લોહિતાર્દ્રૈઃ પ્રહરણૈઃ પ્રભગ્ના લોહિતોક્ષિતાઃ। લોહિતેષુ નિમગ્નાસ્તે નિહતાશ્ચ કિરીટિના
લોહીથી ભીંજાયેલા અને તૂટી ગયેલા શસ્ત્રો સાથે, લોહીથી લથપથ થયેલા અને લોહીમાં ડૂબેલા, તેઓ કિરીટધારી અર્જુનના હાથો માર્યા ગયા.
બભૂવુર્લોહિતાસ્તત્ર ભૃશમાદિત્યરશ્મયઃ। આકાશં તત્ક્ષણેનાસીત્સન્ધ્યાભ્રમિવ લોહિતં
ત્યાં સૂર્યકિરણો પણ અત્યંત લાલ થઈ ગયા; એ ક્ષણે આખું આકાશ સાંજના મેઘો જેવું લાલચટ્ટ દેખાવા લાગ્યું.
અપ્યસ્તં પ્રાપ્ય ચાદિત્યો નિવર્તેત ન પાણ્ડવઃ। નિવર્તન્તે ન જિત્વારિં નિત્યજલ્પવિચક્ષણાઃ
ભલે સૂર્ય અસ્ત પામે, પણ પાંડવ પાછો ફરતો નથી; જે હંમેશાં ધીરજપૂર્વક બોલે છે, તે શત્રુને જીત્યા વિના કદી પાછા ફરે નહીં.
તાન્સર્વાન્સમરે શૂરાન્પૌરુષે પર્યવસ્થિતાન્। દિવ્યૈરસ્ત્રૈરમોઘાત્મા સર્વાનાર્ચ્છદ્ધનુર્ધરાન્
યુદ્ધભૂમિમાં પરાક્રમથી ઊભેલા બધા વીર ધનુર્ધારીઓ પર અર્જુને અમોઘ દિવ્યાસ્ત્રો વરસાવ્યા.
સ તુ દ્રોણં ત્રિસપ્તત્યા નારાચાનાં સમાર્પયત્। અશીત્યા શકુનિં ચૈવ દ્રૌણિમપ્યાશુ સપ્તભિઃ
અર્જુને દ્રોણને ત્રેપન લોખંડના બાણો મારી ઘાયલ કર્યો, શકુનિને એંસી બાણો માર્યા અને દ્રૌણિને ઝડપથી સાત બાણો માર્યા.
દુઃસહં દશભિર્બાણૈરર્જુનઃ સમવિધ્યત । દુશ્યાસનં દ્વાદશભિઃ કૃપં શારદ્વતં ત્રિભિઃ। ભીષ્મં શાન્તનવં ષષ્ટ્યા પ્રત્યવિધ્યત્સ્તનાન્તરે
અર્જુને દુઃસહને દસ બાણો, દુશાસનને બાર, શારદ્વતપુત્ર કૃપને ત્રણ અને શાંતનુપુત્ર ભીષ્મને છાસઠ બાણો છાતીમાં ઘાયલ કર્યા.
સ કર્ણં કર્ણિનાઽવિધ્યત્પીતેન નિશિતેન ચ। વાસવિર્દ્વિષતાં મધ્યે વિવ્યાધ પરમેષુણા
અર્જુને કર્ણને તીક્ષ્ણ અને સુવર્ણમય બાણથી કાન પર ઘાયલ કર્યો અને દુશ્મનોની વચ્ચે વસવી એ શ્રેષ્ઠ બાણથી ઘાયલ કર્યો.
સ કર્ણં સતનુત્રાણં નિર્ભિદ્ય નિશિતઃ શરઃ। અગચ્છદ્દાનયન્ભૂમિં ચોદિતો દૃઢધન્વના
મજબૂત ધનુષ્યધારી અર્જુનના તીક્ષ્ણ બાણે કવચધારી કર્ણને ભેદી નાખ્યો અને એ બાણ જમીન સુધી પહોંચી ગયો.
તતોઽસ્ય વાહાન્વ્યહનચ્ચતુર્ભિશ્ચતુરઃ ક્ષુરૈઃ । સારથેશ્ચ શિરઃ કાયાદપાહરદરિન્દમઃ । અર્ધચન્દ્રેણ ચિચ્છેદ ચાપં તસ્ય કરે સ્થિતમ્
પછી શત્રુવિજયી અર્જુને ચાર કટારીથી કર્ણના ચાર ઘોડા માર્યા, સારથિનું માથું શરીરથી અલગ કર્યું અને અર્ધચંદ્ર બાણથી કર્ણના હાથમાં રહેલું ધનુષ્ય કાપી નાખ્યું.
તસ્મિન્વિદ્ધે મહાભાગે કર્ણે સર્વાસ્ત્રપારગે। હતાશ્વસૂતે વિરથે તતોઽનીકમભજ્યત
જ્યારે મહાત્મા, સર્વાસ્ત્રવિદ્યા કર્ણ ઘાયલ થયો, ઘોડા અને સારથિ મરી ગયા અને રથ પણ ગુમાવ્યો, ત્યારે આખી વ્યૂહરચના તૂટી પડી.
તત્પ્રભગ્નં બલં સર્વં વિપુલૌઘસ્વનં તથા। ભીષ્મમાસાદ્ય સંતસ્થૌ વેલામિવ મહોદધિઃ
આવી રીતે તૂટી પડેલી અને ભારે ગુંજતી એ આખી સેના ભીષ્મ પાસે પહોંચી, જાણે મહાસાગર કાંઠે આવીને અટકી જાય.
તાનિ સર્વાણિ ગાઙ્ગેયઃ સમાશ્વાસ્ય પરંતપઃ । તતો વ્યૂહ્ય મહાબાહુઃ સમરેષ્વપરાજિતઃ
પછી ગાંગેય ભીષ્મે એ બધા યોદ્ધાઓને આશ્વાસન આપ્યું અને મહાબાહુ, યુદ્ધમાં અપરાજિત ભીષ્મે ફરીથી તેમની ગોઠવણી કરી.
રથનાગાશ્વકલિકં યુયુજે યુદ્ધકોવિદઃ । અભેદ્યં પંરસૈન્યાનાં શૂરૈરપિ સમીક્ષિતમ્
યુદ્ધકલા જાણનારા વિરુદ્ધ, રથ, હાથી અને ઘોડાની ટુકડીઓથી સજ્જ એવી અપરાજેય વ્યૂહરચના તૈયાર કરી, જેને બહાદુર યોદ્ધાઓ પણ અજેય માની બેઠા હતા.
આચાર્યદુર્યોધનસૂતપુત્રૈઃ કૃપેણ ભીષ્મેણ ચ પાલિતાનિ। અવધ્યકલ્પાનિ દુરાસદાનિ રથાશ્વમાતઙ્ગસમાકુલાનિ ચ
આ વ્યૂહરચનાઓ, જે ગુરુ, દુર્યોધન, કર્ણ, કૃપાચાર્ય અને ભીષ્મ દ્વારા સુરક્ષિત હતી, રથ, ઘોડા અને હાથીઓથી ભરેલી હતી અને કોઈપણ માટે અપરાજેય અને અપરિચિત લાગતી હતી.
તેષામનીકાનિ કિરીટમાલી વ્યૂઢાનિ દૃષ્ટ્વા વિપુલધ્વજાનિ। ગાણ્ડીવધન્વા દ્વિષતાં નિહન્તા વૈરાટિમામન્ત્ર્ય તતોઽભ્યુવાચ
એ વિશાળ ધ્વજાવાળી અને સુંદર રીતે ગોઠવાયેલ વ્યૂહરચનાઓ જોઈને, મકૂટધારી, ગાંડીવધારી અને દુશ્મનોનો વિનાશક અર્જુને વિરાટના પુત્રને સંબોધીને કહ્યું.
સુસંગૃહીતૈરથ રશ્મિભિસ્ત્વં હયાન્નિયમ્ય પ્રસમીક્ષ્ય યત્તઃ। સંપ્રેષયાશુ પ્રતિવીરમેનં વૈકર્તનં યોધયિતું વૃણોમિ
તમે ઘોડાની લગામ મજબૂતીથી પકડીને, ધ્યાનપૂર્વક શ્વેત ઘોડાઓને નિયંત્રિત કરો અને પછી મને ઝડપથી કર્ણ પાસે લઈ જાઓ, કેમ કે હું વીર સામે વીર તરીકે તેની સામે યુદ્ધ કરવા પસંદ કરું છું.
યાં હસ્તિકક્ષ્યાં બહુધા વિચિત્રાં સ્તમ્ભે રથે પશ્યસિ દર્શનીયામ્ । વિવર્તમાનાં જ્વલનપ્રકાશાં વૈકર્તનસ્યૈતદનીકમગ્ર્યમ્
જે હાથીદળ અનેક રીતે શોભાયમાન અને સુંદર છે, જે તમે સ્તંભ પાસે અને રથ પર જોઈ રહ્યા છો, જ્યોત્સ્ના જેવી તેજસ્વી અને ચારે બાજુ ફરતી, એ કર્ણની શ્રેષ્ઠ વ્યૂહરચના છે.
એતેન શીઘ્રં પ્રતિપાદયેમાન્ શ્વેતાન્હયાન્કાઞ્ચનજાલકક્ષ્યાન્ । સર્વં જવં તત્ર વિદર્શયિષ્યે હ્યાસાદયૈતદ્રથવીરવૃન્દમ્
આ સોનાની ઝાંપીઓથી શોભાયમાન અને ઝડપી શ્વેત ઘોડાઓથી હું એ વ્યૂહમાં ઝડપથી ઘૂસી જઈશ; ત્યાં હું એમની આખી દોડ બતાવીશ—મને એ રથયોદ્ધાઓના સમૂહ પાસે લઈ જાઓ.
ગજો ગજનેવ હિ યોદ્ધુકામો મયા સદા કાઙ્ક્ષતિ સૂતપુત્રઃ । તમેવ માં પ્રાપય સૂતપુત્રં દુર્યોધનોપાશ્રયજાતદર્પમ્ । તં પાતયિષ્યામિ રથસ્ય મધ્યે સહસ્રનેત્રોઽશનિનેવ વૃત્રમ્
સૂતપુત્ર હંમેશા મારી સાથે યુદ્ધ કરવા આતુર રહે છે, જેમ હાથી બીજાને લલકારે છે; દુર્યોધનના આશ્રયથી ઘમંડિત તેને સીધા મારી સામે લાવો—હું તેને રથમાં જ પતાવી દઈશ, જેમ ઇન્દ્રે વજ્રથી વૃત્રને સંહાર્યો હતો.
સ તૈર્હયૈર્જાતજવૈર્બૃહદ્ભિઃ પુત્રો વિરાટસ્ય હિરણ્યકક્ષ્યૈ । વિધ્વંસયંસ્તદ્રથિનામનીકં તતોઽવહત્પાણ્ડવમાજિમધ્યે
પછી વિરાટના પુત્રે એ મોટા, ઝડપી અને સોનાની ઝાંપીઓવાળા ઘોડાઓથી એ રથયોદ્ધાઓની પંક્તિઓ તોડી અને પાંડવને યુદ્ધના મધ્યમાં લઈ ગયો.
તમાપતન્તં પરમેણ તેજસા સમીક્ષ્ય વૈકર્તનમભ્યરક્ષન્। અભ્યદ્રવંસ્તે રથવીરવૃન્દા વ્યાઘ્રેણ ચાક્રાન્તમિવર્ષભં રણે
કર્ણને પરમ તેજથી આગળ આવતો જોઈને, રથયોદ્ધાઓના સમૂહોએ તેને બચાવવા દોડ લગાવી, જેમ વાઘના હુમલાથી બળદો યુદ્ધમાં એકઠા થાય છે.
ચિત્રાઙ્ગદશ્ચિત્રરથશ્ચ વીરઃ સંગ્રામજિદ્દુઃસહચિત્રસેનૌ । વિવિંશતિર્દુર્મુખદુર્જયૌ ચ વિકર્ણદુઃશાસનસૌબલાશ્ચ। શોણો નિષેધશ્ચ તમન્વયુસ્તે વૈકર્તનં શીઘ્રતરં યુવાનઃ
ચિત્રાંગદ, ચિત્રરથ, વીર સંગ્રામજિત, દુઃસહ, ચિત્રસેન, વિવિંશતિ, દુર્મુખ, દુર્જય, વિકર્ણ, દુઃશાસન, સૌબલ, શોણ અને નિષેધ—આ બધા યુવાન યોદ્ધાઓ ઝડપથી કર્ણના પાછળ ગયા.
પુત્રા યયુસ્તે સહસોદરાશ્ચ વૈકર્તનં પાર્થગતં સમીક્ષ્ય । પ્રગૃહ્ય ચાપાનિ મહાબલા રણે ધનંજયં પર્યકિરઞ્શરાર્ચિભિઃ
તેમના પુત્રો અને ભાઈઓએ, કર્ણને અર્જુન તરફ આવતો જોઈ, પોતાના ધનુષ્ય ઉઠાવ્યા અને એ મહાબલી યોદ્ધાઓએ યુદ્ધમાં અર્જુન પર અગ્નિ સમાન તીરોની વરસાદ વરસાવી.
તેષાં ધનુર્જ્યાકૃતનૈકતન્ત્રીં પ્રાસોપવીણાં શરસઙ્ઘકોણામ્। કરાગ્રયન્ત્રાં સ્થિરચાપદણ્ડાં વીણામુપાવાદયદાશુ પાર્થઃ
પછી અર્જુને પોતાના ધનુષ્યની દોરીને એકસમાન તાણીને, ધનુષ્યને વાદ્ય સમાન વગાડી, તીરોને સ્વર અને હાથને કુશળ વાદકોની જેમ ચલાવ્યા.
તસ્મિંસ્તુ યુદ્ધે તુમુલે પ્રવૃત્તે પાર્થં વિકર્ણોઽતિરથં રથેન । વિપાઠવર્ષેણ કુરુપ્રવીરો ભીમેન ભીમાનુજમાસસાદ
એ ભયાનક યુદ્ધમાં, વિકર્ણ—કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ અને મહાન રથયોદ્ધા—એ ભીમના નાના ભાઈ અર્જુન પર પોતાના રથમાંથી તીરોની ઝમાવટ વરસાવી.
તતો વિકર્ણસ્ય ધનુર્વિકૃત્ય જામ્બુનદેનોપહિતં દૃઢજ્યમ્। ન્યપાતયત્તદ્ધ્વજમસ્ય વિદ્ધ્વા છિન્નધ્વજઃ સોઽપ્યપયાઞ્જવેન
પછી અર્જુને પોતાનું મજબૂત અને સોનાથી શોભાયમાન ધનુષ્ય ખેંચી, વિકર્ણનું ધ્વજ કાપી નાખ્યું; ધ્વજ કપાઈ જતા વિકર્ણ યુદ્ધમાંથી ઝડપથી પલાયન થયો.
તં શાત્રવાણાં ગણવાધિતારં કર્માણિ કુર્વાણમમાનુપાણિ। શત્રુંતપો વૈરમમૃષ્યમાણઃ સમાર્પયત્કૂર્મનખેન પાર્થમ્
પછી શત્રુતાપ, જે દુશ્મનના સમૂહનો વિનાશક હતો અને મહાન કૃત્યો કરતો હતો, દુશ્મનનો તિરસ્કાર સહન ન કરી શક્યો અને અર્જુન પર કૂર્મનખ નામનું શસ્ત્ર ફેંક્યું.
સ તેન રાજ્ઞાઽતિરથેન વિદ્ધો વિગાહમાનો ધ્વજિનીં પેરપામ્ । શત્રુંતપં પઞ્ચભિરાશુ વિદ્ધ્વા તતોઽસ્ય સૂતં દશભિર્જઘાન
એ મહારથી રાજાએ અર્જુનને ઘાયલ કર્યો, પણ અર્જુને દુશ્મનના સેના પાંગરતો, શત્રુતાપને પાંચ તીરો વડે ઘાયલ કર્યો અને પછી તેના સારથિને દસ તીરો વડે માર્યો.
તતઃ સ વિદ્ધો ભરતર્ષભેણ બાણેન કાયાવરણાતિગેન । ગતાસુરાજૌ નિપપાત રાજન્નગો નગાગ્રાદિવ વાતરુગ્ણઃ
પછી, અર્જુનના બળવાન તીરે, જે કવચ ભેદી હતો, ઘાયલ થયેલા એ રાજા જીવ ગુમાવી પડ્યો, રાજન, જેમ પર્વતની ટોચ પરથી પવનના ઝટકાથી હાથી ધરાશાયી થાય છે.
રથર્ષભાસ્તે તુ રથર્ષભેણ વીરા રણે વીરતરેણ ભગ્નાઃ । ચકમ્પિરે વાતવશેન કાલે પ્રકમ્પિતાનીવ મહાવનાનિ
પણ એ રથયોદ્ધાઓ, યુદ્ધમાં અર્જુન જેવા મહાન રથયોદ્ધા દ્વારા પરાજિત થઈ, એવી રીતે કાંપવા લાગ્યા જેમ પવનના ઝોકથી મહાવન કંપે છે.