ઇયં ચ મે સખી દાસી યત્રાહં તત્ર ગામિની। દુહિતા દાનવેન્દ્રસ્ય શર્મિષ્ઠા વૃષપર્વણઃ
આ મારી સખી અને દાસી છે, હું જ્યાં જાઉં ત્યાં એ પણ જાય છે. એ દાનવરાજ વૃષપર્વાની પુત્રી શર્મિષ્ઠા છે.
કથં તુ તે સખી દાસી કન્યેયં વરવર્ણિની। અસુરેન્દ્રસુતા સુભ્રૂઃ પરં કૌતૂહલં હિ મે
પણ, હે સુંદર ભ્રૂવાળી, તારી આ સખી, અસુરરાજાની પુત્રી, કેવી રીતે તારી દાસી છે? મને ખૂબ જ આશ્ચર્ય છે.
નૈવ દેવી ન ગન્ધર્વી ન યક્ષી ન ચ કિન્નરી। નૈવંરૂપા મયા નારી દૃષ્ટપૂર્વા મહીતલે
ન તો એ દેવી છે, ન ગંધર્વી, ન યક્ષી કે કિન્નરી. આવી રૂપવાળી સ્ત્રી મેં પૃથ્વી પર ક્યારેય જોઈ નથી.
શ્રીરિવાયતપદ્માક્ષી સર્વલક્ષણશોભના। અસુરેન્દ્રસુતા કન્યા સર્વાલઙ્કારભૂષિતા
પાંખડી જેવી આંખોવાળી, શ્રી જેવી તેજસ્વી, સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત, અને સર્વ આભૂષણોથી શોભાયમાન, એ અસુરરાજાની પુત્રી છે.
દૈવેનોપહતા સુભ્રૂરુતાહો તપસાપિ વા। અન્યથૈષાઽનવદ્યાઙ્ગી દાસી નેહ ભવિષ્યતિ
નિશ્ચયે, કદીક ભાગ્ય કે તપના પ્રભાવથી, હે સુંદર ભ્રૂવાળી, એ અહીં દાસી બની છે; નહિંતર, નિર્દોષ અંગોવાળી એ કન્યા કદી દાસી ન હોત.
અસ્યા રૂપેણ તે રૂપં ન કિંચિત્સદૃશં ભવેત્। પુરા દુશ્ચરિતેનેયં તવ દાસી ભવત્યહો
એના રૂપની સામે તારો રૂપ કંઈ જ નથી. નિશ્ચયે, ભૂતકાળના કોઈ દુષ્કર્મના કારણે એ તારી દાસી બની છે—આ તો અદ્ભુત છે!
સર્વ એવ નરશ્રેષ્ઠ વિધાનમનુવર્તતે। વિધાનવિહિતં મત્વા મા વિચિત્રાઃ કથાઃકૃથાઃ
હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, બધા લોકો નિયમ પ્રમાણે જ ચાલે છે. જે નિયમથી નક્કી થયેલું છે, એ પ્રમાણે જ સમજવું જોઈએ; અણોખી વાતો કરીને વિચિત્ર ચર્ચાઓ કરવી નહીં.
રાજવદ્રૂપવેષૌ તે બ્રાહ્મીં વાચં બિભર્ષિ ચ। કો નામ ત્વં કુતશ્ચાસિ કસ્ય પુત્રશ્ચ શસ મે
તમે રાજાની જેમ દેખાઓ છો અને વસ્ત્ર પણ રાજાવાળા પહેર્યા છે, પણ બોલો તો બ્રાહ્મણની જેમ બોલો છો. કહો, તમે કોણ છો, ક્યાંથી આવ્યા છો અને કોના પુત્ર છો?
બ્રહમચર્યેણ વેદો મે કૃત્સ્રઃ શ્રુતિપથં ગતઃ। રાજાહં રાજપુત્રશ્ચ યયાતિરિતિ વિશ્રુતઃ
બ્રહ્મચર્યથી મેં આખા વેદને શ્રવણમાર્ગે પ્રાપ્ત કર્યો છે. હું રાજા છું, રાજાપુત્ર છું અને યયાતિ નામે પ્રસિદ્ધ છું.
કેનાસ્યર્થેન નૃપતે ઇમં દેશમુપાગતઃ। જિઘૃક્ષુર્વારિજં કિંચિદથવા મૃગલિપ્સયા
હે રાજા, તમે કયા કામ માટે અહીં આવ્યા છો? શું તમે પાણી લેવા આવ્યા છો કે પછી શિકાર કરવાની ઈચ્છા રાખો છો?
મૃગલિપ્સુરહં ભદ્રે પાનીયાર્થમુપાગતઃ। બહુધાઽપ્યનુયુક્તોઽસ્મિ તદનુજ્ઞાતુમર્હસિ
હે સુમને, હું શિકાર કરવા ઈચ્છતો હતો અને પાણી માટે અહીં આવ્યો છું. તમે મને અનેક રીતે પૂછપરછ કરી છે, હવે કૃપા કરીને મને મંજૂરી આપો.
દ્વાભ્યાં કન્યાસહસ્રાભ્યાં દાસ્યા શર્મિષ્ઠયા સહ। ત્વદધીનાઽસ્મિ ભદ્રં તે સખા ભર્તા ચ મે ભવ
હું બે હજાર કન્યાઓ અને દાસી શર્મિષ્ઠા સાથે તમારી આજ્ઞામાં છું. તમારો કલ્યાણ થાય, તમે મારા મિત્ર અને પતિ બનો.
અસુરેન્દ્રસુતામીક્ષ્ય તસ્યાં સક્તેન ચેતસા। શર્મિષ્ઠા મહિષી મહ્યમિતિ મત્વા વચોઽબ્રવીત્
જ્યારે મેં અસુરરાજાની પુત્રીને જોયી અને મનથી તેની તરફ આકર્ષિત થયો, ત્યારે મેં વિચાર્યું કે શર્મિષ્ઠા મારી રાણી બને, અને એ પ્રમાણે બોલી પડ્યો.
વિદ્ધ્યૌશનસિ ભદ્રં તે ન ત્વામર્હોઽસ્મિ ભામિનિ। અવિવાહ્યા હિ રાજાનો દેવયાનિ પિતુસ્તવ
હે ઉશનસની પુત્રી, તમારો કલ્યાણ થાય. હું તમારો લાયક નથી, હે સુંદરિ; કારણ કે રાજાઓ દેવયાની, એટલે કે તમારા પિતાની દીકરીને પરણતા નથી.
પરભાર્યા સ્વસા શ્રેષ્ઠા સગોત્રા પતિતા સ્નુષા। અવરા ભિક્ષુકાઽસ્વસ્થા અગમ્યાઃ કીર્તિતા બુધૈઃ
બીજાની પત્ની, પોતાની બહેન, એક જ કુળની સ્ત્રી, પતિત સ્ત્રી, વહુ, નીચ, ભીખારી અને બીમાર સ્ત્રીઓ — જ્ઞાની લોકો કહે છે કે એ સ્ત્રીઓથી દૂર રહેવું જોઈએ.
સંસૃષ્ટં બ્રહ્મણા ક્ષત્રં ક્ષત્રેણ બ્રહ્મ સંહિતમ્। `અન્યત્વમસ્તિ ન તયોરેકાન્તતરમાસ્થિતે।' ઋષિશ્ચાપ્યૃષિપુત્રશ્ચ નાહુષાઙ્ગ વહસ્વ મામ્
બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે, અને બંને પોતપોતાના સ્થાન પર રહે ત્યારે એમાં કોઈ ભેદ નથી. હે નાહુષના વંશજ, તમે ઋષિ હો કે ઋષિપુત્ર, મને સ્વીકારો.
એકદેહોદ્ભવા વર્ણાશ્ચત્વારોઽપિ વરાઙ્ગને। પૃથગ્ધર્માઃ પૃથક્શૌચાસ્તેષાં તુ બ્રાહ્મણો વરઃ
હે સુંદરાંગવાળી, ચારેય વર્ણો એક જ શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થયા છે. તેમનાં ધર્મ અને શુદ્ધિ અલગ-અલગ છે, પણ એમાં બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ છે.
પાણિ ધર્મો નાહુષાઽયં ન પુંભિઃ સેવિતઃ પુરા। તં મે ત્વમગ્રહીરગ્રે વૃણોમિ ત્વામહં તતઃ
હે નાહુષકુળના, હાથ પકડવાનો આ રીત અગાઉ કોઈએ અપનાવી નહોતી, પણ તમે પહેલો મારો હાથ પકડી લીધો, એટલે હવે હું તમને પસંદ કરું છું.
કથં નુ મે મનસ્વિન્યાઃ પાણિમન્યઃ પુમાન્સ્પૃશેત્। ગૃહીતમૃષિપુત્રેણ સ્વયં વાપ્યૃષિણા ત્વયા
મારી જેમ મનવાળી સ્ત્રીનો હાથ, જ્યારે ઋષિપુત્ર કે તમે ઋષિ તરીકે પકડી ચૂક્યા છો, તો બીજો પુરુષ કેવી રીતે સ્પર્શી શકે?
ક્રુદ્ધાદાશીવિષાત્સર્પાજ્જ્વલનાત્સર્વતોમુખાત્। દુરાધર્ષતરો વિપ્રો જ્ઞેયઃ પુંસા વિજાનતા
જ્ઞાની પુરુષ માટે બ્રાહ્મણ ગુસ્સે થયેલા ઝેરી સાપ કે ચારે બાજુથી દહકતા અગ્નિ કરતાં પણ વધુ ભયાનક માનવો જોઈએ.
કથમાશીવિષાત્સર્પાજ્જ્વલનાત્સર્વતોમુખાત્। દુરાધર્ષતરો વિપ્ર ઇત્યાત્થ પુરુષર્ષભ
હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, તમે કહ્યુ તેમ, બ્રાહ્મણ કેવી રીતે ઝેરી સાપ કે ચારે બાજુથી દહકતા અગ્નિ કરતાં પણ વધુ ભયાનક છે?
એકમાશીવિષો હન્તિ શસ્ત્રેણૈકશ્ચ વધ્યતે। હન્તિ વિપ્રઃ સરાષ્ટ્રાણિ પુરાણ્યપિ હિ કોપિતઃ
એક ઝેરી સાપ એકને જ મારે છે, શસ્ત્ર પણ એકને જ મારે છે; પણ ગુસ્સે થયેલો બ્રાહ્મણ આખા રાજ્ય અને જૂના શહેરો સુધીનો નાશ કરી શકે છે.
દુરાધર્ષતરો વિપ્રસ્તસ્માદ્ભીરુ મતો મમ। અતોઽદત્તાં ચ પિત્રા ત્વાં ભદ્રે ન વિવહામ્યહમ્
એથી હું માનું છું કે બ્રાહ્મણ સૌથી વધુ ભયાનક છે. તેથી મારા પિતાએ તમને મને આપ્યા નથી અને હું પણ તમારાથી લગ્ન કરતો નથી, હે સુમને.
દત્તાં વહસ્વ તન્મા ત્વં પિત્રા રાજન્વૃતો મયા। આયચતો ભયં નાસ્તિ દત્તાં ચ પ્રતિગૃહ્ણતઃ
હે રાજા, મારા પિતાએ જેને આપ્યા છે, તેને તમે સ્વીકારો. મેં પણ તમને પસંદ કર્યો છે. જે આપેલું છે તેને માંગનાર કે સ્વીકારનારને કોઈ ભય નથી.
તિષ્ઠ રાજન્મુહૂર્તં ચ પ્રેષયિષ્યામ્યહં પિતુઃ। ગચ્છ ત્વં ધાત્રિકે શીઘ્રં બ્રહ્મકલ્પમિહાનય। સ્વયંવરે વૃતં શીઘ્રં નિવેદય ચ નાહુષમ્
રાજા, થોડી વાર રાહ જો, હું પપ્પાને સંદેશો મોકલીશ. ધાત્રી, તું જલ્દી જઈને એમને અહીં લાવજે, જાણે કોઈ મોટું યજ્ઞ હોય એમ. અને નાહુષપુત્રને પણ તુરંત કહી દેજે કે મેં સ્વયંવર માટે એમને પસંદ કર્યા છે.
ત્વરિતં દેવયાન્યાથ સંદિષ્ટં પિતુરાત્મનઃ। સર્વં નિવેદયામાસ ધાત્રી તસ્મૈ યથાતથમ્
પછી દેવયાની અને તેના પિતાએ જે કહ્યું હતું એ પ્રમાણે, ધાત્રીએ બધું જલ્દીથી જઈને એમને સાચું-સાચું કહી દીધું.
શ્રુત્વૈવ ચ સ રાજાનં દર્શયામાસ ભાર્ગવઃ। દૃષ્ટ્વૈવ ચાગતં શુક્રં યયાતિઃ પૃથિવીપતિઃ। વવન્દે બ્રાહ્મણં કાવ્યં પ્રાઞ્જલિઃ પ્રણતઃ સ્થિતઃ
આ સાંભળતાજ ભર્ગવ ઋષીએ રાજાને ત્યાં લાવ્યા. જ્યારે શુક્રજી આવ્યા, ત્યારે યયાતિ રાજાએ હાથ જોડીને નમ્રતાથી કાવ્ય બ્રાહ્મણને વંદન કર્યું.
રાજાયં નાહુષસ્તાત દુર્ગમે પાણિમગ્રહીત્। નાન્યપૂર્વગૃહીતં મે તેનાહમભયા કૃતા। નમસ્તે દેહિ મામસ્મૈ લોકે નાન્યં પતિં વૃણે
પપ્પા, આ નાહુષપુત્ર રાજાએ એવા સ્થળે મારું હાથ પકડી લીધું છે જ્યાં કોઈએ પહેલાં ક્યારેય પકડ્યું નહોતું. આથી હવે હું એમની છું અને એમણે મને સુરક્ષા આપી છે. પપ્પા, તમને વંદન છે—મને એમને સોંપો; હું દુનિયામાં બીજું કોઈ પતિ પસંદ કરતી નથી.
અન્યો ધર્મઃ પ્રિયસ્ત્વન્યો વૃતસ્તે નાહુષઃ પતિઃ। કચશાપાત્ત્વયા પૂર્વં નાન્યદ્ભવિતુમર્હતિ
એક તરફ ધર્મ છે, બીજી તરફ મનગમતું છે; પણ પતિ તરીકે તો નાહુષપુત્ર પસંદ થયો છે. કચના શાપને કારણે હવે બીજું કશું થવું યોગ્ય નથી.
વૃતોઽનયા પતિર્વીર સુતયા ત્વં મમેષ્ટયા। સ્વયં ગ્રહે મહાન્દોષો બ્રાહ્મણ્યા વર્ણસંકરાત્। ગૃહાણેમાં મયા દત્તાં મહિષીં નહુષાત્મજ
વીર, મારી પ્રિય દીકરીએ પતિ તરીકે તને પસંદ કર્યો છે. જો હું પોતે એનું હાથ પકડીશ તો બ્રાહ્મણ તરીકે એ મોટું પાપ ગણાશે, કારણ કે એથી જાતિભ્રષ્ટિ થાય છે. એટલે, નાહુષપુત્ર, હું તને મારી દીકરી રાણી તરીકે સોંપું છું, સ્વીકારી લે.