ઉક્ત્વા તમેવં બીભત્સુરર્જુનઃ પુનરબ્રવીત્। પાણ્ડવો રથિનાં શ્રેષ્ઠો ભારદ્વાજં સમીક્ષ્ય તુ
આ રીતે કહીને બીભત્સુ અર્જુને ફરીથી, રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા પાંડવે, ભરદ્વાજપુત્ર દ્રોણ તરફ નજર કરી ઉત્તરને સંબોધન કર્યું.
યત્રૈષા કાઞ્ચની વેદિર્દૃશ્યતેઽગ્નિશિખોપમા । ઉચ્છ્રિતા કાઞ્ચને દણ્ડે પતાકાભિરલંકૃતા
‘જ્યાં એ સોનાની વેદી અગ્નિશિખા જેવી તેજસ્વી દેખાય છે, સોનાના દંડ પર ઊંચી અને ધ્વજાઓથી શોભાયમાન છે—’
તત્ર માં વહ ભદ્રં તે દ્રોણં યોત્સ્યામિ સત્તમમ્। ભારદ્વાજેન યોત્સ્યેઽહમાચાર્યેણ મહાત્મના
મારા સારા રથચાલક, તું મને ત્યાં લઈ જા, જ્યાં હું દ્રોણ સાથે યુદ્ધ કરી શકું. ભારદ્વાજના પુત્ર, એ મહાન આત્મા અને અમારા ગુરુ સાથે હું યુદ્ધ કરવા જઈ રહ્યો છું.
અમી શોણાઃ પ્રકાશન્તે તુરગાઃ સાધુવાહિનઃ । મુક્તા રથવરે તસ્ય સર્વશિક્ષાવિશારદાઃ
અહીં એ લાલ ઘોડાઓ ચમકી રહ્યા છે, ખૂબ જ સુશિક્ષિત અને ઉત્તમ, જે તેમના શોભાયમાન રથને જોડાયેલા છે. એ બધા દરેક કળામાં પારંગત છે.
યતો રથવરે શૂરઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાંવરઃ। સ્નિગ્ધવૈડૂર્યસંકાશસ્તામ્રાક્ષઃ પ્રિયદર્શનઃ
જ્યાં એ વિરુધ્ધી રથવીર ઊભો છે, જે બધા શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, જે ચમકતા વૈડૂર્ય જેવો દેખાય છે, તાંબાના રંગની આંખો ધરાવે છે અને જોવા મનોહર છે.
આદિત્ય ઇવ તેજસ્વી બલવીર્યસમન્વિતઃ। સર્વલોકધનુઃશ્રેષ્ઠઃ સર્વલોકેષુ પૂજિતઃ। અઙ્ગિરોશનસોસ્તુલ્યો નયે બુદ્ધિમતાંવરઃ
જે સૂર્ય સમાન તેજસ્વી છે, બલ અને પરાક્રમથી ભરપૂર છે, બધા લોકોમાં શ્રેષ્ઠ ધનુર્ધર છે, સર્વત્ર પૂજનીય છે, અને નયમાં અંગિરા તથા ઉશનાસ જેટલા જ્ઞાની છે, તે બુદ્ધિશાળી લોકોમાં શ્રેષ્ઠ છે.
ચત્વારો નિખિલા વેદાઃ સાઙ્ગોપાઙ્ગાઃ સલક્ષણાઃ । ધનુર્વેદશ્ચ કાર્ત્સ્ન્યેન બ્રાહ્મં ચાસ્ત્રં પ્રતિષ્ઠિતમ્
એમાં ચારેય વેદો તેમના તમામ અંગો અને લક્ષણો સાથે સ્થિર છે, ધનુર્વેદ પણ સંપૂર્ણ રીતે છે અને બ્રહ્માસ્ત્ર પણ તેમાં સ્થાપિત છે.
પુરાણમિતિહાસશ્ચ અર્થવિદ્યા ચ માનવમ્ । ભારદ્વાજે સમસ્તાનિ સર્વાણ્યેતાનિ સાંપ્રતમ્
પુરાણો, ઇતિહાસો, ધનની વિદ્યા અને માનવ ધર્મ – આ બધું હવે ભારદ્વાજના પુત્રમાં પૂર્ણ રીતે છે.
ક્ષમા દમશ્ચ સત્યં ચ તેજો માર્દવમાર્જવમ્ । પ્રતિષ્ઠિતા ગુણા યસ્મિન્બહવો દ્વિજસત્તમે
એ શ્રેષ્ઠ દ્વિજમાં અનેક ગુણો સ્થિર છે – ક્ષમા, દમ, સત્ય, તેજ, કોમળતા અને સીધાઈ.
યસ્યાહમિષ્ટઃ સતતં મમ ચેષ્ટઃ સદા ચ સઃ। ક્ષત્રધર્મં પુરસ્કૃત્ય તેન યોત્સ્યે હિ સાંપ્રતમ્
એ હંમેશા મને પ્રિય છે અને હું પણ એને હંમેશા પ્રિય છું; છતાં, ક્ષત્રિય ધર્મને ધ્યાનમાં રાખીને, હવે હું એના સામે યુદ્ધ કરીશ.
આચાર્યં પ્રાપયેદાનીં મમોત્તર મહારથમ્। અપરં પશ્ય સંગ્રામમદ્ભુતં મમ તસ્ય ચ
હવે મને ગુરુ પાસે લઈ જા, મારા મહાન પ્રતિસ્પર્ધી પાસે; હવે મારા અને એના વચ્ચેનું એક અદ્ભુત યુદ્ધ જો.
ઉત્તરસ્ત્વેવમુક્તોઽશ્વાંશ્ચોદયામાસ તં પ્રતિ । આજગામાર્જુનરથો ભારદ્વાજરથં પ્રતિ
ઉત્તરએ આવું સાંભળીને ઘોડાઓને એ તરફ દોડાવ્યા અને અર્જુનનો રથ ભારદ્વાજના રથની સામે આવી પહોંચ્યો.
તમાપતન્તં વેગેન પાણ્ડવં સરથં રણે। દ્રોણોપ્યભ્યદ્રવત્પાર્થં મતો મત્તમિવ દ્વિપમ્
પાંડવ પોતાનો રથ લઈને યુદ્ધમાં ઝડપથી દોડી આવ્યો, ત્યારે દ્રોણ પણ પાર્થ સામે એ જ રીતે દોડી આવ્યો, જેમ કે ઉગ્ર હાથી દોડે.
સ તુ રુક્મરથં દૃષ્ટ્વા કૌન્તેયઃ સમભિદ્રુતમ્। આચાર્યં તં મહાબાહુઃ પ્રાઞ્જલિર્વાક્યમબ્રવીત્
કૌંસલ્યપુત્રે જ્યારે સુવર્ણરથને ઝડપથી આવતો જોયો, ત્યારે એ મહાબાહુએ ગુરુને હાથ જોડીને કહ્યું.
ઉષિતાઃ સ્મો વને વાસં પ્રતિકર્મચિકીર્ષવઃ । કોપં નાર્હસિ નઃ કર્તું સદા સમરદુર્જય
અમે વનમાં રહીને આપણા ઋણ ચૂકવવા ઇચ્છતા હતા; હંમેશા યુદ્ધમાં અજય રહેનારા, તમે અમારી ઉપર રોષ ન કરો.
અહં તુ તાડિતઃ પૂર્વં પ્રહરેયં તવાનઘ । ઇતિ મે વર્તતે બુદ્ધિસ્તદ્ભવાન્ક્ષન્તુમર્હતિ
પણ, કારણ કે પહેલાં મને ઘા પડ્યો હતો, હવે હું તમને ઘા આપી શકું – એવી મારી સમજ છે; કૃપા કરીને તમે મને માફ કરો.
તતઃ પ્રાધ્માપયચ્છઙ્ખં ભેરીપટહવાદિતમ્ । વ્યક્ષોભત બલં સર્વમુદ્ધૂતમિવ સાગરમ્
પછી શંખ, ભેરી અને પટાહ વગાડવામાં આવ્યા; આખું સેના તોફાનમાં આવેલા દરિયા જેવી ધ્રુજાઈ ઉઠી.
તતસ્તુ પ્રાહિણોદ્દ્રોણઃ શરાનથ સ વિંશતિમ્। અપ્રાપ્તાનેવ તાન્પાર્થશ્ચિચ્છેદ કૃતહસ્તવાન્
પછી દ્રોણે વીસ બાણ છોડ્યા, પણ પાર્થે, કુશળ હાથે, એ બાણો એના સુધી પહોંચે એ પહેલા જ કાપી નાખ્યા.
તતઃ શરસહસ્રેણ રથં પાર્થસ્ય વીર્યવાન્ । અવાકિરત્તતો દ્રોણઃ શીઘ્રહસ્તં પ્રદર્શયન્
પછી દ્રોણે પોતાની ઝડપી હથેળી બતાવતાં પાર્થના રથ પર હજાર બાણોની વર્ષા કરી.
એવં પ્રવવૃતે યુદ્ધં ભારજ્વાજકિરીટિનોઃ
આ રીતે ભારદ્વાજના પુત્ર અને કિરીટધારી વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું.
અશ્વાઞ્શોણાન્મહાવેગાન્હંસવર્ણૈસ્તુ વાજિભિઃ । મિશ્રિતાન્સમરે દૃષ્ટ્વા વ્યસ્મયન્ત પૃથગ્જનાઃ
જ્યારે યુદ્ધના મેદાનમાં લોકો એ લાલ રંગના ઝડપી ઘોડાઓને, હંસ જેવા સફેદ ઘોડાઓ સાથે મળેલા જોયા, ત્યારે બધાને અદ્ભુત લાગ્યું.
રથં રથેન પાર્થસ્ય સમાહત્ય પરંતપઃ । હર્ષયુક્તસ્તદાઽઽચાર્યઃ પ્રત્યગૃહ્ણાત્સ પાણ્ડવમ્
પછી આનંદિત થયેલા મહાન આચાર્યએ પોતાનો રથ પાર્થના રથ સામે લઈ જઈ પાંડવનો સામનો કર્યો.
સમાશ્લિષ્ટાવિવાન્યોન્યં દ્રોણપાણ્ડવયોર્ધ્વજૌ । દૃષ્ટ્વા પ્રાકમ્પત મુહુર્ભારતાનાં મહાચમૂઃ
દ્રોણ અને પાંડવના ધ્વજ એકબીજામાં ગૂંથાયેલા લાગ્યા, એ જોઈને ભારતોની મોટી સેના વારંવાર ધ્રૂજી ઉઠી.
તત્તુ યુદ્ધં પ્રવવૃતે હ્યાચાર્યસ્યાર્જુનસ્ય ચ। વિમુઞ્ચતોઃ શરાનુગ્રાન્વિશિખાન્દીપ્તતેજસઃ
પછી આચાર્ય અને અર્જુન વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું, બંનેએ ભયાનક અને તેજસ્વી તીરો છોડ્યા.
તૌ વીરૌ વીર્યસંપન્નૌ દૃષ્ટ્વા સમરમૂર્ધનિ। આચાર્યશિષ્યૌ રથિનૌ કૃતવીર્યૌ તરસ્વિનૌ
યુદ્ધના મથાડે એ બે વીર, ગુરુ અને શિષ્ય, શક્તિશાળી અને ઝડપી રથીઓ, એકબીજાની સામે ઊભેલા જોઈને,
ઉભૌ વિશ્રુતકર્માણાવુભૌ શ્રમગતૌ જયે। ઉભાવતિરથૌ લોકે હ્યુભૌ પરપુંરજયૌ। ક્ષિપન્તૌ શરજાલાનિ ક્ષત્રિયાન્મોહ આવિશત્
બંને પોતાના કૃત્યો માટે પ્રસિદ્ધ, વિજય માટે પ્રયત્નશીલ, દુશ્મનને હરાવનારા, વિશ્વમાં નામના ધરાવતા, જ્યારે બંનેએ તીરોની વરસાદ વરસાવી, ત્યારે ક્ષત્રિયોમાં ભય અને ગૂંચવણ છવાઈ ગઈ.
વ્યસ્મયન્ત નરાઃ સર્વે દ્રોણાર્જુનસમાગમે। નરાણાં બ્રુવતાં વાક્યં શ્રૂયતે સ મહાસ્વનઃ
દ્રોણ અને અર્જુનના સામસામે આવતા બધા જ માણસો અદ્ભુત અનુભવી ઉઠ્યા; યુદ્ધમાં લડનાર વીરોએ બોલેલા શબ્દો ગર્જના કરતા સંભળાયા.
દ્રોણં હિ સમરે કોઽન્યો યોદ્ધુમર્હત્યથાર્જુનાત્। રૌદ્રઃ ક્ષત્રિયધર્મોઽયં ગુરં વૈ યદયોધયત્
યુદ્ધમાં દ્રોણ સાથે લડવા અર્જુન સિવાય બીજું કોણ યોગ્ય છે? ગુરુ સાથે યુદ્ધ કરવું ખરેખર ક્ષત્રિયનો કઠોર ધર્મ છે.
ઇત્યબ્રુવઞ્જનાસ્તત્ર સંગ્રામશિરસિ સ્થિતાઃ । તૌ સમીક્ષ્ય તુ સંરબ્ધૌ સન્નિકૃષ્ટૌ મહારથૌ
યુદ્ધના મથાડે ઉભેલા લોકો એ રીતે બોલ્યા, જ્યારે બંને મહારથીઓ, ગુસ્સામાં અને નજીકથી લડતા જોઈ રહ્યા હતા.
છાદ્યેતાં શરૌઘૈસ્તાવન્યોન્યમુપરાજિતૌ । સંયુગે સંચકાશેતાં કાલસૂર્યાવિવોદિતૌ
બંને એકબીજાને તીરોની વરસાદથી ઢાંકી દેતા, એકબીજાને હરાવતાં, યુદ્ધમાં એ રીતે તેજ પમાડતા હતા જેમ કે સમય અને સૂર્ય એકસાથે ઉગ્યા હોય.