અશોકાના વનાનીવ સઞ્ચિતૈઃ કુસુમૈઃ શુભૈઃ । પાર્થઃ સંરઞ્જયામાસ રુધિરેણાકુલં બલમ્
પાર્થએ લોહીથી ભરેલી સેના, જાણે સુંદર ફૂલો વડે શોભાયમાન અશોકના વન, એવી રંગી નાખી.
સહસ્રશોઽર્જુનશરૈશ્છિન્નાન્યુચ્ચાવચાનિ ચ। છત્રાણિ ચ પતાકાશ્ચ ખેઽભ્યુવાહ સદાગતિઃ
અર્જુનના બાણોથી કાપાયેલા હજારો ઊંચા-નીચા છત્ર અને ધ્વજ હંમેશા વહેતા પવનમાં આકાશમાં ઉડી ગયા.
યે હ્યર્જુનબલત્રસ્તાઃ પરિપેતુર્દિશો દશ। રથાત્તં દેશમુત્સૃજ્ય પાર્થચ્છિન્નયુગા હયાઃ
અર્જુનના બળથી ડરાયેલા લોકો દસેય દિશામાં ભાગી ગયા અને પાર્થના બાણોથી યોક તૂટી ગયેલા ઘોડાઓએ રથ અને મેદાન છોડી દીધા.
નિકૃત્તપૂર્વચરણાસ્તે નિપેતુઃ શિતૈઃ શરૈઃ। શિરોભિઃ પ્રથમં જગ્મુર્મેદિનીં જઘનૈર્હયાઃ
તીક્ષ્ણ બાણોથી આગળના પગ કપાઈ ગયેલા ઘોડા પડી ગયા; પહેલા તેમનાં માથાં જમીન પર લાગ્યા, પછી પછાડાં પડ્યા.
ચક્ષુર્નાસાવિષાણેષુ દન્તવેષ્ટેષુ ચ દ્વિપાન્। મર્મસ્વન્યેષુ ચાહત્ય તથા નિઘ્નન્ગજોત્તમાઃ
એણે હાથીઓની આંખ, નાક, સુંડ અને દાંત તેમજ મુખ્ય અંગો પર બાણો મારી, શ્રેષ્ઠ હાથીઓને સંહાર્યા.
કૌરવાણાં ગજાનાં ચ શરીરૈર્ગતચેતસામ્ । ક્ષણેન સંવૃતા ભૂમિર્મેઘૈરિવ નભસ્થલમ્
કૌરવોના હાથીઓના જીવહીન દેહોથી પૃથ્વી પળમાં ઢંકાઈ ગઈ, જેમ આકાશ મેઘોથી ઢંકાઈ જાય છે.
અસ્ત્રૈર્દિવ્યૈર્મહાબાહુરર્જુનઃ પ્રહસન્નિવ । બડબામુખસંભૂતઃ કાલાગ્નિરિવ સંવૃતઃ
મહાબાહુ અર્જુને દેવોં જેવા શસ્ત્રો વડે હસતાં હસતાં, જાણે બડબડાની અગ્નિથી ઢંકાઈ ગયો હોય, કે કાળના અંતે સર્વનાશ લાવતી અગ્નિ જેમ દેખાય એમ યુદ્ધમાં ઊભો રહ્યો.
યથા યુગાન્તસમયે સર્વં સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । કાલપક્વમશેષેણ ધક્ષ્યેદુગ્રશિખઃ શિખી
જેમ યુગના અંતે કાળથી પકવાયેલું, ચાલતું અને અચળ બધું, ભયાનક જ્વાળાવાળી અગ્નિ બાકી કશું ન રહે એમ ભસ્મ કરી નાખે છે,
તદ્વત્પાર્થોઽસ્રતેજોભિર્ધનુષો નિસ્વનેન ચ। દૈવાદ્વીર્યાચ્ચ બીભત્સુસ્તસ્મિન્દૌર્યોધને બલે
એજ રીતે અર્જુને પોતાના શસ્ત્રોની તેજસ્વિતા, ધનુષ્યના ઘોંઘાટ અને દૈવી પરાક્રમથી દુર્યોધનના સેના પર ભય છવાવી દીધો.
રણે શક્તિમમિત્રાણાં પ્રણીયોપનિનાય સઃ। ચેષ્ટાં પ્રાયેણ ભૂતાનાં રાત્રિઃ પ્રાણભૃતામિવ
યુદ્ધમાં અર્જુને દુશ્મનોને એવી સ્થિતિમાં પહોંચાડી દીધા, જાણે જીવતો જીવ માટે રાત આવી ગઈ હોય અને હવે અંતિમ શ્વાસો જ બાકી હોય.
સોઽતીયાત્સહસા શત્રૂન્સહસા તેઽભિપેદિરે । શીઘ્રાદૂરં દૃઢામોઘમસ્ત્રમસ્યાતિમાનુષમ્ । દૃષ્ટ્વા તે કૌરવા ભીતા અતિમાનુષવિક્રમમ્
અર્જુન શત્રુઓ પર તૂટી પડ્યો અને તેઓ પણ તેની સામે ચઢી આવ્યા; પણ જ્યારે કૌરવો એનું ઝડપથી, દૂર સુધી, અડગ અને અચૂક, માનવથી ઉપરનું શસ્ત્રકૌશલ્ય જોયું, ત્યારે તેઓ તેના અસાધારણ પરાક્રમથી ડરી ગયા.
ખગપત્રાભિસંવીતૈઃ ખાવિષ્ટૈઃ ખગમૈરિવ। અર્જુનસ્ય ખમાવવ્રે લોહિતપ્રાણપૈઃ ખગૈઃ
અર્જુનના બાણો, પંખીઓ જેવા પાંખવાળા, આકાશમાં ઉડીને જાણે લોહીથી લાલ પંખીઓથી આકાશ છવાઈ ગયું હોય તેમ દેખાતા હતા.
અર્જુનેન વિનિર્મુક્તાઃ શરા ગાણ્ડીવધન્વના । તાર્ક્ષ્યવેગા ઇવાકાશે સસઞ્જુઃ પરમર્મસુ
ગાંડીવધારી અર્જુનના છોડેલા બાણો, ગરુડ જેવી ઝડપથી આકાશમાં દોડી, દુશ્મનોના મુખ્ય અંગોમાં ઘૂસી જતા હતા.
વર્માણિ સારથિશ્ચૈવ હેમજાલાનિ વાજિનામ્ । કિરીટં સૂર્યસંકાશં વૈયાઘ્રમથ ચર્મ ચ
ઘોડાઓના સોનાના જાળ, રથચાલકો, સૂર્ય જેવું તેજસ્વી મુકુટ, વાઘની ખાલ અને ઢાલ—આ બધું યુદ્ધભૂમિમાં ઝગમગતું હતું.
તતઃ સર્વાણિ ગાત્રાણિ રથસ્ય દ્વિષતાં શરૈઃ । નીહારેણેવ ભૂતાનિ છન્નાનીહ ચકાશિરે
પછી દુશ્મનના રથોના બધા અંગો, અર્જુનના બાણોથી ઘાયલ થઈ, જાણે ધુમ્મસમાં ઢંકાઈ ગયા હોય તેમ છતાં ચમકી ઊઠ્યા.
સકૃદેવ ન તં શેકુઃ કથમભ્યસિતું પરે । અનભ્યસ્તઃ પુનસ્તૈર્હિ રથઃ સોભિપપાત તાન્
બીજાઓ તો અર્જુન પાસે એકવાર પણ પહોંચી શક્યા નહીં; અજાણ્યા અને અજમાયા વિના જ તેમના રથો અર્જુન સામે આવી પડ્યા અને તૂટી પડ્યા.
તચ્છરા દ્વિટ્શરીરેષુ યથા ચ ન સસઞ્જિરે । દ્વિધાઽનીકેષુ બીભત્સોર્ન સસઞ્જ રથસ્તથા
જેમ દુશ્મનોના શરીરમાં બાણો અટકતા નહોતાં, એમ જ ભીમાત્સુનો રથ પણ વિભાજિત થયેલી સેના વચ્ચે ક્યાંય અટકતો નહોતો.
સ તદ્ધિ ક્ષોભયામાસ વિગાહ્યારિબલં રથી। અનન્તવેગો ભુજગઃ ક્રીડન્નિવ મહાર્ણવે
અર્જુન પોતાના રથથી દુશ્મનના દળમાં ઘૂસી ગયો અને તેમને હલાવી નાખ્યા, જાણે અનંત ઝડપવાળું સાપ મહાસાગરમાં રમતો હોય તેમ.
અસ્યતો નિત્યમત્યર્થં સર્વઘોષાધિકસ્તથા । સંનાદઃ શ્રૂયતે ભૂતૈર્ધનુષશ્ચ કિરીટિનઃ
જ્યારે અર્જુન સતત બાણો છોડતો હતો, ત્યારે તેના ધનુષ્યનો ઘોંઘાટ બધાને કરતાં વધુ ગૂંજી રહ્યો હતો અને યુદ્ધમાં બધા યોદ્ધાઓએ એ અવાજ સાંભળ્યો.
સંચ્છિન્નાસ્તત્ર માતઙ્ગા બાણૈરલ્પાન્તરાન્તરૈઃ। સંસ્યૂતાસ્તત્ર દૃશ્યન્તે મેઘા ઇવ ગભસ્તિભિઃ
ત્યાં હાથીઓ અર્જુનના બાણોથી ખૂબ નજીકથી કાપી નાખવામાં આવ્યા; તેઓ જાણે કિરણોથી જોડાયેલા વાદળો જેવા દેખાતા હતા.
દિશોઽનુભ્રમતઃ સર્વા સવ્યદક્ષિણમસ્યતઃ। સતતં દૃશ્યતે યુદ્ધે સાયકાસનમણ્ડલમ્
જ્યારે અર્જુન ડાબી અને જમણી બાજુએ, બધાં દિશાઓમાં બાણો છોડતો હતો, ત્યારે યુદ્ધમાં સતત બાણો અને ધનુષ્યનો ગોળાકાર દેખાતો રહ્યો.
પતન્ત્યરૂપેષુ યથા ચક્ષૂંષિ ન કદાચન। નાલક્ષ્યેષુ શરાઃ પેતુસ્તસ્ય ગાણ્ડીવધન્વનઃ
જેમ આંખો કદી પડતાં પદાર્થોને જોઈ શકતી નથી, એમ જ ગાંડીવધારીના બાણો ક્યાં પડ્યા એ કોઈ જોઈ શકતું નહોતું.
મહાગજસહસ્રસ્ય યુગપન્મૃદ્ગતો વનમ્। કૌન્તેયરથમાર્ગસ્તુ રણે ઘોરતરોઽભવત્
કુંતિપુત્રના રથનો માર્ગ યુદ્ધમાં એવો ભયાનક થઈ ગયો હતો, જાણે એકસાથે હજાર મહાહાથીઓએ જંગલને પછાડી નાખ્યું હોય.
નૂનં પાર્થજયૈષિત્વાચ્છક્રઃ સર્વામરૈઃ સહ। હન્ત્યસ્માનિતિ મન્યન્તે પાર્થેનૈવાર્દિતાઃ પરે
નિશ્ચય છે કે પાર્થના વિજયની ઈચ્છાથી, ચક્ર અને બધા દેવતાઓ મળીને અમારો વિનાશ કરશે—એમ પાર્થથી પીડાતા બીજા યોદ્ધાઓએ વિચાર્યું.
ઘ્નન્તમત્યર્થમહિતાન્સવ્યસાચિનમાહવે। કાલમર્જુનરૂપેણ ગ્રસન્તમિવ ચ પ્રજાઃ
યુદ્ધમાં સવ્યસાચીએ અત્યંત શક્તિશાળી વીરોને ધરાશાયી કર્યા, જાણે કાળ સ્વરૂપે અર્જુન જ પ્રજાઓને ગળી જાય છે.
કુરુસેનાશરીરાણિ પાર્થેનાનાહતાન્યપિ । પેતુઃ પાર્થહતાનીવ પાર્થકર્માનુદર્શનાત્
કુરુસેનાના જે દેહો પાર્થના બાણોથી અસ્પર્શિત રહ્યા, તે પણ પાર્થના પરાક્રમ જોઈને, જાણે તે જ ઘાયલ થયા હોય એમ ધરાશાયી થયા.
ઓષધીનાં શિરાંસીવ કાલપક્તિસમન્વયાત્। અવનેમુઃ કુરૂણાં હિ શિરાંસ્યર્જુનજાદ્ભયાત્
જેમ ઋતુ આવે ત્યારે વનસ્પતિઓના માથાં વાંકડાં પડે છે, તેમ અર્જુનના ભયથી કુરુઓના માથાં ઝૂકી ગયા.
ચકાર ચાર્જુનઃ ક્રોધાદ્વિમુખાન્રુષિતાનપિ
અર્જુને ક્રોધમાં આવીને સામે ઊભેલા અને ગુસ્સે ભરેલા શત્રુઓને પણ ડરાવીને પીઠ ફેરવી દીધી.
અર્જુનેનાપિ ભિન્નાનિ બલાગ્નાણિ પુનઃ ક્વચિત્। ચક્રુર્લોહિતધારાભિર્ધરણીં લોહિતોત્તરામ્
અર્જુન દ્વારા ફરીથી તોડી નાખવામાં આવેલા સેના વિભાગોએ લોહીની ધારો વહાવી, જેથી ધરતી લાલચટ્ટ થઈ ગઈ.
લોહિતેનાપિ સંપૃક્તૈઃ પાંસુભિઃ પવનોદ્ધતૈઃ । તેનૈવ ચ સમુદ્ધૂતૈઃ સૂક્ષ્મૈર્લોહિતબિન્દુભિઃ
પવનથી ઉડેલા લોહીથી ભીંજાયેલા ધૂળકણો અને તે જ પવનથી ઉડેલા લોહીના સૂક્ષ્મ ટીપાંઓથી આખું میدان ઢંકાઈ ગયું.