દુર્યોધનહિતાર્થાય યુદ્ધ્વા પાર્થેન સંગરે। પૃથાસુતહિતાર્થાય પરાજિત ઇવાભવત્
દુર્યોધનના ભલાઈ માટે એ પાર્થ સાથે યુદ્ધ કર્યો, પણ પૃથાના પુત્રોના હિત માટે જાણે હારી ગયો હોય એમ લાગ્યું.
ભીષ્મં વિજિત્ય સંગ્રામે કુરૂણાં મિષતાં રણે। તતો યુદ્ધમનાઃ પ્રાયાત્પાર્થઃ પઞ્ચ મહારથાન્
ભીષ્માને યુદ્ધમાં હરાવીને, કુરુઓની સામે, પાર્થ યુદ્ધ માટે મનમાં ઉત્સાહ લઈને પાંચ મહારથીઓ સામે આગળ વધ્યો.
આદદાનશ્ચ નારાચાન્વિમૃશન્નિષુધી અપિ। સંસ્પૃશાનશ્ચ ગાણ્ડીવં ભૂયઃ કર્ણં સમભ્યગામ્
એ તીરો ઉપાડી, ધનુષ્યની ડોરી તપાસી અને વારંવાર ગાંડીવને સ્પર્શતો, ફરીથી કર્ણ સામે ગયો.
કર્ણ યત્તત્સભામધ્યે બહ્વબદ્ધં પ્રભાષસે। ન મે યુધિ સમોઽસ્તીતિ તદિદં પ્રત્યુપસ્થિતમ્
'કર્ણ, તું સભામાં જે મોટાઈપૂર્વક કહ્યું હતું કે, યુદ્ધમાં મારો કોઈ સમાન નથી, એ વાતનો પરિક્ષા સમય હવે આવી ગયો છે.'
એષોઽન્તક ઇવ ક્રુદ્ધઃ સર્વભૂતાવમર્દનઃ। અદૂરાત્પ્રત્યુપસ્થાય જૃમ્ભતે કેસરી યથા। ન પલાયસ્વ શૂરશ્ચેત્સ્થિત્વા યુધ્યસ્વ ફલ્ગુનમ્
હેરો, એ તો મૃત્યુ જેવો રોષે ભરાયો આવી રહ્યો છે, બધાં જીવંતોનો દમન કરનાર છે; નજીકથી સિંહ જેવો ગર્જના કરી રહ્યો છે. જો તું વીર છે તો ભાગીશ નહીં—અર્જુન સામે ઊભો રહીને લડ.
નાહં બિભેમિ બીભત્સોઃ કૃષ્ણાદ્વા દેવકીસુતાત્ । પાણ્ડવેભ્યોપિ સર્વેભ્યઃ ક્ષત્રધર્મમનુવ્રતઃ
હું ભીમસેનથી, કે દેવકીપુત્ર કૃષ્ણથી, કે બધા પાંડવો સાથે પણ ડરતો નથી, કારણ કે હું ક્ષત્રિય ધર્મમાં અડગ છું.
સત્વાધિકાનાં શૂરાણાં ધનુર્વેદોપજીવિનામ્ । દર્શનાઞ્જાયતે દર્પઃ સ્વરશ્ચ ન વિષીદતિ
શક્તિશાળી અને ધનુર્વેદમાં પારંગત વીરોએ એકબીજાને જોયા પછી ગર્વ થાય છે અને એમની વાણી કદી કંપતી નથી.
પશ્યત્વાચાર્યપુત્રો મામર્જુનેન સમં યુધિ। યુધ્યમાનં સુસંયુક્તં દૈવં તુ દુરતિક્રમમ્
ગુરુપુત્ર જોઈ શકે કે હું અર્જુન સાથે સમાન રીતે, સારી રીતે તૈયાર થઈને યુદ્ધ કરું છું; પણ ભાગ્યને જીતવું સહેલું નથી.
કો દોષઃ કર્ણ શૂરાણાં વાચા સાકં હિ પૌરુષમ્ । વિદ્યતે યદિ તલ્લોકે ગુણોત્તરમિહોચ્યતે
કર્ણ, વીરોએ વીરતા સાથે સાહસપૂર્વક બોલવું એમાં શું દોષ છે? જો આ ગુણ દુનિયામાં છે તો એ અહીં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
યુવ્યસ્વ ત્વમભીઃ પાર્થં પ્રપલાયસ્વ મા રણાત્। ઉક્તં વચઃ સ્મરન્કર્ણ નાહમિત્યાદિ સંયુગે
તારે તો પાર્થને નિર્ભયતાથી લલકારવું કે યુદ્ધમાંથી ભાગી જવું—યાદ રાખજે, કર્ણ, યુદ્ધમાં બોલાયેલા આ શબ્દો: 'હું નથી'.
તં સમન્તાદ્રથાઃ પઞ્ચ પરિવાર્ય ધનઞ્જયમ્। ત ઇષૂન્સમ્યગસ્યન્તો મુમુક્ષન્તોપિ જીવિતાત્
પછી પાંચ રથોએ ધનંજયને ચારે બાજુથી ઘેરી લીધો; બાણ છોડવા ઉત્સુક હતા, છતાં પોતાનું જીવન વધારે મૂલ્યવાન માન્યું.
તે લાભમિવ મન્વાનાઃ ક્ષિપ્રમાર્ચ્છન્ધનઞ્જયમ્। શરૌઘાન્સમ્યગસ્યન્તો જીમૂતા ઇવ વાર્ષિકાઃ
મોટો લાભ મળ્યો એમ માનીને, તેઓ ઝડપથી ધનંજય પાસે પહોંચ્યા અને વરસાદી ઋતુના વાદળ જેવો બાણવર્ષા કરવા લાગ્યા.
બહુભિર્નિશિતૈર્બાણૈર્વિવિધૈર્લોમવાપિભિઃ । આદ્રવન્પ્રત્યવસ્થાય પ્રત્યવિધ્યન્ધનઞ્જયમ્
ઘણા તીખા અને વિવિધ પાંખવાળા બાણોથી, તેઓ આગળ વધ્યા, સ્થિર રહી ધનંજય પર પ્રહાર કર્યા.
તતઃ પ્રહસ્ય બીભત્સુઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાંવરઃ । દિવ્યમસ્ત્રં વિકુર્વાણઃ પ્રત્યયાદ્રથસત્તમાન્
પછી ભીમસેન, શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, હસ્યો અને દૈવી અસ્ત્ર ઉપસાવીને, એ શ્રેષ્ઠ રથીઓને પાછા હાંકી દીધા.
યથા રશ્મિભિરાદિત્યઃ પ્રચ્છાદયતિ મેદિનીમ્। એવં ગાણ્ડીવનિર્મુક્તૈઃ શરૈઃ પ્રાચ્છાદયદ્દિશઃ
જેમ સૂર્ય પોતાની કિરણોથી ધરતીને ઢાંકી દે છે, તેમ તેણે ગાંડીવમાંથી છોડેલા બાણોથી ચારે દિશા ઢાંકી દીધી.
ન રથાનાં ન નગાનાં ન ધ્વજાનાં ન વાજિનામ્। અવિદ્ધં નિશિતૈર્બાણૈરાસીદ્દ્યૂઙ્ગુલમન્તરમ્
રથ, ધ્વજ, હાથી કે ઘોડા—ક્યાંય એક આંગળી જેટલું પણ સ્થાન એવું નહોતું કે જ્યાં તીખા બાણ વાગ્યા ન હોય.
સર્વે શાન્તિપરા યોધાઃ સ્વચિત્તં નાભિજઝિરે । હસ્તિનોઽશ્વાશ્ચ વિત્રસ્તા વ્યવલીયન્ત ભારત
બધા યોદ્ધાઓ શાંતિ ઇચ્છતા થયા, એમનું મન ડગમગી ગયું; હાથી અને ઘોડા ડરીને ચારે તરફ ભાગી પડ્યા, હે ભારત.
યથા નલવનં નાગઃ પ્રભિન્નઃ ષાષ્ટિહાયનઃ । એવં સર્વાનપામૃદ્ગાદર્જુનઃ શસ્ત્રતેજસા
જેમ સાઠ વર્ષનો હાથી નાળિયેરના વનને પછાડી નાખે, તેમ અર્જુને પોતાના શસ્ત્રપ્રભાથી બધા શત્રુઓને દબાવી દીધા.
ગાણ્ડીવસ્ય તુ ઘોષેણ પૃથિવી સમકમ્પત। મનાંસિ ધાર્તરાષ્ટ્રાણામપ્યકૃન્તદ્ધનઞ્જયઃ
ગાંડીવના ઘોષથી ધરતી ધ્રૂજી ઉઠી અને ધનંજયે ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોના મન પણ ગભરાવી દીધા.
તતો વિગાહ્ય સૈન્યાનાં મધ્યં શસ્ત્રભૃતાંવરઃ । સારથિં સમરે શૂરસ્ત્વભ્યભાષત વીર્યવાન્
પછી એ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ યોદ્ધાએ સેના વચ્ચે જઈને, યુદ્ધમાં પોતાના સારથીને હિંમતપૂર્વક કહ્યું.
સંનિયમ્ય હયાનેતાન્મન્દં વાહય સારથે । આચાર્યપુત્રં સમરે યોધયિષ્યેઽપરાજિતમ્
આ ઘોડાઓને રોકી ધીમે હાંકો, સારથી; હું યુદ્ધમાં અપરાજિત ગુરુપુત્ર સાથે લડવા જઈ રહ્યો છું.
પુરા હ્યેષ મયા યુક્તઃ સ મે ભવતિ પૃષ્ઠતઃ ।। એવમુક્તેઽર્જુનેનાસાવશ્વત્થામરથં પ્રતિ
કારણ કે એ પહેલાં પણ મારી સાથે જોડાયેલો હતો અને હવે મારી પાછળ ઊભો છે; આમ અર્જુને કહ્યું ત્યારે અશ્વત્થામા રથ તરફ આગળ વધ્યો.
એષોપયાતિ બીભત્સુર્વ્યથિતો ગાઢવેદનઃ
હવે જુઓ, બીભત્સુ ભારે દુઃખમાં અને પીડામાં અહીં આવી રહ્યો છે.
તં તુ તત્રૈવ યાસ્યામિ નાસૌ મુચ્યેત જીવિતાત્
હું તુરંત ત્યાં જઈશ અને એ જીવતો બચી નહીં શકે.
નાસૌ ભયેન નિર્યાતો મહાત્મા પાકશાસનિઃ। નૈવં ભીતા નિવર્તન્તે ન પુનર્ગાઢવેદનાઃ
પાકશાસનપુત્ર એ મહાન આત્મા ડરથી ભાગ્યો નથી; સાચા ડરેલા લોકો પાછા ફરતા નથી, અને જેને ભારે પીડા હોય એ પણ પાછા આવતાં નથી.
યદ્યેનમભિસંરબ્ધં પુનરેવાભિયાસ્યસિ। બહૂન્યસ્ત્રાણિ જાનીતે ન પુનર્મોક્ષ્યતે ભવાન્
જો તું ફરી ગુસ્સામાં એને સામનો કરશ, તો એ અનેક શસ્ત્રો જાણે છે; પછી તું બચી નહીં શકે.
દિષ્ટ્યા દુર્યોધનો મુક્તો દિષ્ટ્યા ગાવઃ પલાયિતાઃ। મુક્તો દિષ્ટ્યા ચ સંગ્રામે કિં રણેન કરિષ્યસિ
સૌભાગ્યથી દુર્યોધન છૂટી ગયો, ગાયો પણ બચી ગઈ, અને તું પણ યુદ્ધમાંથી મુક્ત થયો — હવે યુદ્ધ કરીને શું હાંસલ કરશે?
ક્રોશમાત્રમપાક્રમ્ય બલમન્વાનયામહે। અન્વાગતબલાઃ પાર્થં પુનરેવાભિયાસ્યથ
અમે એક ક્રોશ જેટલું દૂર જઈને અમારી સેના ભેગી કરીશું; પછી તું ફરી પార్థનો સામનો કરજે.
કર્ણં પરાજિતં દૃષ્ટ્વા પાર્થો વૈરાટિમબ્રવીત્। એતં માં પ્રાપયેદાનીં રથવૃન્દં પ્રહારિણામ્
કર્ણને હરાવ્યો જોઈને પાર્થે વિરાટ રાજાને કહ્યું: 'મને હવે યુદ્ધ માટે તૈયાર રથોની પાંખ પાસે લઈ જા.'
યત્ર શાન્તનવો ભીષ્મઃ સર્વેષાં નઃ પિતામહઃ । સુયુદ્ધં કાઙ્ક્ષમાણો વૈ રથે તિષ્ઠતિ દંશિતઃ
જ્યાં શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ, આપણા પિતામહ, સુંદર યુદ્ધની ઈચ્છા સાથે પોતાના રથ પર શસ્ત્રધારી ઊભા છે.