તં દૃષ્ટ્વા પરમપ્રીતો ગન્ધર્વશ્ચિત્રમદ્ભુતમ્ । શશંસ દેવરાજાય ચિત્રસેનઃ પ્રતાપવાન્
એ અદ્ભુત અને આશ્ચર્યજનક દૃશ્ય જોઈને, આનંદિત ગંધર્વ ચિત્રસેનએ એ વાત દેવરાજને સંભળાવી.
પશ્યેમાનરિનિર્દારાન્સંસક્તાનિવ ગચ્છતઃ । ચિત્રરૂપમિદં જિષ્ણોર્દિવ્યમસ્ત્રમુદીર્યતઃ
જુઓ, એ શત્રુવિનાશક યોદ્ધાઓ કેવી રીતે એકસાથે આગળ વધી રહ્યા છે, અને જિષ્ણુ જ્યારે દિવ્ય શસ્ત્ર છોડે છે, ત્યારે તેનું અદભુત રૂપ કેવું છે.
નેદં મનુષ્યાઃ શ્રદ્દધ્યુર્ન હીદં તેષુ વિદ્યતે। સૌરાણાં ચ મહાસ્રાણાં વિચિત્રોઽયં સમાગમઃ
માણસો તો એ વાત પર વિશ્વાસ પણ ન કરે, કેમ કે એવા મહાન સૌર શસ્ત્રોનો સંઘર્ષ એમની વચ્ચે ક્યાંય જોવા મળતો નથી.
મધ્યન્દિનગતં સૂર્યં પ્રતપન્તમિવામ્બરે । ન શક્નુવન્તિ સૈન્યાનિ પાણ્ડવં પ્રસમીક્ષિતુમ્
જેમ મધ્યાહ્નના સૂર્યને આકાશમાં તેજથી કોઈ જોઈ શકતું નથી, એમ પાંડવને પણ સેના જોઈ શકતી નહોતી.
ઉભૌ વિશ્રુતકર્માણાવુભૌ શૂરૌ મહીક્ષિતામ્ । ઉભૌ વિચિત્રકર્માણાવુભૌ યુધિ દુરાસદૌ
બન્ને યોદ્ધાઓના કૃત્યો પ્રસિદ્ધ છે, બન્ને રાજાઓમાં વીર છે, બન્ને અદભુત કાર્યો કરે છે અને બન્ને યુદ્ધમાં અપરાજેય છે.
ઇત્યુક્તો દેવરાજસ્તુ પાર્થભીષ્મસમાગમમ્। પૂજયામાસ દિવ્યેન પુષ્પવર્ષેણ ભારત
આ રીતે કહેતા, દેવરાજે પાર્થે અને ભીષ્મના સંગમને દિવ્ય પુષ્પવર્ષથી સન્માન આપ્યો, હે ભારત.
[અશ્વત્થામા તતોઽભ્યેત્ય દ્રુતં કર્ણમભાષત । અહમેકો હનિષ્યામિ સમેતાન્સર્વપાણ્ડવાન્
પછી અશ્વત્થામાએ ઝડપથી કર્ણ પાસે જઈને કહ્યું: 'હું એકલો જ બધા પાંડવોને એકઠા મળીને પણ મારી નાખીશ.'
ઇતિ કર્મ સમક્ષં મે સભામધ્યે ત્વયોદિતમ્ । ન તુ તત્કૃતમેકસ્માદ્ભીતો ધાવસિ સૂતજ
આ કામ assemblyમાં મારી સામે તું ખુલ્લેઆમ કહ્યું હતું, પણ એ તું પૂરું કર્યું નથી; ડરીને તું ભાગી રહ્યો છે, રથચાલકના પુત્ર.
વૈચિત્રવીર્યજાઃ સર્વે ત્વામાશ્રિત્ય પૃથાસુતાન્ । જેતુમિચ્છન્તિ સંગ્રામે ભવાન્યુધ્યસ્વ ફલ્ગુનમ્
વૈચિત્રવીર્યના બધા પુત્રો તારા પર આધાર રાખીને પૃથાના દીકરાઓને યુદ્ધમાં હરાવવાની ઈચ્છા રાખે છે; તારે ફાલ્ગુન સાથે યુદ્ધ કરવું જ જોઈએ.
અશ્વત્થામોદિતં વાક્યં શ્રુત્વા દુર્યોધનસ્તદા । પ્રત્યુવાચ રુષા દ્રૌણિં કર્ણપ્રિયચિકીર્ષયા
અશ્વત્થામાના આ વચન સાંભળી દુર્યોધને, કર્ણને ખુશ કરવા માટે અને ગુસ્સામાં, દ્રૌણિ એટલે દ્રોણના પુત્રને જવાબ આપ્યો.
મા માનભઙ્ગં વિપ્રેન્દ્ર કુરુ વિશ્રુતકર્મણઃ । માનભઙ્ગેન રાજ્ઞાં તુ બલહાનિર્ભવિષ્યતિ
હે મહાન બ્રાહ્મણ, જેનું કૃત્ય જગતભરમાં પ્રસિદ્ધ છે, એ વીરનું અપમાન કરશો નહીં; રાજાનો અપમાન થવાથી સૈનિકોની શક્તિ ઘટી જાય છે.
શૂરા વદન્તિ સંગ્રામે વાચા કર્માણિ કુર્વતે। પરાક્રમન્તિ સંગ્રામે સ્વસ્ય વીર્યાનુસારતઃ
વીર યુદ્ધમાં મોટા મોટા વચન બોલે છે અને કામ પણ કરે છે; પોતપોતાની શક્તિ પ્રમાણે યુદ્ધમાં પુરુષાર્થ કરે છે.
તસ્માત્તં નાર્હતિ ભવાન્ગર્હિતું શૂરસંમતમ્ । રાજ્ઞૈવમુક્તઃ સ દ્રૌણિર્ગતરોષોઽભવત્તદા ।।]
એટલે તારે એ વીરનું અપમાન કરવું યોગ્ય નથી, જેને બધા વીર માન આપે છે; રાજાએ આવું કહ્યાના પછી દ્રોણપુત્રનો ગુસ્સો શાંત થયો.
તતો ભીષ્મઃ શાન્તનવો બાણાન્પાર્શ્વે સમાર્પયત્। અસ્યતઃ પ્રતિસન્ધાય વિવૃતં સવ્યસાચિનઃ
પછી શાંતનુના પુત્ર ભીષ્માએ પોતાના બાણ બાજુમાં રાખ્યા અને તયાર થઈને ધનુષ્ય ખેંચવા લાગ્યા, એ સમયે સવ્યસાચી ખુલ્લેઆમ ઉભો હતો.
તતઃ પ્રસહ્ય બીભત્સુઃ પૃથુધારેણ કાર્મુકમ્। ન્યકૃન્તદ્ગૃધ્રપત્રેણ ભીષ્મસ્યામિતતેજસઃ
ત્યારે બીમસેને જોરથી ભીષ્માના મહાન ધનુષ્યને પહોળા અને ગૃધ્રપાંખવાળા તીરમાં કાપી નાખ્યું.
અથૈનં દશભિઃ પશ્ચાત્પ્રત્યવિધ્યત્સ્તનાન્તરે। યતમાનં પરાક્રાન્તં કુન્તીપુત્રો ધનઞ્જયઃ
પછી કુંતીપુત્ર ધનંજયે, જે પુરુષાર્થ કરી રહ્યો હતો, એને પાછળથી દસ તીરો છાતીમાં મારીને ઘાયલ કર્યો.
સ પીડિતો મહાબાહુર્ગૃહીત્વા રથકૂબરમ્ । ગોઙ્ગેયો યુધિ દુર્ધર્ષસ્તસ્થૌ દીપ ઇવાતુરઃ
ઘાયલ થયેલા ગંગાપુત્ર ભીષ્માએ રથનું યોક પકડીને યુદ્ધમાં ઊભો રહ્યો; એ સમયે એ જીતવું અઘરું હતું, જાણે દુઃખમાં દીવો ટિમટિમે છે.
તં વિસંજ્ઞમપોવાહ સંયન્તા રથવાજિનામ્ । ઉપદેશમનુસ્મૃત્ય રક્ષમાણો મહારથમ્
પછી રથચાલકે એ મહારથીને, જે બેભાન થયો હતો, શીખ આપીને અને બચાવીને રથમાં દૂર લઈ ગયો.
પરાક્રમે ચ શૌર્યે ચ વીર્યે સત્ત્વે બલે રણે। શસ્ત્રાસ્ત્રેષુ ચ સર્વેષુ લાઘવે દૂરપાતને
પુરૂષાર્થ, શૌર્ય, બળ, ધીરજ અને યુદ્ધની શક્તિમાં, દરેક શસ્ત્ર અને અસ્ત્રમાં, ચપળતા અને દૂર સુધી તીરો ફેંકવામાં,
યસ્ય નાસ્તિ સમો લોકે પિતૃદત્તવરશ્ચ યઃ। જિતશ્રમો જિતારાતિર્નિસ્તન્દ્રિઃ ખેદવર્જિતઃ । યઃ સ્વેચ્છામરણઃ શૂરઃ પિતૃશુશ્રૂષણે રતઃ
જેને દુનિયામાં કોઈ સમાન નથી, જેને પિતાએ વરદાન આપ્યું છે, જે થાકે નહીં, દુશ્મનને હરાવી નાખે છે, કદી કંટાળતો નથી, પોતે ઈચ્છે ત્યારે મૃત્યુ પામે છે અને પિતાની સેવા કરવાનું પસંદ કરે છે, એવો એ વીર છે.
દુર્યોધનહિતાર્થાય યુદ્ધ્વા પાર્થેન સંગરે। પૃથાસુતહિતાર્થાય પરાજિત ઇવાભવત્
દુર્યોધનના ભલાઈ માટે એ પાર્થ સાથે યુદ્ધ કર્યો, પણ પૃથાના પુત્રોના હિત માટે જાણે હારી ગયો હોય એમ લાગ્યું.
ભીષ્મં વિજિત્ય સંગ્રામે કુરૂણાં મિષતાં રણે। તતો યુદ્ધમનાઃ પ્રાયાત્પાર્થઃ પઞ્ચ મહારથાન્
ભીષ્માને યુદ્ધમાં હરાવીને, કુરુઓની સામે, પાર્થ યુદ્ધ માટે મનમાં ઉત્સાહ લઈને પાંચ મહારથીઓ સામે આગળ વધ્યો.
આદદાનશ્ચ નારાચાન્વિમૃશન્નિષુધી અપિ। સંસ્પૃશાનશ્ચ ગાણ્ડીવં ભૂયઃ કર્ણં સમભ્યગામ્
એ તીરો ઉપાડી, ધનુષ્યની ડોરી તપાસી અને વારંવાર ગાંડીવને સ્પર્શતો, ફરીથી કર્ણ સામે ગયો.
કર્ણ યત્તત્સભામધ્યે બહ્વબદ્ધં પ્રભાષસે। ન મે યુધિ સમોઽસ્તીતિ તદિદં પ્રત્યુપસ્થિતમ્
'કર્ણ, તું સભામાં જે મોટાઈપૂર્વક કહ્યું હતું કે, યુદ્ધમાં મારો કોઈ સમાન નથી, એ વાતનો પરિક્ષા સમય હવે આવી ગયો છે.'
એષોઽન્તક ઇવ ક્રુદ્ધઃ સર્વભૂતાવમર્દનઃ। અદૂરાત્પ્રત્યુપસ્થાય જૃમ્ભતે કેસરી યથા। ન પલાયસ્વ શૂરશ્ચેત્સ્થિત્વા યુધ્યસ્વ ફલ્ગુનમ્
હેરો, એ તો મૃત્યુ જેવો રોષે ભરાયો આવી રહ્યો છે, બધાં જીવંતોનો દમન કરનાર છે; નજીકથી સિંહ જેવો ગર્જના કરી રહ્યો છે. જો તું વીર છે તો ભાગીશ નહીં—અર્જુન સામે ઊભો રહીને લડ.
નાહં બિભેમિ બીભત્સોઃ કૃષ્ણાદ્વા દેવકીસુતાત્ । પાણ્ડવેભ્યોપિ સર્વેભ્યઃ ક્ષત્રધર્મમનુવ્રતઃ
હું ભીમસેનથી, કે દેવકીપુત્ર કૃષ્ણથી, કે બધા પાંડવો સાથે પણ ડરતો નથી, કારણ કે હું ક્ષત્રિય ધર્મમાં અડગ છું.
સત્વાધિકાનાં શૂરાણાં ધનુર્વેદોપજીવિનામ્ । દર્શનાઞ્જાયતે દર્પઃ સ્વરશ્ચ ન વિષીદતિ
શક્તિશાળી અને ધનુર્વેદમાં પારંગત વીરોએ એકબીજાને જોયા પછી ગર્વ થાય છે અને એમની વાણી કદી કંપતી નથી.
પશ્યત્વાચાર્યપુત્રો મામર્જુનેન સમં યુધિ। યુધ્યમાનં સુસંયુક્તં દૈવં તુ દુરતિક્રમમ્
ગુરુપુત્ર જોઈ શકે કે હું અર્જુન સાથે સમાન રીતે, સારી રીતે તૈયાર થઈને યુદ્ધ કરું છું; પણ ભાગ્યને જીતવું સહેલું નથી.
કો દોષઃ કર્ણ શૂરાણાં વાચા સાકં હિ પૌરુષમ્ । વિદ્યતે યદિ તલ્લોકે ગુણોત્તરમિહોચ્યતે
કર્ણ, વીરોએ વીરતા સાથે સાહસપૂર્વક બોલવું એમાં શું દોષ છે? જો આ ગુણ દુનિયામાં છે તો એ અહીં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
યુવ્યસ્વ ત્વમભીઃ પાર્થં પ્રપલાયસ્વ મા રણાત્। ઉક્તં વચઃ સ્મરન્કર્ણ નાહમિત્યાદિ સંયુગે
તારે તો પાર્થને નિર્ભયતાથી લલકારવું કે યુદ્ધમાંથી ભાગી જવું—યાદ રાખજે, કર્ણ, યુદ્ધમાં બોલાયેલા આ શબ્દો: 'હું નથી'.