ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય કર્માણિ વિહિતાનિ મહર્ષિભિઃ । ધનં યૈરધિગન્તવ્યં યચ્ચ કુર્વન્ન દુષ્યતિ
ચાર વર્ણના કર્મ મહર્ષિઓએ નક્કી કર્યા છે; જેનાથી ધન મળે અને પાપ ન લાગે, એ જ કરવું.
અધીત્ય બ્રાહ્મણો વેદાન્યાજયેત યજેત વા । ક્ષત્રિયો ધનમાહૃત્ય યજેતૈવ ન યાજયેત્
બ્રાહ્મણે વેદ ભણી યજ્ઞ કરવો કે બીજાને કરાવવો, અને ક્ષત્રિયે ધન મેળવીને યજ્ઞ કરવો, પણ બીજાને કરાવવો નહીં.
વૈશ્યોઽધિગમ્ય વિત્તાનિ વાર્તાકર્માણિ કારયેત્
વૈશ્યએ સંપત્તિ મેળવે પછી, વેપાર અને ખેતી જેવા ધંધા કરવા જોઈએ.
શૂદ્રઃ શુશ્રૂષણં કુર્યાત્રિષુ વર્ણેષુ નિત્યશઃ। વન્દનાયોગવિધિભિર્વૈતસીં વૃત્તિમાશ્રિતઃ
શૂદ્રએ હંમેશાં ત્રણ ઉચ્ચ વર્ણોની સેવા કરવી, યોગ્ય આદર અને નિયમોનું પાલન કરવું અને સેવા આધારિત જીવનયાપન કરવું.
વર્તમાના યથાશાસ્ત્રં પ્રાપ્ય ચાપિ મહીમિમામ્ । પ્રકુર્વન્તિ મહાભાગા યજ્ઞાન્સુવિપુલાનપિ
જેઓ મહાન પુણ્યશાળી છે, તેઓ શાસ્ત્ર મુજબ આ ધરતી મેળવે પછી વિશાળ યજ્ઞો કરે છે.
કા જાતિસ્તેષુ સૂતેયં કેઽપિ મન્ત્રાઃ ક્રિયાશ્ચ કાઃ । કેયં વર્ણેષુ યા રાજ્ઞો વક્તૃભોક્તૃનિયન્તૃષુ
આ બધામાં જન્મ કેવી રીતે થયો, મંત્રો અને વિધિઓ કયા છે? રાજાઓ, વક્તાઓ, ભોગવટા કરનાર અને નિયંત્રણ કરનાર વર્ણોમાં શું ભેદ છે?
દુર્યોધનમભિપ્રેક્ષ્ય કર્ણં ચ કુરુસંસાદ। અશ્વત્થામા ભૃશં ક્રુદ્ધો દુર્યોધનમતર્જયત્
દુર્યોધન અને કર્ણને કુરુ સભામાં જોઈને, અશ્વત્થામા ખૂબ ગુસ્સે થઈને દુર્યોધનને ઠપકો આપ્યો.
પ્રાપ્ય દ્યૂતેન કો રાજ્યં ક્ષત્રિયઃ સ્તોષ્ટુર્મહતિ । તથા નૃશંસરૂપોયં ધાર્તરાષ્ટ્રશ્ચ નિર્ઘૃણઃ
કયો ક્ષત્રિય જુગારથી રાજ્ય જીત્યા પછી પોતાને ખૂબ વખાણે? આવો ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર ક્રૂર અને નિર્દય છે.
તથાઽધિગમ્ય વિત્તાનિ કો વિકત્થેદ્વિચક્ષણઃ । નિકૃત્યા વઞ્ચનાયોગૈશ્ચરન્વૈતંસિકો યથા
કોણ છે જે સંપત્તિ મેળવે પછી, છેતરપિંડી અને ફ્રોડથી, પોતાનું વખાણ કરે છે?
કતમદ્દ્વૈરથં યુદ્ધં યત્રાજૈષીર્ધનઞ્જયમ્। નકુલં સહદેવં વા ધનં યેષાં ત્વયા હૃતમ્
કયા રથયુદ્ધમાં તું ધનંજય, નકુલ કે સહદેવને હરાવ્યો, જેમનું ધન તું લઈ ગયો છે?
યુધિષ્ઠિરો જિતઃ કસ્મિન્ભીમશ્ચ બલિનાંવરઃ । ઇન્દ્રપ્રસ્થં ત્વયા કસ્મિન્સંગ્રામે નિર્જિતં પુરા
યુધિષ્ઠિર કયા સ્પર્ધામાં હાર્યા, કે ભીમ જે બળવાન છે, કયા યુદ્ધમાં તું ઇન્દ્રપ્રસ્થને જીત્યો હતો?
તથૈવ કતમદ્યુદ્ધં યસ્મિન્કૃષ્ણા જિતા ત્વયા । એકવસ્ત્રા સભાં નીતા ક્ષુદ્રકર્મન્રજસ્વલા
એવી કઈ લડાઈ હતી જેમાં તું કૃષ્ણાને હરાવી, જેને એક જ વસ્ત્રમાં સભામાં લાવવામાં આવી હતી અને જે નિચું કામ કરતી હતી?
મૂલમેષાં મહત્કૃત્તં સારાર્થી ચન્દનં યથા। ક્ષુદ્રં કર્મ સમાસ્થાય તત્ર કિં વિદુરોઽબ્રવીત્
આ બધાનું મૂળ મોટું હતું, પણ કુશળ સારથીએ ચંદન કાપે તેમ તે કાપી નાખ્યું; હવે નીચું કામ કરીને, ત્યાં વિદુરે શું કહ્યું હતું?
યથાશક્તિ મનુષ્યાણામમર્ષં લક્ષયામહે। અન્યેષામપિ સત્વાનામપિ કીટપિપીલિકૈઃ
અમે જેટલી શક્તિથી જોઈ શકીએ, માનવોમાં અને અન્ય જીવજંતુઓમાં પણ ગુસ્સો દેખાય છે, જેમ કે કીડીઓ અને પિપળીઓમાં.
દ્રૌપદ્યાઃ સંપરિક્લેશં ન ક્ષન્તું પાણ્ડવોઽર્હતિ। ક્ષયાય ધાર્તરાષ્ટ્રાણાં પ્રાદુર્ભૂતો ધનઞ્જયઃ
પાંડવોએ દ્રૌપદીના મોટા દુઃખને માફ કરવું જોઈએ નહીં; ધનંજય ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોના વિનાશ માટે ઊભો થયો છે.
ત્વં પુનઃ પણ્ડિતો ભૂત્વા હ્યાચાર્યં ક્ષેપ્તુમિચ્છસિ। વૈરાન્તકરણો જિષ્ણુર્ન નઃ શેષં કરિષ્યતિ
તુ તો પંડિત બનીને પણ આચાર્યને અપમાન કરવા ઈચ્છે છે; જે વૈરનો અંત લાવે છે એવો જિષ્ણુ આપણામાં કોઈને પણ બાકી નહીં રહેવા દે.
નૈવ દેવા ન ગન્ધર્વા નાસુરા ન ચ રાક્ષસાઃ। ભયાદિહ ન યુદ્ધ્યેરન્પાણ્ડુપુત્રેણ ધીમતા
દેવો, ગંધર્વો, અસુરો કે રાક્ષસો પણ પાંડુપુત્રના ભયથી અહીં યુદ્ધ કરવા તૈયાર ન થાય.
યં યમેકોપિ સંક્રુદ્ધઃ સંગ્રામે નિપતિષ્યતિ । વૃક્ષં ગરુડવદ્વેગાદ્વિનિહત્યાન્તમેષ્યતિ
યમ જો એકલો પણ ગુસ્સે થઈને યુદ્ધમાં સામે આવે, તો તે ગરુડ જેવું ઝાડને ફાડી નાખે તેમ દુશ્મનને નાશ કરી નાખે છે.
ત્વત્તો વિશિષ્ટં વીર્યેણ ધનુષ્યમરરાટ્સમમ્ । વાસુદેવસમં યુદ્ધે તં પાર્થં કો ન પૂજયેત્
જે પાર્થ તારા કરતાં વધુ પરાક્રમી છે, ધનુર્વિદ્યામાં દેવોના રાજા સમાન છે અને યુદ્ધમાં વાસુદેવ જેવો છે, એવા પાર્થને કોણ માન આપતું નથી?
દેવં દૈવેન યુદ્ધ્યેત માનુપેણ ચ માનુપમ્ । અસ્ત્રં હ્યસ્ત્રેણ યો હન્યાત્કોઽર્જુનેન સમઃ પુમાન્
દેવ સાથે દૈવી રીતે અને માનવ સાથે માનવી રીતે લડવું જોઈએ; જે શસ્ત્રને શસ્ત્રથી હરાવે છે, એવો પુરુષ અર્જુન સમાન કોણ છે?
પુત્રાદનવમઃ શિષ્ય ઇતિ ધર્મવિદો વિદુઃ। એતેનાપિ નિમિત્તેન પ્રિયો દ્રોણસ્ય પાણ્ડવઃ
ધર્મ જાણનારા કહે છે કે શિષ્ય નવમા પુત્ર જેવો હોય છે; આ કારણથી પણ દ્રોણને પાંડવ પ્રિય છે.
યથા ત્વમકરોર્દ્યૂતમિન્દ્રપ્રસ્થં યથાઽહરઃ । યથાઽનૈષીઃ સભાં કૃષ્ણાં તથા યુધ્યસ્વ પાણ્ડવં
જેમ તું ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં જુગાર રમ્યો, જેમ તું હરણ કર્યું, જેમ તું કૃષ્ણાને સભામાં લાવ્યો, એમ જ પાંડવ સામે યુદ્ધ કર.
અયં તે માતુલઃ પ્રાજ્ઞઃ ક્ષત્રધર્મસ્ય કોવિદઃ । દુર્દ્યૂતદેવી ગાન્ધારઃ શકુનિર્યુદ્ધ્યતામિહ
આ રહ્યો તારો મામા, બુદ્ધિશાળી અને ક્ષત્રિય ધર્મ જાણનારો; દુર્ભાગ્યશાળી જુગારનો વિદ્વાન ગાંધારનો શકુની, એ અહીં યુદ્ધ કરે.
નાક્ષાન્ક્ષિપતિ ગાણ્ડીવં ન કૃતં દ્વાપરં ન ચ। જ્વલતો નિશિતાન્બાણાંસ્તાંસ્તાન્ક્ષિપતિ ગાણ્ડિવં
એ જુગારના પાશા ફેંકતો નથી, ન તો ગાંડીવ, ન તો દ્વાપરનો પાશો; પણ એ ગાંડીવમાંથી સતત ધધકતા, તીક્ષ્ણ બાણો છોડે છે.
ન હિ ગાણ્ડીવનિર્મુક્તા ગૃધ્રપક્ષાઃ સુતેજનાઃ । નાન્તરેષ્વવતિષ્ઠન્તે ગિરીણામપિ દારણાઃ
ગાંડીવમાંથી છૂટેલા ગૃધ્રપાંખવાળા, સારી રીતે બનાવેલા બાણો ક્યાંય અટકતા નથી; એ તો પર્વતોને પણ ભેદી જાય છે.
અન્તકઃ પવનો મૃત્યુસ્તથાઽગ્નિર્બડવામુખઃ । કુર્યુરેતે ક્વચિચ્છેષં ન તુ ક્રુદ્ધો ધનઞ્જયઃ
મૃત્યુ, પવન, સમય, અગ્નિ અને બડવામુખ અગ્નિ ક્યારેક કોઈને બચાવી શકે, પણ ક્રોધિત ધનંજય એysa કોઈને જીવતો નથી રહેતો.
યથા સભાયાં દ્યૂતં ત્વં માતુલેન મહાકરોઃ । તથા યુદ્ધસ્વ સંગ્રામે સૌબલેન સુરક્ષિતઃ
જેમ તું સભામાં તારા મામા સાથે જુગાર રમ્યો, એમ જ યુદ્ધમાં સુરક્ષિત સૌબલ સાથે યુદ્ધ કર.
યુદ્ધ્યતાં કામમાચાર્યો નાહં યોત્સ્યે ધનઞ્જયમ્ । મત્સ્યો હ્યસ્માભિરાયોધ્યો યદ્યાગચ્છેદ્ગવાંપદમ્
ગુરુ જેવું ઇચ્છે તેમ યુદ્ધ કરે, પણ હું ધનંજય સાથે યુદ્ધ નહીં કરું; જો મત્સ્ય ગાયો લેવા આવે, તો એ અમારો વિરોધી છે.
તતઃ શાન્તનવસ્તત્ર ધર્માર્થકુશલં હિતમ્ । દુર્યોધનમિદં વાક્યમબ્રવીત્કુરુસંસદિ
પછી શાંતનુવંશી, ધર્મ અને અર્થમાં નિપુણ, કુરુ સભામાં દુર્યોધનને હિતની વાતે કહ્યું.
સાધુ પશ્યતિ વૈ દ્રોણઃ કૃપઃ સાધ્વનુપશ્યતિ । આચાર્યપુત્રઃ સહજં નિશ્ચિતં સાધુ ભાષતે
દ્રોણ સાચું જુએ છે, કૃપ પણ સાચું જુએ છે, ગુરુપુત્ર સ્વાભાવિક રીતે અને નિશ્ચયપૂર્વક સાચું બોલે છે.