સવિષ્ફુલિઙ્ગોજ્જ્વલભીમઘોષઃ કોપેન્ધનઃ કેતુશિખઃ શરાર્ચિઃ । કર્ણાગ્નિરસ્ત્રાનિલભીમવાતો બભૌ દિધક્ષન્નિવ પાર્થકક્ષમ્
સ્પર્શાંગારો સાથે ધ્વજ જ્વલંત અને ભયાનક ધ્વનિ કરતો હતો, તેની ટોચ બળતા બાણ જેવી લાગતી હતી; જાણે કર્ણના શસ્ત્રોનું અગ્નિ, શરવાયુથી પ્રેરિત થઈ, પાર્થેની સેના ભસ્મ કરવા તત્પર હોય તેમ લાગતું હતું.
સ્વનેમિશઙ્ખસ્વનભીમઘોષશ્ચલત્પતાકોજ્જ્વલભીમવિદ્યુત્। પાર્થામ્બુદઃ શસ્ત્રશરામ્બુધારઃ કર્ણાનલં સંશમયાંચકાર
પાર્થેનું મેઘઘન ઘમઘમતાં ચક્ર અને શંખના નાદથી, લહેરાતી ધ્વજ અને ઝગમગતાં વીજળી સાથે, શસ્ત્રો અને બાણોની વરસાત વરસાવી, કર્ણના અગ્નિને શમાવી દીધું.
તેનાતિવિદ્ધઃ સમરે કિરીટી પ્રબોધિતઃ સિંહ ઇવ પ્રસુપ્તઃ। ગાણ્ડીવધન્વા પ્રવરઃ કુરૂણાં પ્રતત્વરે કર્ણવધાય જિષ્ણુઃ
યુદ્ધમાં ભારે ઘાયલ થયેલા કિરીટધારી પાર્થે, જાણે સુતેલા સિંહને જાગૃત કરાયો હોય તેમ, કર્ણને મારવા ઉત્સુક થઈ ઝડપથી આગળ વધ્યો.
સ બ્રાહ્મમસ્ત્રં સમરે કિરીટી પ્રાદુશ્ચકારાદ્ભુતવીર્યકર્મા । સન્તાપયન્કર્ણરથં શરૌઘૈર્લોકાનિમાન્ત્સૂર્ય ઇવાંશુમાલી
પછી આ અદ્ભુત પરાક્રમ ધરાવનાર કિરીટધારી પાર્થે યુદ્ધમાં બ્રહ્માસ્ત્ર ઉપસાવ્યું, અને તીક્ષ્ણ બાણોની ધારા વડે કર્ણના રથને દહન કર્યો, જેમ સૂર્ય પોતાની કિરણોથી લોકોએ તપાડે છે.
સ હસ્તિનેવાભિહતો ગજેન્દ્રઃ પ્રગૃહ્ય ભલ્લાન્નિશિતાન્નિષઙ્ગાત્। આકર્ણપૂર્ણે તુ ધનુર્વિકૃષ્ય વિવ્યાધ બાણૈરથ સૂતપુત્રમ્
પછી, એક હાથીએ બીજા હાથીને ધક્કો માર્યો હોય એ રીતે, ગજરાજે પોતાની તીક્ષ્ણ બાણો તૂણામાંથી ઝડપી, ધનુષ્યને પૂરેપૂરું ખેંચ્યું અને એ બાણોથી રથચાલકના પુત્રને ઘાયલ કર્યો.
અથાસ્ય બાહૂ સશિરો લલાટં ગ્રીવામુરઃ સ્કન્ધભુજાન્તરં ચ। કર્ણસ્ય પાર્થો યુધિ નિર્બિભેદ વજ્રૈરિવાદ્રિં ભગવાન્મહેન્દ્રઃ
પછી, પાર્થએ યુદ્ધમાં કર્ણના હાથ, માથું, કપાળ, ગળું, છાતી અને ખભા વચ્ચેનું સ્થાન બાણોથી વિંધ્યું, જેમ મહેન્દ્ર દેવ વજ્રથી પર્વતને તોડી નાખે છે.
સ પાર્થમુક્તાનવિષહ્ય બાણાન્ ગજો ગજેનેવ જિતસ્તરસ્વી। વિહાય સંગ્રામશિરોપયાતો વૈકર્તનઃ પાર્થશરાભિતપ્તઃ ।। 77
પાર્થના છોડેલા બાણોની સહનશક્તિ ન રહી, તો તેજસ્વી કર્ણ પાર્થના બાણોથી દઝાઈને, જેમ એક હાથી બીજા હાથીથી હાર ખાઈને મથક છોડે, એમ યુદ્ધમથક છોડી પાછો ફર્યો.
જિતં વૈકર્તનં દૃષ્ટ્વા પાર્થો વૈરાટિમબ્રવીત્। સ્થિરો ભવ ત્વં સંગ્રામે જયોઽસ્માકં નૃપાત્મજઃ
કર્ણને હરાવેલો જોઈને પાર્થએ વૈરાટના રાજકુમારને કહ્યું: 'યુદ્ધમાં અડગ રહો, રાજકુમાર; જીત અમારી જ છે.'
યાવચ્છઙ્ખમુપાધ્યાસ્યે દ્વિષતાં રોમહર્ષણમ્। અવિક્લબમસંભ્રાન્તમવ્યક્તહૃદયેક્ષણમ્
‘હું જ્યારે શંખ વગાડું, જે દુશ્મનોના રોમકંપ ઊભા કરી દેશે, ત્યારે તું અડગ, નિર્ભય અને સ્થિર હૃદય અને દૃષ્ટિ રાખજે.’
યાહિ શીઘ્રં યતો દ્રોણો મમાચાર્યો રણે સ્થિતઃ ।। તથા સંક્રીડમાનસ્ય અર્જુનસ્ય રણાજિરે
‘હવે તું ઝડપથી ત્યાં જા, જ્યાં મારા ગુરુ દ્રોણ યુદ્ધભૂમિ પર ઊભા છે.’ એમ કહી અર્જુન યુદ્ધમાં રમતો હતો—
બલં સત્વં ચ તેજશ્ચ લાઘવં ચ વ્યવર્ધત ।। તચ્ચાદ્ભુતમભિપ્રેક્ષ્ય ભયમુત્તરમાવિશત્
—એ વખતે અર્જુનનું બળ, ધૈર્ય, તેજ અને ચપળતા વધતી ગઈ. એ અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈને બધાને ભારે ભય લાગ્યો.
અસ્ત્રાણાં તવ દિવ્યાનાં શરૌઘાન્ક્ષિપતઃ શિતાન્। મનો મે મુહ્યતેઽત્યર્થં તવ દૃષ્ટ્વા પરાક્રમમ્
‘તમે જ્યારે તીક્ષ્ણ અને દિવ્ય અસ્ત્રોના વરસાદ વરસાવો છો, ત્યારે તમારું પરાક્રમ જોઈને મારું મન ખૂબ ગભરાઈ જાય છે.’
દ્વૈધીભૂતં મનો મહ્યં ભયાદ્ભરતસત્તમ । અદૃષ્ટપૂર્વં પશ્યામિ તવ ગાણ્ડીવનિસ્વનમ્
‘હે ભરતવંશી, ભયથી મારું મન દ્વિધા થઈ ગયું છે; તમારું ગાંડીવ ધનુષ્યનું ગર્જન મેં ક્યારેય જોયું નહોતું.’
તવ બાહુબલં ચૈવ ધનુઃ કર્ષયતો બહુ। તવ તેજો દુરાધર્ષં યથા વિષ્ણોસ્ત્રિવિક્રમે
‘તમે ધનુષ્ય ખેંચો ત્યારે તમારો બાહુબળ અને તમારું અપરાજેય તેજ એ બધું ભગવાન વિષ્ણુના ત્રણ પગલાં જેવું છે.’
તમુત્તરશ્ચિત્રમવેક્ષ્ય ગાણ્ડિવં શરાંશ્ચ મુક્તાન્સહસા કિરીટિના । ભીતોઽબ્રવીદર્જુનમાજિમધ્યે નાહં તવાશ્વાન્વિષહે નિયન્તુમ્
કિરીટધારી અર્જુને ગાંડીવમાંથી અચાનક અસંખ્ય બાણ છોડતા, ઉત્તર ડરીને યુદ્ધમથકમાં અર્જુનને કહ્યું: ‘હું તમારા ઘોડાઓને સંભાળી શકતો નથી.’
તમબ્રવીત્કિંચિદિવ પ્રહસ્ય ગાણ્ડીવધન્વા દ્વિષતાં નિહન્તા । મયા સહાયેન કુતોઽસ્તિ તે ભયં પ્રેહ્યુત્તરાશ્વાનનુમન્ત્ર્ય વાહય
ગાંડીવધારી, દુશ્મનોના વિનાશક અર્જુને હળવી હાસ્ય સાથે ઉત્તરને કહ્યું: ‘હું તારો સાથી છું તો તને શું ડર? ચાલ, ઘોડાઓને સંમતિ આપી આગળ દોડાવ.’
આશ્વાસિતસ્તેન ધનંજયેન વૈરાટિરશ્વાન્પ્રતુતોદય શીઘ્રમ્। ધનંજયશ્ચાપિ વિકૃષ્ય ચાપં વિષ્ફારયામાસ મહેન્દ્રકલ્પઃ
ધનંજયે આશ્વાસન આપ્યું, તો વૈરાટના રાજકુમારે ઝડપથી ઘોડાઓ દોડાવ્યા; અને ધનંજયે મહેન્દ્ર જેવો ધનુષ્ય ખેંચી અને ટાણાવ્યું.
ઉત્તરં ચૈવ બીભત્સુરબ્રવીત્પુનરર્જુનઃ । ન ભેતવ્યં મયા સાર્ધં તાત સંગ્રામમૂર્ધનિ
પછી બીભત્સુ અર્જુને ફરી ઉત્તરને કહ્યું: ‘પ્યારા, યુદ્ધમથકમાં હું તારી સાથે છું ત્યારે તારે ડરવાની જરૂર નથી.’
રાજપુત્રોઽસિ તે ભદ્રં કુલે મહતિ માત્સ્યકે। જાતસ્ત્વં ક્ષત્રિયકુલે ન વિષીદિતુમર્હસિ
‘તું મહાન માટ્સ્ય કુળમાં જન્મેલો રાજકુમાર છે; ક્ષત્રિય કુળમાં જન્મેલા તારે કદી નિરાશ થવું નહીં.’
ધૃતિં કૃત્વા સુવિપુલાં રાજપુત્ર રથં મમ। યુધ્યમાનસ્ય સંગ્રામે રાજભિઃ સહ વાહય
‘હે રાજકુમાર, મજબૂત ધૈર્ય રાખ અને જ્યારે હું રાજાઓ સાથે યુદ્ધ કરું ત્યારે મારું રથ સારી રીતે હંકારી લે.’
ઉક્ત્વા તમેવં બીભત્સુરર્જુનઃ પુનરબ્રવીત્। પાણ્ડવો રથિનાં શ્રેષ્ઠો ભારદ્વાજં સમીક્ષ્ય તુ
આ રીતે કહીને બીભત્સુ અર્જુને ફરીથી, રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા પાંડવે, ભરદ્વાજપુત્ર દ્રોણ તરફ નજર કરી ઉત્તરને સંબોધન કર્યું.
યત્રૈષા કાઞ્ચની વેદિર્દૃશ્યતેઽગ્નિશિખોપમા । ઉચ્છ્રિતા કાઞ્ચને દણ્ડે પતાકાભિરલંકૃતા
‘જ્યાં એ સોનાની વેદી અગ્નિશિખા જેવી તેજસ્વી દેખાય છે, સોનાના દંડ પર ઊંચી અને ધ્વજાઓથી શોભાયમાન છે—’
તત્ર માં વહ ભદ્રં તે દ્રોણં યોત્સ્યામિ સત્તમમ્। ભારદ્વાજેન યોત્સ્યેઽહમાચાર્યેણ મહાત્મના
મારા સારા રથચાલક, તું મને ત્યાં લઈ જા, જ્યાં હું દ્રોણ સાથે યુદ્ધ કરી શકું. ભારદ્વાજના પુત્ર, એ મહાન આત્મા અને અમારા ગુરુ સાથે હું યુદ્ધ કરવા જઈ રહ્યો છું.
અમી શોણાઃ પ્રકાશન્તે તુરગાઃ સાધુવાહિનઃ । મુક્તા રથવરે તસ્ય સર્વશિક્ષાવિશારદાઃ
અહીં એ લાલ ઘોડાઓ ચમકી રહ્યા છે, ખૂબ જ સુશિક્ષિત અને ઉત્તમ, જે તેમના શોભાયમાન રથને જોડાયેલા છે. એ બધા દરેક કળામાં પારંગત છે.
યતો રથવરે શૂરઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાંવરઃ। સ્નિગ્ધવૈડૂર્યસંકાશસ્તામ્રાક્ષઃ પ્રિયદર્શનઃ
જ્યાં એ વિરુધ્ધી રથવીર ઊભો છે, જે બધા શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, જે ચમકતા વૈડૂર્ય જેવો દેખાય છે, તાંબાના રંગની આંખો ધરાવે છે અને જોવા મનોહર છે.
આદિત્ય ઇવ તેજસ્વી બલવીર્યસમન્વિતઃ। સર્વલોકધનુઃશ્રેષ્ઠઃ સર્વલોકેષુ પૂજિતઃ। અઙ્ગિરોશનસોસ્તુલ્યો નયે બુદ્ધિમતાંવરઃ
જે સૂર્ય સમાન તેજસ્વી છે, બલ અને પરાક્રમથી ભરપૂર છે, બધા લોકોમાં શ્રેષ્ઠ ધનુર્ધર છે, સર્વત્ર પૂજનીય છે, અને નયમાં અંગિરા તથા ઉશનાસ જેટલા જ્ઞાની છે, તે બુદ્ધિશાળી લોકોમાં શ્રેષ્ઠ છે.
ચત્વારો નિખિલા વેદાઃ સાઙ્ગોપાઙ્ગાઃ સલક્ષણાઃ । ધનુર્વેદશ્ચ કાર્ત્સ્ન્યેન બ્રાહ્મં ચાસ્ત્રં પ્રતિષ્ઠિતમ્
એમાં ચારેય વેદો તેમના તમામ અંગો અને લક્ષણો સાથે સ્થિર છે, ધનુર્વેદ પણ સંપૂર્ણ રીતે છે અને બ્રહ્માસ્ત્ર પણ તેમાં સ્થાપિત છે.
પુરાણમિતિહાસશ્ચ અર્થવિદ્યા ચ માનવમ્ । ભારદ્વાજે સમસ્તાનિ સર્વાણ્યેતાનિ સાંપ્રતમ્
પુરાણો, ઇતિહાસો, ધનની વિદ્યા અને માનવ ધર્મ – આ બધું હવે ભારદ્વાજના પુત્રમાં પૂર્ણ રીતે છે.
ક્ષમા દમશ્ચ સત્યં ચ તેજો માર્દવમાર્જવમ્ । પ્રતિષ્ઠિતા ગુણા યસ્મિન્બહવો દ્વિજસત્તમે
એ શ્રેષ્ઠ દ્વિજમાં અનેક ગુણો સ્થિર છે – ક્ષમા, દમ, સત્ય, તેજ, કોમળતા અને સીધાઈ.
યસ્યાહમિષ્ટઃ સતતં મમ ચેષ્ટઃ સદા ચ સઃ। ક્ષત્રધર્મં પુરસ્કૃત્ય તેન યોત્સ્યે હિ સાંપ્રતમ્
એ હંમેશા મને પ્રિય છે અને હું પણ એને હંમેશા પ્રિય છું; છતાં, ક્ષત્રિય ધર્મને ધ્યાનમાં રાખીને, હવે હું એના સામે યુદ્ધ કરીશ.