાયેલા જોઈને, ઉત્તરાનું સંદેશ યાદ કર્યો અને માથ્સ્યપુત્રને કહ્યું: 'કુરુઓ હજુ મૂંઝાયેલા છે, તું તુરંત ઘોડાઓને બહાર કાઢ.'
આચાર્યશારદ્વતયોઃ સુશુક્લે કર્ણસ્ય પીતં રુચિરં ચ વસ્ત્રમ્। દ્રૌણેશ્ચ રાજ્ઞશ્ચ તથૈવ નીલે વસ્ત્રે સમાદત્સ્વ નરપ્રવીર
હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, તું શારદ્વત અને કૃપાચાર્યના શુદ્ધ સફેદ વસ્ત્રો, કર્ણના તેજસ્વી પીળા વસ્ત્રો, અને દ્રોણ તથા રાજાના વાદળી વસ્ત્રો લઈ લે.
ભીષ્મસ્ય સંજ્ઞાં તુ તથૈવ મન્યે જાનાતિ મેઽસ્ત્રપ્રતિઘાતમેષઃ। એતસ્ય વાહાન્કુરુ સવ્યતસ્ત્વમેવં પ્રયાતવ્યમમૂઢસંજ્ઞૈઃ
મને લાગે છે કે ભીષ્મ જ એકમાત્ર જાગૃત છે; એ મારા અસ્ત્રને કેવી રીતે રોકવું એ જાણે છે. તું એના રથના ડાબી બાજુએ ઘોડાઓ હંકારજે, કારણ કે બીજાં બધા હજુ મૂંઝાયેલા છે, એ રીતે આગળ વધવું.
રશ્મીન્સમુત્સૃજ્ય તતો મહાત્મા રથાદવપ્લુત્ય વિરાટપુત્રઃ । વસ્ત્રાણ્યુપાદાય મહારથાનાં નાનાવિધાન્યદ્ભુતવર્ણકાનિ
પછી વિરાટપુત્ર મહાન આત્મા, રશ્મિઓ છોડી, રથમાંથી કૂદી પડ્યો અને મહારથિઓના અદ્ભુત રંગીન વસ્ત્રો ભેગા કર્યા.
મહાન્તિ ચીનાંશુદુકૂલકાનિ પટ્ટાંશુકાનિ વિવિધાનિ મનોજ્ઞકાનિ । હારાંશ્ચ રાજ્ઞાં મણિભૂષણાનિ સુવર્ણનિષ્કાભરણાનિ મારિષ
તેને મોટા ચીની રેશમી કપડા, સુંદર વિવિધ પ્રકારના પટ્ટાં અને મનોહર વસ્ત્રો મળ્યા, તેમજ રાજાઓના હાર, મણિભૂષણો અને સોનાના નિષ્ક પણ ભેગા કર્યા, હે મારિષા.
માણિક્યબાહ્વઙ્ગદકઙ્કણાનિ અન્યાનિ રાજ્ઞાં મણિભૂષણાનિ। વસ્ત્રાણ્યુપાદાય મહારથાનાં તૂર્ણં પુનઃ ખં રથમારુરોહ
તેને માણિક્યથી શોભતા બાહુબંધ અને કંકણો, રાજાઓના બીજા મણિભૂષણો અને મહારથિઓના વસ્ત્રો ભેગા કરીને, ઝડપથી પાછો રથ પર ચઢી ગયો.
રાજ્ઞશ્ચ સર્વાન્કૃતસંનિકાશાન્સંમોહનાસ્ત્રેણ વિસંજ્ઞકલ્પાન્ । નાસાગ્રવિન્યસ્તકરાઙ્ગુલીકઃ પાર્થો જહાસ સ્મયમાનચેતાઃ
પાર્થએ પોતાની આંગળી નાકની આગળ રાખી, હૃદયમાં સ્મિત સાથે, સંમોહનાસ્ત્રથી મૂંઝાયેલા અને બેભાન થયેલા રાજાઓને જોઈને હસ્યો.
તતોઽન્વશાત્તાંશ્ચતુરઃ સદશ્વાન્પુત્રો વિરાટસ્ય હિરણ્યકક્ષ્યાન્ । તે તદ્વ્યતીયુર્દ્વિષતામનીકં શ્વેતા વહન્તોઽર્જુનમાજિમધ્યાત્
પછી વિરાટપુત્રએ ચાર સુવર્ણ કકષ્યાવાળા સુંદર ઘોડાઓને હંકાર્યા, અને એ ઘોડાઓ અર્જુનને ચમકતા સફેદ બનીને દુશ્મનોની સૈનાના વચ્ચે લઈ ગયા.
તથા પ્રયાન્તં પુરુષપ્રવીરં ભીષ્મઃ શરૈરભ્યહનત્તરસ્વી। સ ચાપિ ભીષ્મસ્ય હયાન્નિહત્ય વિવ્યાધ ભીષ્મં દશભિઃ પૃષત્કૈઃ
જ્યારે એ શ્રેષ્ઠ પુરુષ આગળ વધતો હતો, ત્યારે ભીષ્મે ઝડપથી તેને બાણોથી ઘાયલ કર્યો; પણ અર્જુને ભીષ્મના ઘોડાઓ મારી નાખ્યા અને ભીષ્મને દસ તીક્ષ્ણ બાણોથી ઘાયલ કર્યો.
તતોઽર્જુનો ભીષ્મમપાસ્ય યુદ્ધે વિદ્ધ્વાઽસ્ય યન્તારમરિષ્ટધન્વા। તસ્થૌ વિમુક્તો રથવૃન્દમધ્યાદ્રાહું વિદાર્યેવ સહસ્રરશ્મિઃ
પછી અર્જુને યુદ્ધમાં ભીષ્મને છોડીને, તેના સારથીને ઘાયલ કર્યો અને રથોની વચ્ચે મુક્ત થઈને ઊભો રહ્યો, જાણે હજાર કિરણોવાળો સૂર્ય રાહુને ચીરીને બહાર આવે.
લબ્ધ્વા તુ સંજ્ઞાં પુરુષપ્રવીરઃ પાર્થં નિરીક્ષ્યાથ મહેન્દ્રકલ્પમ્ । રણાત્પ્રમુક્તં પુરુષપ્રવીરં સ ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ત્વરિતો બભાષે
જ્યારે એ શ્રેષ્ઠ પુરુષે સંજ્ઞા મેળવી, મહેન્દ્ર સમાન પાર્થને યુદ્ધમાંથી મુક્ત જોઈને, ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રે ઝડપથી બોલ્યું.
અયં કથંચિદ્ભવતો વિમુક્તસ્તં વૈ પ્રબધ્નીત યથા ન મુચ્યેત્। તમબ્રવીચ્છાન્તનવઃ પ્રહસ્ય ક્વ તે ગતા બુદ્ધિરભૂત્ક્ક વીર્યમ્
'તમારો શત્રુ કોઈ રીતે છૂટી ગયો છે; તેને બાંધો જેથી ફરી ન છૂટી જાય.' ત્યારે શાંતનુપુત્ર હસીને બોલ્યા, 'તારી બુદ્ધિ અને પરાક્રમ ક્યાં ગયા?'
શાન્તિં પરાં પ્રાપ્ય યથા સ્થિતસ્ત્વમુત્સૃજ્ય બાણાંશ્ચ ધનુશ્ચ ચિત્રમ્ । ન ત્વેવ બીભત્સુરલં નૃશંસં કર્તું ન પાપેઽસ્ય મનો નિવિષ્ટમ્
તમે પરમ શાંતિ પ્રાપ્ત કરીને, તમારા બાણો અને સુંદર ધનુષ્ય છોડી દીધા, પણ બીભત્સુ ક્યારેય નિર્દયતા કરશે નહીં, તેનું મન કદી પાપ તરફ વળતું નથી.
જહ્યાન્ન ધર્મં ત્રિદિવસ્ય હેતોઃ સર્વે તુ તસ્માન્ન હતા રણેઽસ્મિન્। ક્ષિપ્રં કુરૂન્યાહિ કુરુપ્રવીર વિજિત્ય ગાશ્ચ પ્રતિયાતુ પાર્થઃ
તે તો સ્વર્ગ માટે પણ ધર્મ છોડે નહીં; તેથી જ આ યુદ્ધમાં કોઈ મર્યા નથી. હે કુરુવીર, તું ઝડપથી કુરુઓનો પીછો કર અને પાર્થ ગાયોને જીતીને પાછો ફરે.
સંમોહનાસ્ત્રપ્રતિમોહિતાઃ સ્થ યૂયં ન જાનીથ ધનાપહારમ્। પશ્યામિ વસ્ત્રાભરણાનિ રાજન્વિરાટપુત્રેણ સમાહૃતાનિ
તમને બધાને સંમોહનાસ્ત્રે મૂંઝાવી દીધા છે, તેથી ધન ચોરી થઈ ગયું છે એ ખબર નથી. હે રાજા, હું જોઈ રહ્યો છું કે વિરાટપુત્રે રાજાઓના વસ્ત્રો અને આભૂષણો ભેગા કર્યા છે.
નૃપેષુ સર્વેષુ ચ મોહિતેષુ હન્તું યદીચ્છેત્સ હનિષ્યતીતિ। તદા તુ ધર્માત્મતયા નૃવીરો ન ચાહનદ્વો બલભિત્તનૂજઃ
જ્યારે બધા રાજાઓ મૂંઝાયેલા હતા, ત્યારે જો એ ઇચ્છે તો બધાને મારી શકતો; પણ ધર્મનિષ્ઠ વીર, બળવાનનો પુત્ર, એણે ધર્મના કારણે તમને ન માર્યા.
ભાગ્યેન યુષ્માનવધીન્ન પાર્થઃ સંધિં કુરૂણામનુમન્યમાનઃ । તદ્યાત યૂયં સહસૈનિકૈસ્તૈર્હતાવશિષ્ટૈર્ગજસાહ્વયં પુરુમ્
પાર્થ, નસીબે તું બચી ગયો, નહિંતર કુરુઓની સંધિ સ્વીકારીને પણ મારાત. હવે, તમે બધા બચેલા સૈનિકો સાથે હસ્તિનાપુર જાઓ, કારણ કે બચેલા લોકો પણ હવે મારાયા છે.
દુર્યોધનસ્તસ્ય નિશમ્ય વાક્યં પિતામહસ્યાત્મહિતં પ્રશસ્ય। અતીતકામો યુધિ સોઽત્યમર્ષી રાજા વિનિશ્વસ્ય બભૂવ તૂષ્ણીમ્
પિતામહના પોતાના હિત માટેના શબ્દો સાંભળીને દુર્યોધને તેમની પ્રશંસા તો કરી, પણ યુદ્ધની ઈચ્છા અને ગુસ્સાથી ભરાઈને રાજા ઊંડો શ્વાસ લઈ મૌન રહી ગયો.
તદ્ભીષ્મવાક્યં હિ નિશમ્ય સર્વે ધનઞ્જયાગ્નિં ચ વિવર્ધમાનમ્। નિવર્તનાયૈવ મતિં નિદધ્યુર્દુર્યોધનં તં પરિરક્ષમાણાઃ
ભીષ્મના શબ્દો સાંભળીને અને ધનંજયના વધતા ક્રોધને જોઈને, બધા દુર્યોધનને બચાવવા માટે પાછા ફરવાનો નક્કી કર્યો.
તાન્પ્રસ્થિતાન્પ્રીતમનાઃ સમર્થો ધનઞ્જયઃ સર્વકુરુપ્રવીરઃ । આમન્ત્ર્ય વીરોઽનુયયૌ મુહૂર્તં ગાણ્ડીવઘોષેણ વિનદ્ય લોકમ્
પછી બધા જતા હતા ત્યારે, સર્વશ્રેષ્ઠ અને શક્તિશાળી ધનંજયે આનંદથી તેમને બોલાવ્યા અને થોડો સમય માટે ગાંડીવના ઘોષથી જગતને ગુંજાવીને તેમના પાછળ ગયો.
તેષામનીકાનિ નિરીક્ષ્ય પાર્થો વિકીર્ણયાનધ્વજકાર્મુકાણિ। ગાણ્ડીવધન્વા પ્રહસન્કુરૂણાં શઙ્ખ પ્રદધ્મૌ બલવાન્બલેન
પાર્થે જ્યારે દુશ્મનના વિખેરાયેલા, ધ્વજ અને ધનુષ તૂટેલા સૈનિકોને જોયા, ત્યારે ગાંડીવધારીને હસતાં-હસતાં કુરુઓમાં જોરથી શંખ વગાડ્યો.
તે શઙ્ખશબ્દં તુમુલં નિશમ્ય ધ્વજસ્ય શબ્દં ચ તતોઽન્તરિક્ષે। ગાણ્ડીવશબ્દેન મુહુર્મુહુસ્તે ભીતા યયુઃ સર્વધનં વિહાય
શંખનો ભયંકર અવાજ અને આકાશમાં ધ્વજનો ઘોષ સાંભળીને, ગાંડીવના વારંવારના ટંકારથી ડરીને, તેઓ બધું ધન છોડી ભાગી ગયા.
તાનર્જુનો દૂરતરં વિભજ્ય ધનં ચ સર્વં નિખિલં નિવર્ત્ય । આપૃચ્છ્ય તાન્દૂરમનુપ્રયાત્વા ધનઞ્જયસ્તત્ર કુરૂન્મહાત્મા। ગુરૂંશ્ચ સર્વાનભિવાદ્ય બાણૈર્ન્યવર્તતોદગ્રમનાઃ શરૈઃ સહ
અર્જુને દૂરથી જ તેમને અલગ કરી, બધું ધન પાછું મેળવ્યું. પછી તેમને વિદાય આપી, થોડું દૂર જઈ મહાન આત્માવાળા ધનંજયે બધા કુરુઓ અને વડીલોને વંદન કરી, મનમાં ઉગ્રતા લઈને તીરો સાથે પાછો ફર્યો.
પિતામહં શાન્તનવં મહાત્મા દ્વાભ્યાં શરાભ્યામભિવાદ્ય વીરઃ। દ્રોણં કૃપં ચૈવ કુરૂંશ્ચ માન્યાઞ્શરૈશ્ચ સર્વાનભિવાદ્ય સઙ્ખ્યે। દુર્યોધનસ્યોત્તમરત્નચિત્રં ચિચ્છેદ પાર્થો મકુટં શરૌઘૈઃ
મહાન આત્માવાળા અર્જુને શાંતનુના પુત્ર ભીષ્મને બે તીરો વડે વંદન કર્યું; યુદ્ધમાં દ્રોણ, કૃપ અને બધા માનનીય કુરુઓને પણ તીરો વડે વંદન કર્યું. પછી પાર્થે તીરોની વર્ષા કરીને દુર્યોધનનું રત્નજડિત મુગટ કાપી નાખ્યું.
અરાજવંશસ્ય કિમર્થમેતન્નિત્યં ન ધાર્યં મકુટં ત્વયેતિ। સંપાતિતં ભૂમિતલે સરત્નં પ્રીતસ્તુતો માત્સ્યસુતો બભૂવ
"રાજવી વંશના ન હોવાં છતાં તું આ મુગટ કેમ પહેરે છે?" એમ કહીને રત્નોથી ભરેલું મુગટ જમીન પર પડી ગયું અને મત્સ્યપુત્ર ખૂબ આનંદિત થયો.
ધનઞ્જયં નાગમિવ પ્રભિન્નં વિજિત્ય શત્રૂન્પરિવર્તમાનમ્। ગાસ્તા વિજિત્યાભિમુખં પ્રયાન્તં ન શક્નુવન્તઃ કુરવઃ પ્રયાતાઃ
શત્રુઓને જીત્યા પછી, ધનંજય તૂટી ગયેલા સાપ જેવો વળી ગયો અને ગાયો આગળ હાંકી. કુરુઓ તેને રોકી શક્યા નહિ અને પાછળ હટી ગયા.
ધનઞ્જયં સિંહમિવાત્તશસ્ત્રં ગા વૈ વિજિત્યાભિમુખં પ્રયાન્તમ્ । ઉદીક્ષિતું પાર્થિવાસ્તે ન શેકુર્યથૈવ મધ્યાહ્નગતં હિ સૂર્યમ્
શસ્ત્રધારી સિંહ જેવો ધનંજય, ગાયો જીતીને આગળ વધ્યો; રાજાઓ તેને જોઈ શક્યા નહિ, જેમ મધ્યાહ્નના સૂર્યને જોઈ શકાતો નથી.
રક્તાનિ વાસાંસિ ચ તાનિ ગૃહ્ય રણોત્કટો નાગ ઇવ પ્રભિન્નઃ। જિત્વા ચ વૈરાટિમુવાચ પાર્થઃ પ્રહૃષ્ટરૂપો રથિનાં વરિષ્ઠઃ
લોહીથી રંજાયેલા વસ્ત્રો લઈને, યુદ્ધમાં ભયંકર હાથી જેવો પાર્થ, રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ, જીત્યા પછી આનંદથી મત્સ્યપુત્રને બોલ્યો.
આવર્તયાશ્વાન્પશવો જિતાસ્તે યાતાઃ પરે પ્રૈહિ પુરં પ્રહૃષ્ટઃ । ઉદ્ધુષ્યતાં તે વિજયોઽદ્ય શીઘ્રં ગાત્રં તુ તે સેવતુ માલ્યગન્ધઃ । માતા તુ તે નન્દતુ બાન્ધવાશ્ચ ત્વામદ્ય દૃષ્ટ્વા સમુદીર્ણહર્ષમ્
"ઘોડાઓને વાળો, ગાયો જીતાઈ ગઈ છે અને દુશ્મન ભાગી ગયો છે. તું ઝડપથી શહેરમાં જઈને આજના વિજયમાં આનંદ મનાવ. તારો શરીર ફૂલો અને સુગંધથી શોભાયમાન થવો જોઈએ. તારી માતા અને સગાં આજે તને ખૂબ ખુશીથી જોઈ આનંદ માણે."
તતો વિજિત્ય સંગ્રામે કુરુગોવૃષભેક્ષણઃ। સમાનયામાસ તદા વિરાટસ્ય ધનં મહત્
પછી, યુદ્ધમાં જીત મેળવી, કુરુઓમાં વાછરડા જેવો તે વીર, વિરાટનું બધું મોટું ધન એકત્ર કર્યું.