દિશોઽનુભ્રમતઃ સર્વા સવ્યદક્ષિણમસ્યતઃ। સતતં દૃશ્યતે યુદ્ધે સાયકાસનમણ્ડલમ્
જ્યારે અર્જુન ડાબી અને જમણી બાજુએ, બધાં દિશાઓમાં બાણો છોડતો હતો, ત્યારે યુદ્ધમાં સતત બાણો અને ધનુષ્યનો ગોળાકાર દેખાતો રહ્યો.
પતન્ત્યરૂપેષુ યથા ચક્ષૂંષિ ન કદાચન। નાલક્ષ્યેષુ શરાઃ પેતુસ્તસ્ય ગાણ્ડીવધન્વનઃ
જેમ આંખો કદી પડતાં પદાર્થોને જોઈ શકતી નથી, એમ જ ગાંડીવધારીના બાણો ક્યાં પડ્યા એ કોઈ જોઈ શકતું નહોતું.
મહાગજસહસ્રસ્ય યુગપન્મૃદ્ગતો વનમ્। કૌન્તેયરથમાર્ગસ્તુ રણે ઘોરતરોઽભવત્
કુંતિપુત્રના રથનો માર્ગ યુદ્ધમાં એવો ભયાનક થઈ ગયો હતો, જાણે એકસાથે હજાર મહાહાથીઓએ જંગલને પછાડી નાખ્યું હોય.
નૂનં પાર્થજયૈષિત્વાચ્છક્રઃ સર્વામરૈઃ સહ। હન્ત્યસ્માનિતિ મન્યન્તે પાર્થેનૈવાર્દિતાઃ પરે
નિશ્ચય છે કે પાર્થના વિજયની ઈચ્છાથી, ચક્ર અને બધા દેવતાઓ મળીને અમારો વિનાશ કરશે—એમ પાર્થથી પીડાતા બીજા યોદ્ધાઓએ વિચાર્યું.
ઘ્નન્તમત્યર્થમહિતાન્સવ્યસાચિનમાહવે। કાલમર્જુનરૂપેણ ગ્રસન્તમિવ ચ પ્રજાઃ
યુદ્ધમાં સવ્યસાચીએ અત્યંત શક્તિશાળી વીરોને ધરાશાયી કર્યા, જાણે કાળ સ્વરૂપે અર્જુન જ પ્રજાઓને ગળી જાય છે.
કુરુસેનાશરીરાણિ પાર્થેનાનાહતાન્યપિ । પેતુઃ પાર્થહતાનીવ પાર્થકર્માનુદર્શનાત્
કુરુસેનાના જે દેહો પાર્થના બાણોથી અસ્પર્શિત રહ્યા, તે પણ પાર્થના પરાક્રમ જોઈને, જાણે તે જ ઘાયલ થયા હોય એમ ધરાશાયી થયા.
ઓષધીનાં શિરાંસીવ કાલપક્તિસમન્વયાત્। અવનેમુઃ કુરૂણાં હિ શિરાંસ્યર્જુનજાદ્ભયાત્
જેમ ઋતુ આવે ત્યારે વનસ્પતિઓના માથાં વાંકડાં પડે છે, તેમ અર્જુનના ભયથી કુરુઓના માથાં ઝૂકી ગયા.
ચકાર ચાર્જુનઃ ક્રોધાદ્વિમુખાન્રુષિતાનપિ
અર્જુને ક્રોધમાં આવીને સામે ઊભેલા અને ગુસ્સે ભરેલા શત્રુઓને પણ ડરાવીને પીઠ ફેરવી દીધી.
અર્જુનેનાપિ ભિન્નાનિ બલાગ્નાણિ પુનઃ ક્વચિત્। ચક્રુર્લોહિતધારાભિર્ધરણીં લોહિતોત્તરામ્
અર્જુન દ્વારા ફરીથી તોડી નાખવામાં આવેલા સેના વિભાગોએ લોહીની ધારો વહાવી, જેથી ધરતી લાલચટ્ટ થઈ ગઈ.
લોહિતેનાપિ સંપૃક્તૈઃ પાંસુભિઃ પવનોદ્ધતૈઃ । તેનૈવ ચ સમુદ્ધૂતૈઃ સૂક્ષ્મૈર્લોહિતબિન્દુભિઃ
પવનથી ઉડેલા લોહીથી ભીંજાયેલા ધૂળકણો અને તે જ પવનથી ઉડેલા લોહીના સૂક્ષ્મ ટીપાંઓથી આખું میدان ઢંકાઈ ગયું.
લોહિતાર્દ્રૈઃ પ્રહરણૈઃ પ્રભગ્ના લોહિતોક્ષિતાઃ। લોહિતેષુ નિમગ્નાસ્તે નિહતાશ્ચ કિરીટિના
લોહીથી ભીંજાયેલા અને તૂટી ગયેલા શસ્ત્રો સાથે, લોહીથી લથપથ થયેલા અને લોહીમાં ડૂબેલા, તેઓ કિરીટધારી અર્જુનના હાથો માર્યા ગયા.
બભૂવુર્લોહિતાસ્તત્ર ભૃશમાદિત્યરશ્મયઃ। આકાશં તત્ક્ષણેનાસીત્સન્ધ્યાભ્રમિવ લોહિતં
ત્યાં સૂર્યકિરણો પણ અત્યંત લાલ થઈ ગયા; એ ક્ષણે આખું આકાશ સાંજના મેઘો જેવું લાલચટ્ટ દેખાવા લાગ્યું.
અપ્યસ્તં પ્રાપ્ય ચાદિત્યો નિવર્તેત ન પાણ્ડવઃ। નિવર્તન્તે ન જિત્વારિં નિત્યજલ્પવિચક્ષણાઃ
ભલે સૂર્ય અસ્ત પામે, પણ પાંડવ પાછો ફરતો નથી; જે હંમેશાં ધીરજપૂર્વક બોલે છે, તે શત્રુને જીત્યા વિના કદી પાછા ફરે નહીં.
તાન્સર્વાન્સમરે શૂરાન્પૌરુષે પર્યવસ્થિતાન્। દિવ્યૈરસ્ત્રૈરમોઘાત્મા સર્વાનાર્ચ્છદ્ધનુર્ધરાન્
યુદ્ધભૂમિમાં પરાક્રમથી ઊભેલા બધા વીર ધનુર્ધારીઓ પર અર્જુને અમોઘ દિવ્યાસ્ત્રો વરસાવ્યા.
સ તુ દ્રોણં ત્રિસપ્તત્યા નારાચાનાં સમાર્પયત્। અશીત્યા શકુનિં ચૈવ દ્રૌણિમપ્યાશુ સપ્તભિઃ
અર્જુને દ્રોણને ત્રેપન લોખંડના બાણો મારી ઘાયલ કર્યો, શકુનિને એંસી બાણો માર્યા અને દ્રૌણિને ઝડપથી સાત બાણો માર્યા.
દુઃસહં દશભિર્બાણૈરર્જુનઃ સમવિધ્યત । દુશ્યાસનં દ્વાદશભિઃ કૃપં શારદ્વતં ત્રિભિઃ। ભીષ્મં શાન્તનવં ષષ્ટ્યા પ્રત્યવિધ્યત્સ્તનાન્તરે
અર્જુને દુઃસહને દસ બાણો, દુશાસનને બાર, શારદ્વતપુત્ર કૃપને ત્રણ અને શાંતનુપુત્ર ભીષ્મને છાસઠ બાણો છાતીમાં ઘાયલ કર્યા.
સ કર્ણં કર્ણિનાઽવિધ્યત્પીતેન નિશિતેન ચ। વાસવિર્દ્વિષતાં મધ્યે વિવ્યાધ પરમેષુણા
અર્જુને કર્ણને તીક્ષ્ણ અને સુવર્ણમય બાણથી કાન પર ઘાયલ કર્યો અને દુશ્મનોની વચ્ચે વસવી એ શ્રેષ્ઠ બાણથી ઘાયલ કર્યો.
સ કર્ણં સતનુત્રાણં નિર્ભિદ્ય નિશિતઃ શરઃ। અગચ્છદ્દાનયન્ભૂમિં ચોદિતો દૃઢધન્વના
મજબૂત ધનુષ્યધારી અર્જુનના તીક્ષ્ણ બાણે કવચધારી કર્ણને ભેદી નાખ્યો અને એ બાણ જમીન સુધી પહોંચી ગયો.
તતોઽસ્ય વાહાન્વ્યહનચ્ચતુર્ભિશ્ચતુરઃ ક્ષુરૈઃ । સારથેશ્ચ શિરઃ કાયાદપાહરદરિન્દમઃ । અર્ધચન્દ્રેણ ચિચ્છેદ ચાપં તસ્ય કરે સ્થિતમ્
પછી શત્રુવિજયી અર્જુને ચાર કટારીથી કર્ણના ચાર ઘોડા માર્યા, સારથિનું માથું શરીરથી અલગ કર્યું અને અર્ધચંદ્ર બાણથી કર્ણના હાથમાં રહેલું ધનુષ્ય કાપી નાખ્યું.
તસ્મિન્વિદ્ધે મહાભાગે કર્ણે સર્વાસ્ત્રપારગે। હતાશ્વસૂતે વિરથે તતોઽનીકમભજ્યત
જ્યારે મહાત્મા, સર્વાસ્ત્રવિદ્યા કર્ણ ઘાયલ થયો, ઘોડા અને સારથિ મરી ગયા અને રથ પણ ગુમાવ્યો, ત્યારે આખી વ્યૂહરચના તૂટી પડી.
તત્પ્રભગ્નં બલં સર્વં વિપુલૌઘસ્વનં તથા। ભીષ્મમાસાદ્ય સંતસ્થૌ વેલામિવ મહોદધિઃ
આવી રીતે તૂટી પડેલી અને ભારે ગુંજતી એ આખી સેના ભીષ્મ પાસે પહોંચી, જાણે મહાસાગર કાંઠે આવીને અટકી જાય.
તાનિ સર્વાણિ ગાઙ્ગેયઃ સમાશ્વાસ્ય પરંતપઃ । તતો વ્યૂહ્ય મહાબાહુઃ સમરેષ્વપરાજિતઃ
પછી ગાંગેય ભીષ્મે એ બધા યોદ્ધાઓને આશ્વાસન આપ્યું અને મહાબાહુ, યુદ્ધમાં અપરાજિત ભીષ્મે ફરીથી તેમની ગોઠવણી કરી.
રથનાગાશ્વકલિકં યુયુજે યુદ્ધકોવિદઃ । અભેદ્યં પંરસૈન્યાનાં શૂરૈરપિ સમીક્ષિતમ્
યુદ્ધકલા જાણનારા વિરુદ્ધ, રથ, હાથી અને ઘોડાની ટુકડીઓથી સજ્જ એવી અપરાજેય વ્યૂહરચના તૈયાર કરી, જેને બહાદુર યોદ્ધાઓ પણ અજેય માની બેઠા હતા.
આચાર્યદુર્યોધનસૂતપુત્રૈઃ કૃપેણ ભીષ્મેણ ચ પાલિતાનિ। અવધ્યકલ્પાનિ દુરાસદાનિ રથાશ્વમાતઙ્ગસમાકુલાનિ ચ
આ વ્યૂહરચનાઓ, જે ગુરુ, દુર્યોધન, કર્ણ, કૃપાચાર્ય અને ભીષ્મ દ્વારા સુરક્ષિત હતી, રથ, ઘોડા અને હાથીઓથી ભરેલી હતી અને કોઈપણ માટે અપરાજેય અને અપરિચિત લાગતી હતી.
તેષામનીકાનિ કિરીટમાલી વ્યૂઢાનિ દૃષ્ટ્વા વિપુલધ્વજાનિ। ગાણ્ડીવધન્વા દ્વિષતાં નિહન્તા વૈરાટિમામન્ત્ર્ય તતોઽભ્યુવાચ
એ વિશાળ ધ્વજાવાળી અને સુંદર રીતે ગોઠવાયેલ વ્યૂહરચનાઓ જોઈને, મકૂટધારી, ગાંડીવધારી અને દુશ્મનોનો વિનાશક અર્જુને વિરાટના પુત્રને સંબોધીને કહ્યું.
સુસંગૃહીતૈરથ રશ્મિભિસ્ત્વં હયાન્નિયમ્ય પ્રસમીક્ષ્ય યત્તઃ। સંપ્રેષયાશુ પ્રતિવીરમેનં વૈકર્તનં યોધયિતું વૃણોમિ
તમે ઘોડાની લગામ મજબૂતીથી પકડીને, ધ્યાનપૂર્વક શ્વેત ઘોડાઓને નિયંત્રિત કરો અને પછી મને ઝડપથી કર્ણ પાસે લઈ જાઓ, કેમ કે હું વીર સામે વીર તરીકે તેની સામે યુદ્ધ કરવા પસંદ કરું છું.
યાં હસ્તિકક્ષ્યાં બહુધા વિચિત્રાં સ્તમ્ભે રથે પશ્યસિ દર્શનીયામ્ । વિવર્તમાનાં જ્વલનપ્રકાશાં વૈકર્તનસ્યૈતદનીકમગ્ર્યમ્
જે હાથીદળ અનેક રીતે શોભાયમાન અને સુંદર છે, જે તમે સ્તંભ પાસે અને રથ પર જોઈ રહ્યા છો, જ્યોત્સ્ના જેવી તેજસ્વી અને ચારે બાજુ ફરતી, એ કર્ણની શ્રેષ્ઠ વ્યૂહરચના છે.
એતેન શીઘ્રં પ્રતિપાદયેમાન્ શ્વેતાન્હયાન્કાઞ્ચનજાલકક્ષ્યાન્ । સર્વં જવં તત્ર વિદર્શયિષ્યે હ્યાસાદયૈતદ્રથવીરવૃન્દમ્
આ સોનાની ઝાંપીઓથી શોભાયમાન અને ઝડપી શ્વેત ઘોડાઓથી હું એ વ્યૂહમાં ઝડપથી ઘૂસી જઈશ; ત્યાં હું એમની આખી દોડ બતાવીશ—મને એ રથયોદ્ધાઓના સમૂહ પાસે લઈ જાઓ.
ગજો ગજનેવ હિ યોદ્ધુકામો મયા સદા કાઙ્ક્ષતિ સૂતપુત્રઃ । તમેવ માં પ્રાપય સૂતપુત્રં દુર્યોધનોપાશ્રયજાતદર્પમ્ । તં પાતયિષ્યામિ રથસ્ય મધ્યે સહસ્રનેત્રોઽશનિનેવ વૃત્રમ્
સૂતપુત્ર હંમેશા મારી સાથે યુદ્ધ કરવા આતુર રહે છે, જેમ હાથી બીજાને લલકારે છે; દુર્યોધનના આશ્રયથી ઘમંડિત તેને સીધા મારી સામે લાવો—હું તેને રથમાં જ પતાવી દઈશ, જેમ ઇન્દ્રે વજ્રથી વૃત્રને સંહાર્યો હતો.
સ તૈર્હયૈર્જાતજવૈર્બૃહદ્ભિઃ પુત્રો વિરાટસ્ય હિરણ્યકક્ષ્યૈ । વિધ્વંસયંસ્તદ્રથિનામનીકં તતોઽવહત્પાણ્ડવમાજિમધ્યે
પછી વિરાટના પુત્રે એ મોટા, ઝડપી અને સોનાની ઝાંપીઓવાળા ઘોડાઓથી એ રથયોદ્ધાઓની પંક્તિઓ તોડી અને પાંડવને યુદ્ધના મધ્યમાં લઈ ગયો.