તયોર્દૈવાસુરસમઃ સન્નિપાતોઽભવન્મહાન્। કિરતોઃ શરજાલાનિ કૃત્સ્નં વ્યોમ નિરન્તરં
બન્ને વચ્ચે દેવ-દાનવો જેવા ભયાનક યુદ્ધનો આરંભ થયો, અને બંને બાજુથી સતત બાણોની વર્ષા થવાથી આખું આકાશ ઢંકાઈ ગયું.
ઉત્પેતુર્મેઘજાલાનિ ઘોરરૂપાણિ સર્વશઃ । વવર્ષ ચ રજો ભૌમં કર્ણપાર્થસમાગમે
ચારે બાજુ ભયાનક મેઘમાળા ઊભી રહી, અને કર્ણ તથા પાર્થે સામસામે આવ્યા ત્યારે ધરતી પર ધૂળ વરસી.
ન સ્મ સૂર્યઃ પ્રતપતિ ન ચ વાતિ સમીરણઃ। શરપ્રચ્છાદિતં વ્યોમ છાયાભૂતમિવાભવત્
સૂર્ય પ્રકાશતો નહોતો, પવન પણ ફૂંકાતો નહોતો; આખું આકાશ બાણોથી ઢંકાઈ ગયું હતું અને જાણે છાંયામાં ફેરવાઈ ગયું હતું.
ગાણ્ડીવસ્ય ચ નિર્ઘોષઃ કર્ણસ્ય ધનુષસ્તથા। દહ્યતામિવ વેણૂનામાસીત્પરમદારુણઃ
ગાંડીવ અને કર્ણના ધનુષ્યનો ગર્જનાદ ખૂબ જ ભયાનક હતો, જાણે વાંસના વનને અગ્નિ ભભૂકી રહી હોય તેમ.
અર્જુનસ્તુ હયાન્નાગાન્રથાંશ્ચ વિનિપાતયન્। ક્ષોભયામાસ તત્સૈન્યં કર્ણં વિવ્યાધ ચાસકૃત્
અર્જુને ઘોડા, હાથી અને રથોને પછાડી નાખ્યા, તે સેના ગભરાઈ ગઈ અને કર્ણને વારંવાર ઘાયલ કર્યો.
તતઃ પાર્થો મહાબાહુઃ કર્ણસ્ય ધનુરચ્છિનત્। છિન્નધન્વા તતઃ કર્ણઃ શક્તિં ચિક્ષેપ વેગવાન્ તાં શક્તિં સમરે પાર્થશ્ચિચ્છેદ નિશિતૈઃ શરૈઃ
પછી મહાબાહુ પાર્થે કર્ણનું ધનુષ્ય કાપી નાખ્યું; ધનુષ્ય વિના કર્ણે ઝડપથી શક્તિ ફેંકી, પણ પાર્થે તે શક્તિને તીક્ષ્ણ બાણોથી કાપી નાખી.
તતો નિપેતુર્બહુશો રાધેયસ્ય પદાનુગાઃ । તાંશ્ચ ગાણ્ડીવનિર્મુક્તૈઃ પ્રાહિણોદ્યમસાદનમ્
પછી રાધેયના ઘણા અનુયાયીઓ પડી ગયા; અને પાર્થે ગાંડીવમાંથી છોડેલા બાણોથી તેમને વિનાશ તરફ મોકલી દીધા.
અશેરતાવૃત્ય મહીં સમગ્રાં પાર્થેષુમાર્ગે નિહતા દ્વિપેન્દ્રાઃ । હિરણ્યકક્ષ્યાં શરજાલચિત્રા યથા નગાઃ પાવકજાલનદ્ધાઃ
પાર્થેના બાણોના માર્ગે, સુવર્ણ સજાવટવાળા મરણ પામેલા મહારથી હાથીઓ આખી ધરતી પર છવાઈ ગયા, જાણે અગ્નિથી ઘેરાયેલા વૃક્ષો હોય તેમ.
તં શત્રુસેનાઙ્ગનિબર્હણાનિ કર્માણિ કુર્વાણમમાનુષાણિ । વૈકર્તનઃ પૂર્વમમૃષ્યમાણઃ સમાર્પયલ્લક્ષ્યમિવાશુ પાર્થમ્
પાર્થે જ્યારે દુશ્મન સેનાને નાશ કરી, માનવથી ઉપરના પરાક્રમ દર્શાવ્યા, ત્યારે વિકર્તનપુત્ર કર્ણે એ સહન ન કરી શક્યો અને ઝડપથી પાર્થેને નિશાન બનાવીને તણાવા લાગ્યો.
તતશ્ચતુર્ભિસ્તુરગાન્વિકૃષ્ય વિવ્યાધ કર્ણોઽથ ધનંજયસ્ય। ષઙ્ભિશ્ચ સૂતં દશભિર્હયાંશ્ચ ષષ્ટ્યા ચ પાર્થં ત્રિભિરસ્ય કેતુમ્
પછી કર્ણે ધનંજયના ચારેય ઘોડાઓને ઘાયલ કર્યા, છ બાણોથી સારથીને, દસ બાણોથી ઘોડાઓને, સાઠ બાણોથી પાર્થેને અને ત્રણ બાણોથી ધ્વજને ઘાયલ કર્યા.
સવિષ્ફુલિઙ્ગોજ્જ્વલભીમઘોષઃ કોપેન્ધનઃ કેતુશિખઃ શરાર્ચિઃ । કર્ણાગ્નિરસ્ત્રાનિલભીમવાતો બભૌ દિધક્ષન્નિવ પાર્થકક્ષમ્
સ્પર્શાંગારો સાથે ધ્વજ જ્વલંત અને ભયાનક ધ્વનિ કરતો હતો, તેની ટોચ બળતા બાણ જેવી લાગતી હતી; જાણે કર્ણના શસ્ત્રોનું અગ્નિ, શરવાયુથી પ્રેરિત થઈ, પાર્થેની સેના ભસ્મ કરવા તત્પર હોય તેમ લાગતું હતું.
સ્વનેમિશઙ્ખસ્વનભીમઘોષશ્ચલત્પતાકોજ્જ્વલભીમવિદ્યુત્। પાર્થામ્બુદઃ શસ્ત્રશરામ્બુધારઃ કર્ણાનલં સંશમયાંચકાર
પાર્થેનું મેઘઘન ઘમઘમતાં ચક્ર અને શંખના નાદથી, લહેરાતી ધ્વજ અને ઝગમગતાં વીજળી સાથે, શસ્ત્રો અને બાણોની વરસાત વરસાવી, કર્ણના અગ્નિને શમાવી દીધું.
તેનાતિવિદ્ધઃ સમરે કિરીટી પ્રબોધિતઃ સિંહ ઇવ પ્રસુપ્તઃ। ગાણ્ડીવધન્વા પ્રવરઃ કુરૂણાં પ્રતત્વરે કર્ણવધાય જિષ્ણુઃ
યુદ્ધમાં ભારે ઘાયલ થયેલા કિરીટધારી પાર્થે, જાણે સુતેલા સિંહને જાગૃત કરાયો હોય તેમ, કર્ણને મારવા ઉત્સુક થઈ ઝડપથી આગળ વધ્યો.
સ બ્રાહ્મમસ્ત્રં સમરે કિરીટી પ્રાદુશ્ચકારાદ્ભુતવીર્યકર્મા । સન્તાપયન્કર્ણરથં શરૌઘૈર્લોકાનિમાન્ત્સૂર્ય ઇવાંશુમાલી
પછી આ અદ્ભુત પરાક્રમ ધરાવનાર કિરીટધારી પાર્થે યુદ્ધમાં બ્રહ્માસ્ત્ર ઉપસાવ્યું, અને તીક્ષ્ણ બાણોની ધારા વડે કર્ણના રથને દહન કર્યો, જેમ સૂર્ય પોતાની કિરણોથી લોકોએ તપાડે છે.
સ હસ્તિનેવાભિહતો ગજેન્દ્રઃ પ્રગૃહ્ય ભલ્લાન્નિશિતાન્નિષઙ્ગાત્। આકર્ણપૂર્ણે તુ ધનુર્વિકૃષ્ય વિવ્યાધ બાણૈરથ સૂતપુત્રમ્
પછી, એક હાથીએ બીજા હાથીને ધક્કો માર્યો હોય એ રીતે, ગજરાજે પોતાની તીક્ષ્ણ બાણો તૂણામાંથી ઝડપી, ધનુષ્યને પૂરેપૂરું ખેંચ્યું અને એ બાણોથી રથચાલકના પુત્રને ઘાયલ કર્યો.
અથાસ્ય બાહૂ સશિરો લલાટં ગ્રીવામુરઃ સ્કન્ધભુજાન્તરં ચ। કર્ણસ્ય પાર્થો યુધિ નિર્બિભેદ વજ્રૈરિવાદ્રિં ભગવાન્મહેન્દ્રઃ
પછી, પાર્થએ યુદ્ધમાં કર્ણના હાથ, માથું, કપાળ, ગળું, છાતી અને ખભા વચ્ચેનું સ્થાન બાણોથી વિંધ્યું, જેમ મહેન્દ્ર દેવ વજ્રથી પર્વતને તોડી નાખે છે.
સ પાર્થમુક્તાનવિષહ્ય બાણાન્ ગજો ગજેનેવ જિતસ્તરસ્વી। વિહાય સંગ્રામશિરોપયાતો વૈકર્તનઃ પાર્થશરાભિતપ્તઃ ।। 77
પાર્થના છોડેલા બાણોની સહનશક્તિ ન રહી, તો તેજસ્વી કર્ણ પાર્થના બાણોથી દઝાઈને, જેમ એક હાથી બીજા હાથીથી હાર ખાઈને મથક છોડે, એમ યુદ્ધમથક છોડી પાછો ફર્યો.
જિતં વૈકર્તનં દૃષ્ટ્વા પાર્થો વૈરાટિમબ્રવીત્। સ્થિરો ભવ ત્વં સંગ્રામે જયોઽસ્માકં નૃપાત્મજઃ
કર્ણને હરાવેલો જોઈને પાર્થએ વૈરાટના રાજકુમારને કહ્યું: 'યુદ્ધમાં અડગ રહો, રાજકુમાર; જીત અમારી જ છે.'
યાવચ્છઙ્ખમુપાધ્યાસ્યે દ્વિષતાં રોમહર્ષણમ્। અવિક્લબમસંભ્રાન્તમવ્યક્તહૃદયેક્ષણમ્
‘હું જ્યારે શંખ વગાડું, જે દુશ્મનોના રોમકંપ ઊભા કરી દેશે, ત્યારે તું અડગ, નિર્ભય અને સ્થિર હૃદય અને દૃષ્ટિ રાખજે.’
યાહિ શીઘ્રં યતો દ્રોણો મમાચાર્યો રણે સ્થિતઃ ।। તથા સંક્રીડમાનસ્ય અર્જુનસ્ય રણાજિરે
‘હવે તું ઝડપથી ત્યાં જા, જ્યાં મારા ગુરુ દ્રોણ યુદ્ધભૂમિ પર ઊભા છે.’ એમ કહી અર્જુન યુદ્ધમાં રમતો હતો—
બલં સત્વં ચ તેજશ્ચ લાઘવં ચ વ્યવર્ધત ।। તચ્ચાદ્ભુતમભિપ્રેક્ષ્ય ભયમુત્તરમાવિશત્
—એ વખતે અર્જુનનું બળ, ધૈર્ય, તેજ અને ચપળતા વધતી ગઈ. એ અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈને બધાને ભારે ભય લાગ્યો.
અસ્ત્રાણાં તવ દિવ્યાનાં શરૌઘાન્ક્ષિપતઃ શિતાન્। મનો મે મુહ્યતેઽત્યર્થં તવ દૃષ્ટ્વા પરાક્રમમ્
‘તમે જ્યારે તીક્ષ્ણ અને દિવ્ય અસ્ત્રોના વરસાદ વરસાવો છો, ત્યારે તમારું પરાક્રમ જોઈને મારું મન ખૂબ ગભરાઈ જાય છે.’
દ્વૈધીભૂતં મનો મહ્યં ભયાદ્ભરતસત્તમ । અદૃષ્ટપૂર્વં પશ્યામિ તવ ગાણ્ડીવનિસ્વનમ્
‘હે ભરતવંશી, ભયથી મારું મન દ્વિધા થઈ ગયું છે; તમારું ગાંડીવ ધનુષ્યનું ગર્જન મેં ક્યારેય જોયું નહોતું.’
તવ બાહુબલં ચૈવ ધનુઃ કર્ષયતો બહુ। તવ તેજો દુરાધર્ષં યથા વિષ્ણોસ્ત્રિવિક્રમે
‘તમે ધનુષ્ય ખેંચો ત્યારે તમારો બાહુબળ અને તમારું અપરાજેય તેજ એ બધું ભગવાન વિષ્ણુના ત્રણ પગલાં જેવું છે.’
તમુત્તરશ્ચિત્રમવેક્ષ્ય ગાણ્ડિવં શરાંશ્ચ મુક્તાન્સહસા કિરીટિના । ભીતોઽબ્રવીદર્જુનમાજિમધ્યે નાહં તવાશ્વાન્વિષહે નિયન્તુમ્
કિરીટધારી અર્જુને ગાંડીવમાંથી અચાનક અસંખ્ય બાણ છોડતા, ઉત્તર ડરીને યુદ્ધમથકમાં અર્જુનને કહ્યું: ‘હું તમારા ઘોડાઓને સંભાળી શકતો નથી.’
તમબ્રવીત્કિંચિદિવ પ્રહસ્ય ગાણ્ડીવધન્વા દ્વિષતાં નિહન્તા । મયા સહાયેન કુતોઽસ્તિ તે ભયં પ્રેહ્યુત્તરાશ્વાનનુમન્ત્ર્ય વાહય
ગાંડીવધારી, દુશ્મનોના વિનાશક અર્જુને હળવી હાસ્ય સાથે ઉત્તરને કહ્યું: ‘હું તારો સાથી છું તો તને શું ડર? ચાલ, ઘોડાઓને સંમતિ આપી આગળ દોડાવ.’
આશ્વાસિતસ્તેન ધનંજયેન વૈરાટિરશ્વાન્પ્રતુતોદય શીઘ્રમ્। ધનંજયશ્ચાપિ વિકૃષ્ય ચાપં વિષ્ફારયામાસ મહેન્દ્રકલ્પઃ
ધનંજયે આશ્વાસન આપ્યું, તો વૈરાટના રાજકુમારે ઝડપથી ઘોડાઓ દોડાવ્યા; અને ધનંજયે મહેન્દ્ર જેવો ધનુષ્ય ખેંચી અને ટાણાવ્યું.
ઉત્તરં ચૈવ બીભત્સુરબ્રવીત્પુનરર્જુનઃ । ન ભેતવ્યં મયા સાર્ધં તાત સંગ્રામમૂર્ધનિ
પછી બીભત્સુ અર્જુને ફરી ઉત્તરને કહ્યું: ‘પ્યારા, યુદ્ધમથકમાં હું તારી સાથે છું ત્યારે તારે ડરવાની જરૂર નથી.’
રાજપુત્રોઽસિ તે ભદ્રં કુલે મહતિ માત્સ્યકે। જાતસ્ત્વં ક્ષત્રિયકુલે ન વિષીદિતુમર્હસિ
‘તું મહાન માટ્સ્ય કુળમાં જન્મેલો રાજકુમાર છે; ક્ષત્રિય કુળમાં જન્મેલા તારે કદી નિરાશ થવું નહીં.’
ધૃતિં કૃત્વા સુવિપુલાં રાજપુત્ર રથં મમ। યુધ્યમાનસ્ય સંગ્રામે રાજભિઃ સહ વાહય
‘હે રાજકુમાર, મજબૂત ધૈર્ય રાખ અને જ્યારે હું રાજાઓ સાથે યુદ્ધ કરું ત્યારે મારું રથ સારી રીતે હંકારી લે.’