પાર્થેન સૃષ્ટઃ સ તુ ગૃધ્રપત્રો હ્યાપુઙ્ખદેશં પ્રવિવેશ નાગમ્। વિદાર્ય શૈલપ્રવરપ્રકાશં યથાઽશનિઃ પર્વતમિન્દ્રસૃષ્ટઃ
પાર્થના છોડેલા ગૃધ્રપાંખવાળા એ બાણે હાથીના માથામાં ઘૂસી, તેના પર્વત જેવાં તેજસ્વી કુંભને જાણે ઇન્દ્રના વજ્રે પર્વત ફાડી નાખે તેમ ચીરી નાખ્યો.
શરપ્રતપ્તઃ સ તુ નાગરાજઃ પ્રવેપિતાઙ્ગો વ્યથિતાન્તરાત્મા। સંસીદમાનો નિપપાત ભૂમૌ વજ્રાહતં શૃઙ્ગમિવાચલસ્ય
શરોથી દાઝાયેલો એ ગજરાજ કાંપતો, અંદરથી પીડાતો, ધ્રૂજતો જમીન પર પડી ગયો, જાણે પર્વતનું શિખર વજ્રથી તૂટી જાય તેમ.
નિપાતિતે દન્તિવરે પૃથિવ્યાં ત્રાસાદ્વિકર્ણઃ સહસાઽવતીર્ય । તૂર્ણં પદાન્યષ્ટશતાનિ ગત્વા વિવિંશતેઃ સ્યન્દનમારુરોહ
જ્યારે મહાન હાથી જમીન પર પડી ગયો, ત્યારે વિકર્ણ ભયથી તરત જ રથમાંથી નીચે ઉતરી ગયો અને ઝડપથી આઠસો પગલાં દોડી, વિવિંશતિના રથ પર ચડી ગયો.
નિહત્ય નાગં તુ શરેણ તેન વજ્રોપમેનાદ્રિવરપ્રકાશમ્। તથાવિધેનૈવ શરેણ પાર્થો દુર્યોધનં વક્ષસિ નિર્બિભેદ
પાર્થએ વીજળી જેવી તેજસ્વી અને પર્વત જેવો દૃઢ તીરમાંથી હાથીને મારી નાખ્યો પછી, એ જ પ્રકારના તીરમાંથી દુર્યોધનના છાતીમાં પણ ઘાવ કર્યો.
હતે ગજે રાજનિ ચૈવ ભિન્ને ભગ્ને વિકર્ણે ચ સપાદરક્ષે । ગાણ્ડીવમુક્તૈર્વિશિખૈઃ પ્રભિન્નાસ્તે યોધમુખ્યાઃ સહસા પ્રજગ્મુઃ
હાથી મર્યો, રાજા ઘાયલ થયો અને વિકર્ણ પણ પોતાના રક્ષકો સાથે ભાગી ગયો ત્યારે, ગાંડીવમાંથી છૂટેલા તીરોના ઘા ખાઈ, મુખ્ય યોદ્ધાઓ અચાનક જ ભાગી ગયા.
દૃષ્ટ્વૈવ બાણેન હતં ચ નાગં યોધાંશ્ચ સર્વાન્નૃપતિર્નિરીક્ષ્ય। રથં સમાવૃત્ય કુરગ્નવીરો રણાત્પ્રદુદ્રાવ યતો ન પાર્થઃ
જ્યારે રાજાએ જોયું કે હાથી તીરમાંથી મારાયો અને બધા યોદ્ધાઓ ભાગી ગયા, ત્યારે એ પોતાના રથથી ઘેરાઈને, પાંડવોના પાંથેથી દૂર, યુદ્ધમથક છોડીને ભાગી ગયો.
તં ભીતરૂપં ત્વરિતં વ્રજન્તં દુર્યોધનં શત્રુગણાવમર્દી । અન્વાહ્વયદ્યોદ્ધુમનાઃ કિરીટી બાણાભિવિદ્ધં રુધિરં વમન્તમ્
દુર્યોધન, જે દુશ્મનોના સમૂહને હરાવી શકે છે, ભયભીત થઈ ઝડપથી ભાગતો હતો; ત્યારે કિરીટધારી અર્જુને, યુદ્ધ માટે તત્પર થઈ, તીરોના ઘા ખાઈ લોહી વહાવતો દુર્યોધનને લલકાર્યો.
તસ્મિન્મહેષ્વાસવરેઽતિવિદ્ધે ધનઞ્જયેનાપ્રતિમેન યુદ્ધે। સર્વાણિ સૈન્યાનિ ભયાર્દિતાનિ ત્રાસં યયુઃ પાર્થમુદીક્ષ્ય તાનિ
જ્યારે મહાન ધનુષ્યધારીને, એટલે કે ધનંજયે, યુદ્ધમાં ભારે ઘાયલ કર્યો, ત્યારે બધા સૈનિકો પાર્થને જોઈને ભયથી કાંપી ઉઠ્યા.
તતસ્તુ તે શાન્તિપરાશ્ચ સર્વે દૃષ્ટ્વાઽર્જુનં નાગમિવ પ્રભિન્નમ્। ઉચ્ચૈર્નદન્તં બલમત્તમાજૌ મધ્યે સ્થિતં સિંહમિવર્ષભાણામ્
પછી, અર્જુનને, તૂટેલા હાથી જેવો, યુદ્ધમથકમાં ગર્જના કરતા અને વાછરડાઓ વચ્ચે સિંહ જેવો ઉભેલો જોઈ, બધા યોદ્ધાઓ શાંતિ ઇચ્છતા ડરી ગયા.
ગાણ્ડીવશબ્દેન તુ પાણ્ડવસ્ય યોધા નિપેતુઃ સહસા રથેભ્યઃ। ભયાર્દિતાઃ પાર્થશરાભિતપ્તાઃ સિંહાભિપન્ના ઇવ વારણેન્દ્રાઃ
પાંડવના ગાંડીવના ધ્વનિથી, યોદ્ધાઓ અચાનક પોતાના રથમાંથી નીચે કૂદી પડ્યા; પાર્થના તીરોના ઘા અને ભયથી તેઓ એ રીતે તપ્યા જેમ સિંહના હુમલાથી મહાહાથીઓ.
સંરક્તનેત્રઃ પુનરિન્દ્રકર્મા વૈકર્તનં દ્વાદશભિઃ પૃષત્કૈઃ। વિત્રાસ્ય તેષાં દ્રવતાં સમૈક્ષદ્દુઃશાસનં ચૈકરથેન પાર્થઃ
લાલ આંખોવાળા, ઇન્દ્ર જેવા કાર્યો કરનાર અર્જુને, કર્ણને બાર તીરો માર્યા અને દુશાસન સામે એક જ રથમાં મુકાબલો કર્યો, જેથી ભાગતા યોદ્ધાઓ વધુ ડરી ગયા.
કર્ણોઽબ્રવીત્પાર્થશરાભિતપ્તો દુર્યોધનં દુષ્પ્રસહં ચ દૃષ્ટ્વા । દૃષ્ટોઽર્જુનોઽયં પ્રતિયામ શીઘ્રં શ્રેયો વિધાસ્યામ ઇતો ગતેન
પાર્થના તીરોના ઘા ખાઈ, કર્ણે દુર્યોધન અને દુશાસનને જોઈ કહ્યું: 'અર્જુન આવી ગયો છે! ચાલો, ઝડપથી પાછા વળી જઈએ; પછી કંઈ સારું ઉપાય વિચારીશું.'
મન્યે ત્વયા તાત કૃતં ચ કાર્યં યદર્જુનોઽસ્માભિરિહાદ્ય દૃષ્ટઃ । ભૂયો વનં ગચ્છતુ સવ્યસાચી પશ્યામિ પૂર્ણં સમયં ન તેષામ્
હું માનું છું, રાજકુમાર, કે તું તારો કામ પૂરું કર્યું, કેમ કે આજે અર્જુન આપણને અહીં દેખાયો છે. હવે સવ્યસાચી ફરી વનમાં જતો રહે; હું જોઈ રહ્યો છું કે તેમનો સમય હજી પૂરો થયો નથી.
શરાર્દિતાસ્તે યુધિ પાણ્ડવેન પ્રસસુરન્યોન્યમથાહ્વયન્તઃ। કર્ણોઽબ્રવીદાપતત્યેષ જિષ્ણુર્દુર્યોધનં સંપરિવાર્ય યામઃ
પાંડવના તીરોના ઘા ખાઈ, તેઓ ભારે શ્વાસ લેતા અને એકબીજાને લલકારતા. કર્ણે કહ્યું: 'જિષ્ણુ આવી રહ્યો છે! ચાલો, દુર્યોધનને ઘેરી લઈ પાછા જઈએ.'
સર્વાસ્ત્રવિદ્વારણયૂથપાભઃ કાલે પ્રહર્તા યુધિ શાત્રવાણામ્। અયં ચ પાર્થઃ પુનરાગતો નો મૂલં ચ રક્ષ્યં ભરતર્ષભાણામ્
જે બધા શસ્ત્રોમાં નિપુણ છે, હાથીના ટોળાના નેતા જેવો છે, યોગ્ય સમયે યુદ્ધમાં શત્રુઓ પર ઘા કરે છે. હવે પાર્થ પાછો આવ્યો છે; આપણે ભરતવંશના મુખ્યનો રક્ષણ કરવું જોઈએ.
સમીક્ષ્ય પાર્થં તરસાઽઽપતન્તં દુર્યોધનઃ કાલમિવાત્તશસ્ત્રમ્ । ભયાર્તરૂપઃ શરણં પ્રપેદે દ્રોણં ચ કર્ણં ચ કૃપં ચ ભીષ્મમ્
પાર્થને હથિયારોથી સજ્જ કાળ જેવો ઝડપથી આવતો જોઈ, દુર્યોધન ભયથી ડરીને દ્રોણ, કર્ણ, કૃપ અને ભીષ્મ પાસે આશરો લેવા ગયો.
તં ભીતરૂપં શરણં વ્રજન્તં દુર્યોધનં શત્રુસહો નિષઙ્ગી। ઇત્યબ્રવીત્પ્રીતમનાઃ કિરીટી બાણાભિતપ્તં રુધિરં વમન્તમ્
દુર્યોધન, ભયભીત થઈ આશરો લેતો હતો; ત્યારે દુશ્મનોને હરાવનાર, તલવાર ધારણ કરનાર અર્જુન, મનમાં પ્રસન્ન થઈ, તીરોના ઘા ખાઈ લોહી વહાવતો દુર્યોધનને કહ્યું.
વિહાય કીર્તિં ચ યશશ્ચ લોકે યુદ્ધાત્પરાવૃત્ય પલાયસે કિમ્। ન નન્દયિષ્યન્તિ તવાહતાનિ તૂર્યાણિ યુદ્ધાદવરોપિતસ્ય
કિર્તિ અને યશ છોડી, યુદ્ધમાંથી પીઠ ફેરવી કેમ ભાગી રહ્યો છે? જ્યારે તું યુદ્ધમથકમાંથી હારીને નીચે ઉતરીશ, ત્યારે તારા માટે વિજયના વાદ્યો નહિ વાગે.
ન ભોક્ષ્યસે સોઽદ્ય મહીં સમગ્રાં યાનાનિ વસ્ત્રાણ્યથ ભોજનાનિ। કલ્યાણગન્ધીનિ ચ ચન્દનાનિ યુદ્ધાત્પરાવૃત્ય તુ ભોક્ષ્યસે કિમ્ । સુવર્ણમાલ્યાનિ ચ કુણ્ડલાનિ હારાંશ્ચ વૈડૂર્યકૃતોપધાનાન્
આજે તું આખી ધરતી, રથ, વસ્ત્ર કે ભોજન, શુભ સુગંધવાળું ચંદન, સોનાની માળા, કુંડળ કે વૈડૂર્યથી શોભતા હારનો આનંદ નહિ માણી શકે, જો યુદ્ધમાંથી પીઠ ફેરવીશ.
ચ્યુતરા યુદ્ધાન્ન તુ શઙ્ખશબ્દાસ્તથા ભવિષ્યન્તિ તવાદ્ય પાપ। ન ભોગહેતોર્વરચન્દનં ચ સ્ત્રિયશ્ચ મુખ્યા મધુરપ્રલાપાઃ । યુદ્ધાત્પ્રયાતસ્ય નરેન્દ્રસૂનો પરે ચ લોકે ફલિતા ન ચેહ
યુદ્ધ છોડીને ભાગીશ તો, હે પાપી, આજે તારા માટે શંખના ધ્વનિ નહિ વાગે. આનંદ માટે ઉત્તમ ચંદન કે મધુર બોલતી મુખ્ય સ્ત્રીઓ પણ નહિ મળે; રાજપુત્ર, જે યુદ્ધ છોડીને જાય છે, તેને આ લોક કે પરલોકમાં કશું ફળ મળતું નથી.
યુધિષ્ઠિરસ્યાસ્મિ નિદેશકારી પાર્થસ્તૃતીયો યુધિ ચ સ્થિરોસ્મિ। તદર્થમાવૃત્ય મુખં પ્રયચ્છનરેન્દ્રવૃત્તં સ્મર ધાર્તરાષ્ટ્રઃ
હું યુધિષ્ઠિરના આદેશોનું પાલન કરું છું; હું પાર્થ છું, યુદ્ધમાં ત્રીજો અને અડગ છું. તેથી, જ્યારે હું તમારું સામનો કરું છું, ત્યારે રાજાઓની રીતો યાદ રાખો, ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર.
મોઘં તવૈતદ્ભુવિ નામધેયં દુર્યોધનેતીહ કૃતં પુરસ્તાત્। દુર્યોધનસ્ત્વં પ્રથિતોસિ નામ્ના સુયોધનઃ સન્નિકૃતિપ્રધાનઃ
દુર્યોધન નામથી તમારું નામ ધરતી પર વ્યર્થ છે; લોકો તમને દુર્યોધન તરીકે ઓળખે છે, પણ ખરેખર તમે સુયોધન છો, સેનાઓ એકત્ર કરવાના મુખ્ય હો.
ન તે પુરસ્તાદથ પૃષ્ઠતો વા પશ્યામિ દુર્યોધન રક્ષિતારમ્। પરીપ્સ યુદ્ધેન કુરુપ્રવીર પ્રાણાન્મયા બાણબલાભિતપ્તાન્
દુર્યોધન, હું ન તો આગળ અને ન તો પાછળ તમારો રક્ષણકર્તા જોઈ શકતો નથી; હે કુરુવીર, મારા તીરોની તીવ્રતાથી દાઝેલા, યુદ્ધમાં પોતાનો જીવ બચાવવાનો પ્રયત્ન કરો.
આહૂયમાનસ્તુ સ તેન સઙ્ખ્યે મહાત્મના વૈ ધૃ નિવર્તિતશ્ચાપિ ગિરાઙ્કુશેન ગજો મદોન્મત્ત ઇવાઙ્કુશેન
યુદ્ધમાં એ મહાન આત્માએ બોલાવ્યા પછી, તે વાણીના તીખા અંકુશથી અટકાવવામાં આવ્યો, જેમ કે ઉન્મત્ત હાથી અંકુશથી રોકાય છે.
સોમૃષ્યમાણો વચસાઽભિમૃષ્ટો મહારથેનાતિરથસ્તરસ્વી । તતઃ સ પર્યાવવૃતે રથેન ભોગી યથા પાદતલાભિમૃષ્ટઃ
શબ્દોથી દુઃખી થયેલા, તે ઝડપી અને શક્તિશાળી રથયોધ્ધાએ સહન કરી શક્યું નહીં; પછી, માથા પર વાગેલા સાપ જેવો, તેણે પોતાનું રથ ફેરવી દીધું.
તતો દુર્યોધનઃ ક્રુદ્ધો વિક્ષિપન્ધનુરુત્તમમ્। ધૃતિં કૃત્વા સુવિપુલાં પ્રત્યુવાચ પऩઞ્જયમ્
પછી દુર્યોધન ગુસ્સે થઈ, પોતાનું ઉત્તમ ધનુષ્ય લહેરાવતા, મોટી હિંમત એકઠી કરી, પરંજયને જવાબ આપ્યો.
સોહમિન્દ્રાદભિક્રુદ્ધાન્ન બિભેમીહ ભારત । ભુક્ત્વા સુવિપુલં રાજ્યં વિત્તાનિ ચ સુખાનિ ચ। કિમર્થં યુદ્ધસમયે પલાપિષ્યે નરોત્તમ
હું અહીં ક્રોધિત ઇન્દ્રથી પણ ડરતો નથી, હે ભારત; વિશાળ રાજ્ય, ધન અને આનંદ ભોગવી લીધા પછી, યુદ્ધ સમયે હું કેમ ભાગું, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ?
એવમુક્ત્વા મહારાજઃ પ્રત્યયુધ્યત ભારત। સંન્યવર્તત શીઘ્રાશ્વસ્તોત્રાર્દિત ઇવ દ્વિપઃ
આ રીતે બોલ્યા પછી, રાજાએ યુદ્ધ શરૂ કર્યું, હે ભારત, અને ઝડપથી વળીને, ઝડપથી દોડતા ઘોડાઓથી પીડાતા હાથી જેવો બન્યો.
આક્રાન્તભોગસ્તેજસ્વી ધનુર્વક્ર ઇવોરગઃ । રથં રથેન સંગમ્ય યોધયામાસ પાણ્ડવમ્
તેની શક્તિ જાગી હતી, જેમ કે ફણ ફેલાવતો સાપ, તેણે પોતાનું રથ પાંડવના રથ સાથે જોડ્યું અને યુદ્ધ શરૂ કર્યું.
તં પ્રેક્ષ્ય કર્ણઃ પરિવર્તમાનં નિવૃત્ય સંસ્તમ્ભિતસર્વગાત્રમ્ । દુર્યોધનં દક્ષિણતોઽન્વરક્ષત્પાર્થાન્મહાબાહુરધિજ્યધન્વા
તેને વળતા જોઈ, કર્ણે પોતાના બધા અંગો સંયમમાં રાખી, ધનુષ્ય તણેલું, શક્તિશાળી હાથવાળો, દુર્યોધનના જમણા બાજુએ રહી, પાંડવો સામે તેનું રક્ષણ કર્યું.