કકુદઃ સર્વસૈન્યાનાં સર્વશસ્ત્રભૃતાંવરઃ । જયશ્રિયાઽવબદ્ધસ્તુ સુયોધનવશાનુગઃ । પશ્ચાદેષ પ્રયાતવ્યો ન મે વિઘ્નકરો ભવેત્
કકુદ સર્વ સૈનિકોમાં શ્રેષ્ઠ અને સર્વ શસ્ત્રધારીઓમાં સૌથી અગ્રણ છે. વિજયની મહિમાથી યુક્ત અને સુયોધનના આદેશે ચાલતો, એ આપણા પાછળથી આવે જેથી મને કોઈ વિઘ્ન ન પડે.
ઇત્યેતાંસ્ત્વરિતઃ પાર્થઃ કથયિત્વા તુ ચોત્તરે। રૂપતશ્ચિહ્નતશ્ચૈવ યુદ્ધાય ત્વરતે પુનઃ
પાર્થએ ઉત્તરાને આ વાત ઝડપથી કહી, પછી શત્રુઓના રૂપ અને ચિહ્નોથી ઓળખી, યુદ્ધ માટે ફરી ઉત્સાહપૂર્વક આગળ વધ્યો.
અશ્વત્થામા તતસ્તત્ર કર્ણં સંપ્રેક્ષ્ય વીર્યવાન્। ઉવાચ સ્મયમાનોઽસૌ સૂતપુત્રમરિન્દમમ્
પછી અશ્વત્થામાએ ત્યાં કર્ણને જોઈ, હસતાં હસતાં રથચાલકના પુત્રને, જે દુશ્મનોને હરાવનાર છે, કહ્યું.
કર્ણ યસ્ત્વં સભામધ્યે બહ્વબદ્ધં વિકત્થસે। ન મે યુધિ સમોઽસ્તીતિ તદિદં પ્રત્યુપસ્થિતમ્
કર્ણ, તું સભામાં ઘણી બધી ડینگ મારતો હતો કે યુદ્ધમાં તારો કોઈ સમો નથી—હવે એ ક્ષણ આવી પહોંચી છે.
એષોઽન્તક ઇવ ક્રુદ્ધઃ સર્વભૂતાવમર્દનઃ । સંગ્રામશિરસો મધ્યે દૃમ્ભતે કેસરી યથા
આ રહ્યો, ક્રોધથી ભરેલો, બધાં જીવોને દબાવનાર, યુદ્ધમય મેદાનમાં સિંહની જેમ ગર્જના કરે છે.
શૂરોસિ યદિ સંગ્રામે દર્શયસ્વ સભાં વિના
જો તું સાચો વીર છે, તો હવે સભા વગર યુદ્ધમાં તારી વીરતા બતાવ.
યદ્યશક્તોસિ સંગ્રામે પાર્થેનાદ્ભુતકર્મણા। પુનરેવ સભાં ગત્વા ધાર્તરાષ્ટ્રેણ ધીમતા। માતુલં પરિગૃહ્યાશુ મન્ત્રયસ્વ યથાસુખમ્
પણ જો તું અદ્ભુત કાર્યો કરનાર પાર્થ સામે યુદ્ધ કરી શકતો નથી, તો ફરી સભામાં જઈ, બુદ્ધિશાળી ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર સાથે, તારા મામાને વહેલી તકે મળીને, મનગમતું વિચાર કર.
એવમુક્તસ્તથા કર્ણઃ ક્રોધાદુદ્વૃત્ય લોચને। દ્રોણપુત્રમિદં વાક્યમુવાચ કુરુસન્નિધૌ
આ રીતે કહેતાં, કર્ણે ગુસ્સાથી આંખો લાલ કરી, કુરુઓની હાજરીમાં દ્રોણપુત્રને કહ્યું.
નાહં બિભેમિ બીભત્સોર્ન કૃષ્ણાદ્દેવકીસુતાત્ । પાણ્ડવેભ્યોપિ સર્વેભ્યઃ ક્ષત્રધર્મમનુવ્રતઃ
હું બીભત્સુથી, દેવીકીપુત્ર કૃષ્ણથી કે બધા પાંડવો સાથે પણ ડરતો નથી, કારણ કે હું ક્ષત્રિય ધર્મમાં અડગ છું.
સત્વાધિકાનાં પુંસાં તુ ધનુર્વેદોપજીવિનામ્ । ગર્જતાં જાયતે દર્પઃ સ્વરશ્ચ ન વિષીદતિ
મોટા મનવાળા, ધનુર્વેદ પર જીવતા વીર પુરુષોમાં ગર્જના કરતાં ગર્વ ઊપજે છે અને તેમનો અવાજ ક્યારેય કપાતો નથી.
પશ્યત્વાચાર્યપુત્રો મામર્જુનેનાતિરંહસા । યુધ્યમાનં સુસંયુક્તં જયો વૈ મય્યવસ્થિતઃ
ગુરુપુત્ર જોઈ લેશે કે હું કેવી રીતે તૈયાર થઈને, પૂરું બળ લગાવીને અર્જુન સાથે યુદ્ધ કરું છું; વિજય તો મારી બાજુએ છે.
તતઃ પ્રહસ્ય બીભત્સુઃ કૌન્તેયઃ શ્વેતવાહનઃ। દિવ્યમસ્ત્રં વિકુર્વાણઃ પ્રત્યયાદ્રથિસત્તમઃ
પછી બીભત્સુ, કૌંતેય, સફેદ ઘોડાવાળો, હસી પડ્યો અને દિવ્ય અસ્ત્ર ધારણ કરીને શ્રેષ્ઠ રથયોધ્ધા સામે આગળ વધ્યો.
મહાત્માનં મન્દબુદ્ધિર્નિશ્વસન્ધૃતરાષ્ટ્રજઃ। ઉવાચ સ મહારાજ રાજા દુર્યોધનસ્તદા
ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર, જે મંદમતિ હતો, ઊંડી શ્વાસ લઈ, એ સમયે મહાત્મા રાજાને કહ્યું.
ન વિદ્મો હ્યર્જુનં તત્ર વસન્તં મત્સ્યવેશ્મનિ । તેનેદં કર્ણ મત્સ્યાનામગ્રહીષ્મ ધનં બહુ
અમે ખરેખર જાણતા નહોતાં કે અર્જુન મચ્છ્યરાજના ઘરે રહ્યો છે; એથી જ, કર્ણ, આપણે મચ્છ્યોનું ઘણું ધન લઈ લીધું.
એવં ચેત્તર્હિ ગચ્છામો વિસૃજન્તો ધનં બહુ । અયશો નાતિવર્તેત લોકયોરુભયોરપિ
જો આવું છે, તો ચાલો, બધું ધન છોડી દઈએ; બંને લોકમાં અપયશ ન આવે એ જોવું જોઈએ.
કિં ચ યુદ્ધાત્પરં નાસ્તિ ક્ષત્રિયાણાં સુખાવહમ્। તસ્માત્પાર્થેન સંગ્રામં કુર્મહે ન પલાયનમ્
ક્ષત્રિય માટે યુદ્ધ કરતા વધારે આનંદદાયક કંઈ નથી; એટલે આપણે પાર્થ સાથે યુદ્ધ કરીએ, ભાગી ન જઈએ.
એતાવદુક્ત્વા રાજા વૈ હ્યભિયાનમિયેષ સઃ। તથા દશસહસ્રાણિ વીરાણાં હિ ધનુષ્મતામ્ । અભ્યદ્રવંસ્તદા પાર્થં શલભા ઇવ પાવકમ્
આવું કહીને રાજાએ ચડાઈ માટે કૂચ કરી; ત્યારે દસ હજાર ધનુષધારી વીરોએ પાંથને આગ જેવી ધસારો કર્યો.
વર્મિતા વાજિનસ્તત્ર સંભૃતાશ્ચ પદાતિભિઃ । ભીમરૂપાશ્ચ માતઙ્ગાસ્તોમરાઙ્કુશપાણિભિઃ
ત્યાં બરછા અને અંકુશ ધરાવતા ભયાનક હાથીઓ, બરચા ધારણ કરેલા ઘોડેસવારો અને પગદળીઓ ભેગા થયા.
અધિષ્ઠિતાઃ સુસંયત્તૈર્હસ્તિશિક્ષાવિશારદૈઃ। અભ્યદ્રવન્સુસંક્રુદ્ધાશ્ચાપહસ્તોદ્યતાયુધાઃ
હાથી ચલાવવામાં પારંગત અને સારી રીતે તાલીમ મેળવેલા યુદ્ધાઓએ ગુસ્સે ભરાઈ, હાથમાં ધનુષ્ય અને શસ્ત્રો લઈને આગળ ધસી આવ્યા.
પઞ્ચ ચૈનં રથોદગ્રાસ્ત્વરિતાઃ પર્યવારયન્। દ્રોણો ભીષ્મશ્ચ કર્ણશ્ચ કુરુરાજશ્ચ વીર્યવાન્
પાંચ પ્રસિદ્ધ રથીઓ ઝડપથી તેને ઘેરી લીધા: દ્રોણ, ભીષ્મ, કર્ણ, અને શક્તિશાળી કુરુ રાજા.
અશ્વત્થામા મહાબાહુર્ધનુર્વેદપરાયણઃ। ઇષૂંશ્ચ સમ્યગસ્યન્તો જીમૂતા ઇવ વાર્ષિકાઃ
મજબૂત ભુજાવાળા અને ધનુર્વેદમાં નિપુણ અશ્વત્થામાએ પણ વરસાદી મેઘો જેમ તીક્ષ્ણ બાણોની વર્ષા કરી.
તે લાભમિવ મન્વાનાઃ પ્રત્યગૃહ્ણન્ધનંજયમ્। શરૌઘાનભિવર્ષન્તો નાદયન્તો દિશો દશ
તેમણે ધનંજયને જીતવાનો અવસર માની, દિશાઓમાં તીક્ષ્ણ બાણોની ઝરમર વરસાવી, બધે ધ્વનિ ફેલાવી તેને સામો કર્યો.
તતઃ પ્રહસ્ય બીભત્સુઃ કૌન્તેયઃ શ્વેતવાહનઃ। દિવ્યમસ્ત્રં પ્રકુર્વાણઃ પ્રત્યયાદ્રથિસત્તમાન્
પછી કુંતીપુત્ર, શ્વેત ઘોડાવાળા બીભત્સુએ હસી, દિવ્યાસ્ત્ર ધારણ કરીને રથીઓની શ્રેષ્ઠ પંક્તિ સામે આગળ વધ્યો.
યથા રશ્મિભિરાદિત્યઃ પ્રચ્છાદયતિ મેદિનીમ્। તથા ગાણ્ડીવનિર્મુક્તૈઃ શરૈરાચ્છાદયદ્દિશઃ
જેમ સૂર્યની કિરણો ધરતીને ઢાંકે છે, તેમ તેણે ગાંડીવમાંથી છોડેલા બાણોથી દિશાઓને ઢાંકી દીધી.
ન રથાનાં ન ચાશ્વાનાં ન ધ્વજાનાં ન વર્મિણામ્। અતિવિદ્ધૈઃ શિતૈર્બાણૈરાસીદદ્વ્યઙ્ગુલિરન્તરમ્
રથ, ઘોડા, ધ્વજ કે બાંધેલા યોદ્ધાઓ—કોઈ પર પણ તેની તીક્ષ્ણ બાણોથી બે આંગળી જેટલું પણ ખાલી જગ્યા નહોતું.
દૈવયોગાદ્ધિ પાર્થસ્ય હયાનામુત્તરસ્ય ચ। શિક્ષાબલોપપન્નત્વાદસ્ત્રાણાં વૈ પરિક્રમાત્। ધ્વજગાણ્ડીવયોશ્ચાપિ દૈવ્યા શક્ત્યા ચ માયયા
પાર્થના ઘોડા અને ઉત્તરની કુશળતા, શસ્ત્રોની શક્તિ, ધ્વજ અને ગાંડીવની દિવ્ય શક્તિ—આ બધું ભાગ્યના સંયોગથી મળ્યું હતું.
ઇતસ્તતશ્ચ સંયાને દૂરે વાઽપ્યથવાઽન્તિકે। દુર્ગે વિષમજાતે વા સ્થલે નિમ્ને તથા ક્ષિતૌ। ન ચ રુધ્યેદ્ગતિસ્તસ્ય રથસ્ય મનસો યથા
રથ નજીક હોય કે દૂર, કઠિન કે ઊંચા-નીચા મેદાનમાં પણ, તેની ગતિ ક્યારેય અટકતી નહોતી—જેમ તેના મનમાં ઇચ્છા થાય તેમ.
સમરેષુ તુ વિદ્વાંસસ્તસ્ય તાંસ્તાન્પરિક્રમાન્। વીર્યમત્યદ્ભુતં દૃષ્ટ્વા તથા પાર્થસ્ય તદ્બલમ્ । ત્રેસુરેવં પરે ભીતાઃ પરાઙ્મુખરથા અપિ
યુદ્ધમાં પાર્થની અદભુત શક્તિ અને રમતો જોઈ દુશ્મનના બુદ્ધિશાળી યોદ્ધાઓ પણ ડરીને કાંપી ઉઠ્યા—even those whose chariots faced away.
કાલાગ્નિમિવ બીભત્સું નિર્દહન્તમિવ પ્રજાઃ । નારયઃ પ્રેક્ષિતું શેકુર્જ્વલન્તમિવ પાવકમ્
વિનાશના અગ્નિ જેવો પ્રજાઓને દહન કરતો બીમસેન, એ ધધકતા અગ્નિને કોઈ યોદ્ધા જોઈ શકતો નહોતો.
તાનિ ભિન્નાન્યનીકાનિ રેજુરર્જુનમાર્ગણૈઃ। તિગ્માંશોશ્ચ ઘનાભ્રાણિ વ્યાપ્તાનીવ ગભસ્તિભિઃ
અર્જુનના બાણોથી તૂટી ગયેલી સેના ધ્રુજતી હતી, જાણે તીવ્ર કિરણોથી ઘેરાયેલા મેઘો ઝગમગતા હોય.