અલુબ્ધાશ્ચૈવ કૌન્તેયાઃ કૃતવન્તશ્ચ દુષ્કરમ્। ન ચાપિ કેવલં રાજ્યમિચ્છેયુસ્તે હ્યધર્મતઃ
કુંતીપુત્રો લોભી નથી અને તેમણે મુશ્કેલ કાર્ય પણ પૂરું કર્યું છે; તેઓ અધર્મથી માત્ર રાજ્ય મેળવવાની ઈચ્છા પણ રાખતા નથી.
તદૈવ તે હિ વિક્રાન્તુમીષુઃ કૌરવનન્દનાઃ । ધર્મપાશનિબદ્ધાસ્તુ ન ચેલુઃ ક્ષત્રિયવ્રતાત્
એ સમયે કૌરવોની સંતાનો શૂરવીરતા બતાવવા ઉત્સુક હતા, પણ ધર્મના બંધનથી બંધાયેલા હોવાથી, તેમણે કદી ક્ષત્રિય ધર્મ છોડ્યો નહોતો.
યશ્ચાનૃત ઇતિ ખ્યાતઃ સ ચ ગચ્છેત્પરાભવમ્ । વૃણુયુર્માણં પાર્થા નાનૃતત્વં કથંચન
જેના વિશે અસત્ય બોલનાર કહેવાય છે, એ હંમેશા હાર જ ભોગવે છે; પાંડવ તો મૃત્યુ પસંદ કરશે, પણ કદી અસત્ય નહીં બોલે.
પ્રાપ્તે તુ કાલે સ્વાનર્થાન્નોત્સૃજેયુર્નરર્ષભાઃ । અપિ વજ્રભૃતા ગુપ્તાંસ્તથાવીર્યા હિ પાણ્ડવાઃ
જ્યારે સમય આવશે, ત્યારે પોતાના હિત માટે એ શ્રેષ્ઠ પુરુષો કદી પણ તેમને છોડશે નહીં, ભલે વજ્રધારી ઈન્દ્ર પણ રક્ષા કરે; પાંડવોમાં એવો પરાક્રમ છે.
પ્રતિયુદ્ધ્યેમ સમરે સર્વશસ્ત્રભૃતાંવરમ્
ચાલો, આપણે યુદ્ધમાં શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા શત્રુ સાથે લડીયે.
તસ્માદ્યદત્ર કલ્યાણં લોકે સદ્ભિરનુષ્ઠિતમ્। તત્સંવિધીયતાં શીઘ્રં મા વો હ્યર્થોઽભ્યગાત્પરમ્
આથી, જે કંઈ સારા લોકો દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે અને જગતમાં કલ્યાણરૂપ છે, એ તાત્કાલિક કરો, નહીં તો મોટું દુઃખ આવી પહોંચે.
ન હિ પશ્યામિ સંગ્રામે કદાચિદપિ કૌરવ । એકાન્તસિદ્ધિં રાજેન્દ્ર સંપ્રાપ્તશ્ચ ધનઞ્જયઃ
હું કદી યુદ્ધમાં નિશ્ચિત વિજય જોઈ શકતો નથી, હે કૌરવ; અને ધનંજય પણ હવે આવી ગયા છે, હે રાજા.
સંપ્રવૃત્તે તુ સંગ્રામે ભાવાભાવૌ જયાજયૌ । અવશ્યમેકં સ્પૃશતો દૃષ્ટમેતદસંશયમ્
યુદ્ધ શરૂ થાય ત્યારે લાભ-હાનિ, વિજય-પરાજય, એમાંનું એક તો અવશ્ય જ થાય છે; આમાં કોઈ શંકા નથી.
તસ્માદ્યુદ્ધોપચરિતં કર્મ વા ધર્મસંહિતમ્ । ક્રિયતામાશુ રાજેન્દ્ર સંપ્રાપ્તશ્ચ ધનઞ્જયઃ
આથી, હે રાજા, યુદ્ધમાં કે ધર્મ પ્રમાણે જે યોગ્ય હોય, એ તરત કરો, કારણ કે ધનંજય આવી ગયા છે.
એકો હિ સમરે પાર્થઃ પૃથિવીં નિર્દહેચ્છરૈઃ । ભ્રાતૃભિઃ સહિતો ભૂત્વા કિં પુનઃ કૌરવાન્રણે । તસ્માત્સન્ધિં કુરુશ્રેષ્ઠ કુરુષ્વ યદિ મન્યસે
પાર્થ તો એકલો જ યુદ્ધમાં પોતાના બાણોથી આખી ધરતી દહાળી શકે છે; તો ભાઈઓ સાથે મળીને કૌરવો સામે શું કરશે? એટલે, હે કુરુમાં શ્રેષ્ઠ, જો યોગ્ય લાગે તો સંધિ કરો.
નાહં રાજ્યં પ્રદાસ્યામિ પાણ્ડવેભ્યઃ પિતામહ। ગ્રામં સેનાં ચ દાસાંશ્ચ સ્વલ્પં દ્રવ્યમપિ પ્રભો । યુદ્ધોપચારિકં યત્તુ તત્સર્વં સંવિધીયતામ્
હું પાંડવોને રાજ્ય નહીં આપું, હે પિતામહ; એક ગામ, સેના, દાસ કે થોડું પણ ધન પણ નહીં. પણ યુદ્ધમાં જે યોગ્ય હોય, એ બધું કરો.
ભીષ્મસ્યોપરતે વાક્યે તથા દુર્યોધનસ્ય ચ। પ્રાપ્તમર્થ્યં ચ યદ્વાક્યં દ્રોણશ્વાહ દ્વિજોત્તમઃ
ભીષ્મ અને દુર્યોધનનું વચન પૂરું થતાં, દ્રોણાચાર્યે પણ સમયોચિત વચન કહ્યાં.
યત્તુ યુદ્ધોપચરિતં ભવેદ્વા ધર્મસંહિતમ્। કસ્ત્વયા સદૃશો લોકે ભૂયસ્ત્વં વક્તુમર્હસિ
યુદ્ધમાં કે ધર્મ પ્રમાણે જે યોગ્ય હોય, એ કહેવા માટે દુનિયામાં તારી બરાબરી કોણ કરી શકે? તું જ એ વાત કહેવા યોગ્ય છે.
અત્ર યા મામિકા બુદ્ધિઃ શ્રૂયતાં યદિ રોચતે । સર્વથા હિ મયા શ્રેયો વક્તવ્યં કુરુનન્દન
હવે, આ વિષયમાં મારી જે સમજ છે, એ સાંભળો જો તમને ગમે; કારણ કે હું હંમેશા શ્રેયસ્વરૂપ વાત જ કહેવી જોઈએ, હે કુરુનંદન.
રાજા બલચતુર્ભાગં ક્ષિપ્રમાદાય ગચ્છતુ । તતોઽપરશ્ચતુર્ભાગો ગાઃ સમાદાય ગચ્છતુ । વયં ચાર્ધેન સૈન્યસ્ય પ્રતિયોત્સ્યામ પાણ્ડવમ્
રાજા જલ્દીથી સૈન્યનો ચોથો ભાગ લઈ આગળ વધે; પછી બીજો ચોથો ભાગ ગાયો સાથે લઈ જાય; અને બાકી અડધા સૈન્ય સાથે આપણે પાંડવનો સામનો કરીશું.
અહં ભીષ્મશ્ચ કર્ણશ્ચ અશ્વત્થામા કૃપસ્તથા। પ્રતિયોત્સ્યામ બીભત્સુમાગતં કૃતનિશ્ચયમ્
હું, ભીષ્મ, કર્ણ, અશ્વત્થામા અને કૃપ પણ, અમે બધા મળીને દૃઢ નિશ્ચય સાથે આવેલા અર્જુનનો સામનો કરીશું.
એવં રાજા સુગુપ્તઃ સ્યાન્ન ક્લૈબ્યં ગન્તુમર્હતિ । મત્સ્યં વા પુનરાયાતમથવાપિ શતક્રતુમ્ । અહમાવારયિષ્યામિ વેલેવ મકરાલયમ્
આ રીતે રાજા સારી રીતે સુરક્ષિત રહેશે અને તેને મનમાં નિરાશ થવું જોઈએ નહીં. પછી ભલે મચ્છ્યરાજ પાછો આવે કે ઇન્દ્ર પોતે આવે, હું તેમને રોકી રાખીશ, જેમ દરિયો કિનારે અટકી જાય છે.
તદ્વાક્યં રુરુચે તેષાં દ્રોણેનોક્તં મહાત્મના । તથાહિ કૃતવાન્રાજા કૌરવાણામનન્તરમ્
મહાન આત્મા દ્રોણાચાર્યે જે વાત કહી, તે સૌને ગમી ગઈ; અને પછી કૌરવ રાજાએ એ પ્રમાણે જ વ્યવસ્થા કરી.
ભીષ્મઃ પ્રસ્થાપ્ય રાજાનં ગોધનં તદનન્તરમ્ । સેનામુખ્યાન્વ્યવસ્થાપ્ય વ્યૂહિતું સંપ્રચક્રમે
ભીષ્મે પહેલા રાજાને અને પછી ગાયો મોકલી, પછી સૈન્યના મુખ્ય અધિકારીઓને ગોઠવીને યુદ્ધની ગોઠવણી શરૂ કરી.
દ્રોણસ્યોપરતે વાક્યે ભીષ્મઃ પ્રોવાચ બુદ્ધિમાન્। આચાર્ય મધ્યે તિષ્ઠ ત્વમશ્વત્થામા તુ સવ્યતઃ। કૃપઃ શારદ્વતો ધીમાન્પાર્શ્વં રક્ષતુ દક્ષિણમ્
દ્રોણાચાર્યે વાત પૂરી કરી ત્યારે બુદ્ધિશાળી ભીષ્મે કહ્યું: 'આચાર્ય, તમે વચ્ચે ઊભા રહો; અશ્વત્થામા ડાબી બાજુ રહે અને શારદ્વતપુત્ર કૃપ બુદ્ધિશાળી છે, તે જમણી બાજુનું રક્ષણ કરે.'
વિકર્ણશ્ચ મહાવીર્યો દુર્મુખશ્ચ પરન્તપઃ। શકુનિઃ સૌબલશ્ચૈવ દુઃસહશ્ચ મહાબલઃ । દ્રોણસ્ય પાર્શ્વમજિતાઃ પાલયન્તુ મહાબલાઃ
વિકર્ણ, જે મહાન પરાક્રમી છે, દુર્મુખ, શત્રુઓને હરાવનાર, સૌબલપુત્ર શકુની અને મહાબલવાન દુઃસહ—આ અપરાજિત વીરોએ દ્રોણાચાર્યની બાજુનું રક્ષણ કરવું.
અગ્રતઃ સૂતપુત્રસ્તુ કર્ણસ્તિષ્ઠતુ દંશિતઃ। અહં સર્વસ્ય સૈન્યસ્ય પશ્ચાત્સ્થાસ્યામિ પાલયન્
રથચાલકપુત્ર કર્ણ આગળ દૃઢતાપૂર્વક ઊભો રહે; અને હું પોતે આખા સૈન્યના પાછળ રહીને તેનું રક્ષણ કરીશ.
સર્વે મહારથાઃ શૂરા મહેષ્વાસા મહાબલાઃ । યુદ્ધ્યન્તુ પાણ્ડવશ્રેષ્ઠમાગતં યત્નતો યુધિ
બધા મહારથી, શૂરવીર, મહાન ધનુર્ધર અને મહાબલવાન યોદ્ધાઓએ યુદ્ધમાં આવ્યા પાંડવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા અર્જુન સામે પૂરી મહેનતથી લડવું.
અભેદ્યં પરસૈન્યાનાં વ્યૂહં વ્યૂહ્ય કુરૂત્તમઃ । વજ્રગર્ભં વ્રીહિમુખં પદ્મચન્દ્રાર્ધમણ્ડલમ્
કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ એણે દુશ્મન સૈન્ય સામે ભેદી ન શકાય તેવી ગોઠવણી કરી, જેમાં મધ્યમાં વજ્ર જેવું, આગળ ધાનના પૂળા જેવું અને બાજુએ અડધા ચાંદ અને કમળપાંખડી જેવું આકાર હતું.
તસ્ય વ્યૂહસ્ય પશ્ચાર્ધે ભીષ્મશ્ચાથોદ્યતાયુધઃ । સૌવર્ણં તાલમુચ્છ્રિત્ય રથે તિષ્ઠન્નશોભત
આ ગોઠવણીના પછાળના ભાગે, ભીષ્મ શસ્ત્ર ઊંચું કરીને, સુવર્ણના તાળનું ધ્વજ પકડીને પોતાના રથ પર તેજપૂર્વક ઊભા રહ્યા.
તતઃ સુદર્શનં નામ પ્રાસાદં હરિવાહનઃ । સર્વાન્દેવાન્સમારોષ્ય પ્રયયો યત્ર પાણ્ડવઃ
પછી હરિવાહન શ્રીકૃષ્ણ ક્રોધથી સર્વ દેવતાઓને સાથે લઈ, સુદર્શન નામના મહેલ તરફ ગયા, જ્યાં પાંડવ હતા.
સ્થૂણારાજિસહસ્રં તુ યત્ર મધ્યે પ્રતિષ્ઠિતમ્ । તત્ર સૂર્યપથેઽતિષ્ઠદ્વિમલા મહતી સભા
ત્યાં વચ્ચે હજારો સ્તંભો વચ્ચે એક વિશાળ, શુદ્ધ અને તેજસ્વી સભા ઊભી હતી, જે સૂર્યમાર્ગમાં સ્થિત હતી.
આદિત્યા વસવો રુદ્રા અશ્વિનૌ ચ મરુદ્ગણાઃ । તત્ર શ્વેતાનિ ચક્રાણિ કાઞ્ચનસ્ફાટિકાનિ ચ
ત્યાં આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર, અશ્વિનીકુમાર અને મરુદગણ—allના સફેદ, સુવર્ણ અને સ્ફટિક જેવા રથો દેખાતા.
તથા ચિત્રાણિ છત્રાણિ દિવ્યરૂપાણિ ભારત । મણિરત્નવિચિત્રાણિ નાનારૂપાણિ ભાગશઃ । આકાશે સહ દૃશ્યન્તે ભાનુમન્તિ શુભાનિ ચ
અહીં, હે ભારત, અનેક પ્રકારના મણિ-મોતીથી શોભતા, વિવિધ આકારના, દિવ્ય રૂપવાળા, તેજસ્વી અને શુભ છત્રો આકાશમાં ઝગમગતા દેખાતા.
અગ્નેરિન્દ્રસ્ય સોમસ્ય યમસ્ય વરુણસ્ય ચ। તથા ધાતુર્વિધાતુશ્ચ મિત્રસ્ય ધનદસ્ય ચ। રુદ્રસ્ય વિષ્ણો સવિતુસ્ત્રિદશાનાં તથૈવ ચ
અગ્નિ, ઇન્દ્ર, સોમ, યમ, વરુણ, ધાતુ, વિધાતા, મિત્ર, કુબેર, રુદ્ર, વિષ્ણુ, સવિતા અને બીજા બધા દેવતાઓના અલંકારો પણ ત્યાં જોવા મળતા.