ભગવાન્વાસુદેવશ્ચ કીર્ત્યતેઽત્ર સનાતનઃ। સ હિ સત્યમૃતં ચૈવ પવિત્રં પુણ્યમેવ ચ
અહીં ભગવાન વાસુદેવ, જે સદા માટે છે, તેમની પણ મહિમા ગવાય છે; કારણ કે એ જ સત્ય, ધર્મ, પવિત્રતા અને પુણ્યના સ્વરૂપ છે.
શાશ્વતં બ્રહ્મ પરમં ધ્રુવં જ્યોતિઃ સનાતનમ્। યસ્ય દિવ્યાનિ કર્માણિ કથન્તિ મનીષિણઃ
એ જ શાશ્વત, સર્વોચ્ચ, અડગ બ્રહ્મ છે, સનાતન પ્રકાશ છે, જેના દિવ્ય કાર્યો વિદ્વાનો વર્ણવે છે.
અસત્સત્સદસચ્ચૈવ યસ્માદ્વિશ્વં પ્રવર્તતે। સન્તતિશ્ચ પ્રવૃત્તિશ્ચ જન્મમૃત્યુપુનર્ભવાઃ
જગતમાં જે છે અને જે નથી, એ બધું એમની પાસેથી જ ઉત્પન્ન થાય છે; ઉત્પત્તિ, પ્રવાહ, જન્મ, મૃત્યુ અને પુનર્જન્મ બધું એમમાંથી જ આવે છે.
અધ્યાત્મં શ્રૂયતેં યત્ર પઞ્ચભૂતગુણાત્મકમ્। અવ્યક્તાદિ પરં યચ્ચ સ એવ પરિગીયતે
જ્યાં આત્માનું જ્ઞાન સાંભળવામાં આવે છે, જે પાંચ મહાભૂતના ગુણોથી બનેલું છે, અને જે અવ્યક્તથી પણ પર છે, એ બધું પણ એમની જ મહિમા ગવાય છે.
યં ધ્યાયન્તિ સદા મુક્તા ધ્યાનયોગબલાન્વિતાઃ। પ્રતિબિમ્બમિવાદર્શે પશ્યન્ત્યાત્મન્યવસ્થિતમ્
જે મુક્ત આત્માઓ ધ્યાન અને યોગની શક્તિથી સદા એમનું સ્મરણ કરે છે, તેઓ એમને પોતાના અંતરમાં દર્પણમાં પડછાયાં જેવો સ્પષ્ટ જોઈ શકે છે.
શ્રદ્દધાનઃ સદા યુક્તઃ સદા ધર્મપરાયણઃ। આસેવન્નિમમધ્યાયં નરઃ પાપાત્પ્રમુચ્યતે
જે મનુષ્ય સદા શ્રદ્ધાવાન, નિયમિત અને ધર્મમાં સ્થિર છે, એ આ અધ્યાયનું પઠન કરીને પાપોથી મુક્ત થઈ જાય છે.
અનુક્રમણિકાધ્યાયં ભારતસ્યેમમાદિતઃ। આસ્તિકઃ સતતં શૃણ્વન્ન કૃચ્છ્રેષ્વવસીદતિ
જે આ મહાભારતના અનુક્રમણિકાના આ આરંભિક અધ્યાયને શ્રદ્ધાપૂર્વક સતત સાંભળે છે, તે કઠિન પરિસ્થિતિમાં પણ કદી દુઃખી થતો નથી.
ઉભે સન્ધ્યે જપન્કિંચિત્સદ્યો મુચ્યેત કિલ્બિષાત્। અનુક્રમણ્યા યાવત્સ્યાદહ્નારાત્ર્યા ચ સંચિતમ્
સાંજ અને પ્રભાતે થોડું પણ પઠન કરવાથી, અનુક્રમણિકા જેટલું દિવસ-રાતમાં સંચિત થાય છે, તેટલું પાપ તરત જ દૂરી જાય છે.
ભારતસ્ય વપુર્હ્યેતત્સત્યં ચામૃતમેવ ચ। નવનીતં યથા દધ્નો દ્વિપદાં બ્રાહ્મણો યથા
ભારતનું જે સ્વરૂપ છે, એ સાચું અને અમૃત જેવું છે. જેમ દહીંમાંથી માખણ નીકળી આવે છે, તેમ ભારતનો સાર છે; અને જેમ માણસોમાં બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ છે, તેમ.
આરણ્યકં ચ વેદેભ્ય ઓષધિભ્યોઽમૃતં યથા। હ્રદાનામુદધિઃ શ્રેષ્ઠો ગૌર્વરિષ્ઠા ચતુષ્પદામ્
જેમ વેદોમાં આરણ્યક છે, ઔષધિઓમાં અમૃત છે, તળાવોમાં સમુદ્ર શ્રેષ્ઠ છે અને ચતુષ્પદોમાં ગાય શ્રેષ્ઠ છે,
યથૈતાનીતિહાસાનાં તથા ભારતમુચ્યતે। યશ્ચૈનં શ્રાવયેચ્છ્રાદ્ધે બ્રાહ્મણાન્પાદમન્તતઃ
એમ બધાં ઇતિહાસોમાં ભારતને પણ એવો જ માન આપવામાં આવે છે. અને જે કોઈ શ્રાદ્ધમાં બ્રાહ્મણોને ભારતનો ચોથો ભાગ પણ સંભળાવે,
અક્ષય્યમન્નપાનં વૈ પિતૃંસ્તસ્યોપતિષ્ઠતે। ઇતિહાસપુરાણાભ્યાં વેદં સમુપબૃંહયેત્
એના પિતૃઓને અવિનાશી અન્ન અને પાણી મળે છે. ઇતિહાસ અને પુરાણથી વેદનું જ્ઞાન વધે છે.
બિભેત્યલ્પશ્રુતાદ્વેદો મામયં પ્રતરિષ્યતિ। કાર્ષ્ણં વેદમિમં વિદ્વાઞ્શ્રાવયિત્વાર્થમશ્નુતે
વેદ ઓછું સાંભળનારાને ડરે છે—'આ મને પાર કરી જશે' એમ. પણ જે વિદ્વાન આ કૌરવ વેદનું પઠન કરે છે, તે એનો સાર મેળવે છે.
ભ્રૂણહત્યાદિકં ચાપિ પાપં જહ્યાદસંશયમ્। ય ઇમં શુચિરધ્યાયં પઠેત્પર્વણિ પર્વણિ
જે શુદ્ધ મનથી દરેક પર્વે આ અધ્યાયનું પઠન કરે છે, તે નિશ્ચયે જ ભ્રૂણહત્યા જેવા પાપોનો ત્યાગ કરે છે.
અધીતં ભારતં તેન કૃત્સ્નં સ્યાદિતિ મે મતિઃ। યશ્ચૈનં શૃણુયાન્નિત્યમાર્ષં શ્રદ્ધાસમન્વિતઃ
એના માટે આખું ભારત વાંચી લીધું એવું ગણાય—એવી મારી મતિ છે. અને જે શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી રોજ એનું શ્રવણ કરે છે,
સ દીર્ઘમાયુઃ કીર્તિં ચ સ્વર્ગતિં ચાપ્નુયાન્નરઃ। એકતશ્ચતુરો વેદા ભારતં ચૈતદેકતઃ
એ મનુષ્યને દીર્ઘ આયુષ્ય, કીર્તિ અને સ્વર્ગપ્રાપ્તિ મળે છે. એક બાજુ ચારેય વેદ છે અને બીજી બાજુ આ ભારત છે.
પુરા કિલ સુરૈઃ સર્વૈઃ સમેત્ય તુલયા ધૃતમ્। ચતુર્ભ્યઃ સરહસ્યેભ્યો વેદેભ્યો હ્યધિકં યદા
પહેલાં બધા દેવોએ ભેગા થઈ તુલા પર વજન કર્યું હતું. જ્યારે રહસ્યસભર ભારત ચારેય વેદ કરતાં વધારે થયું,
તદાપ્રભૃતિ લોકેઽસ્મિન્મહાભારતમુચ્યતે। મહત્ત્વે ચ ગુરુત્વે ચ ધ્રિયમાણં યતોઽધિકમ્
ત્યાંથી જ આ દુનિયામાં તેને મહાભારત કહેવામાં આવ્યું. કારણ કે એ મહાનતામાં અને ભારમાં વધારે છે.
મહત્ત્વાદ્ભારવત્ત્વાચ્ચ મહાભારતમુચ્યતે। નિરુક્તમસ્ય યો વેદ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે
મહાનતા અને ભારને લીધે તેને મહાભારત કહે છે. જે એનું અર્થ જાણે છે, તે બધા પાપોમાંથી મુક્ત થાય છે.
તપો નકલ્કોઽધ્યયનં નકલ્કઃ સ્વાભાવિકો વેદવિધિર્નકલ્કઃ। પ્રસહ્ય વિત્તાહરણં નકલ્ક- સ્તાન્યેવ ભાવોપહતાનિ કલ્કઃ
તપ, અધ્યયન અને વેદનો સ્વાભાવિક નિયમ કદી દૂષિત થતો નથી; પણ જોરથી ધન હડપવું દૂષિત છે—માત્ર મનના દુષ્પ્રવૃત્તિથી થયેલા કર્મો જ દૂષિત કહેવાય છે.
સમન્તપઞ્ચકમિતિ યદુક્તં સૂતનન્દન। એતત્સર્વં યથાતત્ત્વં શ્રોતુમિચ્છામહે વયમ્
સૂતપુત્ર, તમે સમંતપંચકનું ઉલ્લેખ કર્યો હતો; અમને એ બધું જ સાચું-સાચું સાંભળવું છે.
શૃણુધ્વં મમ ભો વિપ્રા બ્રુવતશ્ચ કથાઃ શુભાઃ। સમન્તપઞ્ચકાખ્યં ચ શ્રોતુમર્હથ સત્તમાઃ
હે વિદ્વાનો, હવે મારી પાસેથી શુભ કથાઓ સાંભળો. સમંતપંચકની વાર્તા સાંભળવા માટે તમે સર્વોત્તમ છો.
ત્રેતાદ્વાપરયોઃ સન્ધૌ રામઃ શસ્ત્રભૃતાં વરઃ। અસકૃત્પાર્થિવં ક્ષત્રં જઘાનામર્ષચોદિતઃ
ત્રેતા અને દ્વાપર યુગની સંધિએ, શસ્ત્રધારી રામે, ક્રોધથી પ્રેરાઈ, વારંવાર રાજવી ક્ષત્રિય વર્ગનો વિનાશ કર્યો હતો.
સ સર્વં ક્ષત્રમુત્સાદ્ય સ્વવીર્યેણાનલદ્યુતિઃ। સમન્તપઞ્ચકે પઞ્ચ ચકાર રુધિરહ્રદાન્
તેમણે પોતાની શક્તિથી બધાં ક્ષત્રિયોને નાશ કરી, અગ્નિ સમાન તેજથી, સમંતપંચકમાં પાંચ લોહીના તળાવ બનાવ્યા.
સ તેષુ રુધિરામ્ભઃસુ હ્રદેષુ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ। પિતૄન્સંતર્પયામાસ રુધિરેણેતિ નઃ શ્રુતમ્
એ લોહથી ભરેલા તળાવોમાં, ક્રોધથી ભરાઈ, રામે પોતાના પિતૃઓને લોહથી તૃપ્ત કર્યા—આમ અમે સાંભળ્યું છે.
અથર્ચીકાદયોઽભ્યેત્ય પિતરો રામમબ્રુવન્। રામ રામ મહાભાગ પ્રીતાઃ સ્મ તવ ભાર્ગવ
પછી ઋચીકાદિ પિતૃઓ આવીને રામને કહ્યું: 'રામ, રામ, હે ભાગ્યશાળી, અમે તારા પર પ્રસન્ન છીએ, હે ભાર્ગવ.'
અનયા પિતૃભક્ત્યા ચ વિક્રમેણ તવ પ્રભો। વરં વૃણીષ્વ ભદ્રં તે યમિચ્છસિ મહાદ્યુતે
પિતાની ભક્તિ અને પોતાના શૌર્યને લીધે, હે પ્રભુ, તું જે ઇચ્છે એ શુભ આશીર્વાદ માગ.
યદિ મે પિતરઃ પ્રીતા યદ્યનુગ્રાહ્યતા મયિ। યચ્ચ રોષાભિભૂતેન ક્ષત્રમુત્સાદિતં મયા
જો મારા પિતા મારે પ્રસન્ન છે, જો હું તેમની કૃપા લાયક છું અને ક્રોધમાં આવીને મેં ક્ષત્રિયોને નાશ કર્યા છે—
અતશ્ચ પાપાન્મુચ્યેઽહમેષ મે પ્રાર્થિતો વરઃ। હ્રદાશ્ચ તીર્થભૂતા મે ભવેયુર્ભુવિ વિશ્રુતાઃ
તો મને પાપમાંથી મુક્તિ મળે—આ જ હું માગું છું; અને આ સરોવરો પવિત્ર તીર્થ બની, આખી પૃથ્વી પર પ્રસિદ્ધ થાય.
એવં ભવિષ્યતીત્યેવં પિતરસ્તમથાબ્રુવન્। તં ક્ષમસ્વેતિ નિષિષિધુસ્તતઃ સ વિરરામ હ
'એવું જ થશે' એમ પિતાઓએ કહ્યું; પછી તેમને કહ્યું, 'માફ કરી દે', અને એ પછી તેણે હિંસા છોડીને શાંત રહ્યો.