એકઃ સપત્નાઞ્જિત્વા તુ કુરૂણામકરોદ્યશઃ । એકો ગન્ધર્વરાજાનં ચિત્રસેનમરિન્દમઃ । વિજિગ્યે તરસા સઙ્ખ્યે સેનાં ચાસ્ય સુદુર્જયામ્
એકલો જ તેણે શત્રુઓને હરાવી કૌરવોનું નામ ઉજ્જવળ કર્યું; એકલો જ દુશ્મનોને દમન કરનાર એણે ગંધર્વરાજ ચિત્રસેન અને તેની દુર્જય સેના પર વિજય મેળવ્યો.
પાઞ્ચાલી શ્રીમતી પ્રાપ્તા ક્ષત્રં જિત્વા સ્વયંવરે । આદાય ગતવાન્પાર્થો ભવાન્ક્વનુ ગતસ્તદા
પાંચાલ દેશની મહાન દ્રૌપદી સ્વયંવરમાં ક્ષત્રિયો પર વિજય મેળવી પાર્થ દ્વારા જીતાઈ; તેને લઈને પાર્થો ચાલ્યો ગયો—ત્યારે તમે ક્યાં હતા?
તથા નિવાતકવચાઃ કાલકેયાશ્ચ દાનવાઃ । દૈવતૈરપ્યવધ્યાસ્તે એકેન યુધિ પાતિતાઃ
તે જ રીતે, દેવતાઓને પણ અપરાજેય એવા નિવાતકવચ અને કાલકેય દાનવોને એકલાએ જ યુદ્ધમાં પરાજય આપ્યો.
એકેન હિ ત્વયા કર્ણ કિં નામેહ કૃતં પુરા। એકૈકેન યથા તેષાં ભૂમિપાલા વશે કૃતાઃ
કર્ણ, તું એકલો રહીને ભૂતકાળમાં કયું એવું કાર્ય કર્યું છે, જેમ કે એ દરેક રાજાઓએ એકલાએ જ તેના વશમાં કરી લીધા હતા?
ઇન્દ્રોપિ હિ ન પાર્થેન સંયુગે યોદ્ધુમર્હતિ । યસ્તેનાશંસતે યોદ્ધું કર્તવ્યં તસ્ય ભેષજમ્
અગ્નિદેવ પણ પાર્થ સાથે યુદ્ધ કરવા યોગ્ય નથી; જે કોઈ તેને યુદ્ધ માટે લલકારે, તેને પહેલાં કોઈ ઉપાય શોધવો જોઈએ.
આશીવિષસ્ય ક્રુદ્ધસ્ય પાણિમુદ્યમ્ય દક્ષિણમ્। અવમુચ્ય પ્રદેશિન્યા દંષ્ટ્રામાદાતુમિચ્છસિ
તને એવું લાગે છે કે તું ગુસ્સે ભરેલા ઝેરી સાપે મોઢું ખોલ્યા પછી, જમણી હાથ ઊંચી કરીને તેની દાંત પકડી શકીશ.
અથવા કુઞ્જરં મત્તમેકમેકચરં વને। નિરઙ્કુશં સમારુહ્ય નગરં યાતુમિચ્છસિ
અથવા તને એવું લાગે છે કે તું જંગલમાં એકલો ફરતો, બિનઅંકુશ પાગલ હાથી ચડીને સીધો શહેરમાં જઈ શકીશ.
સમિદ્ધં પાવકં ચાપિ ઘૃતમેદોવસાહુતમ્। ઘૃતાક્તશ્ચીરવાસાસ્ત્વં મધ્યેનોત્સર્તુમિચ્છસિ
અથવા ઘી, મજ્જા અને ચરબીથી પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં, ઘીમાં ભીંજાયેલા કપડા પહેરીને, તું સીધો એ અગ્નિની વચ્ચેથી કૂદી શકીશ એવું માને છે.
આત્માનં યઃ સમાબધ્ય કણ્ઠે બદ્ધ્વા તથા શિલામ્ । સમુદ્રં પ્રતરેદ્દોર્ભ્યાં તત્ર કિં કર્ણ પૌરુષમ્
જો કોઈ પોતાના ગળે પથ્થર બાંધી, હાથથી તરવાનો પ્રયાસ કરીને સમુદ્ર પાર કરવા જાય—તો, કર્ણ, એમાં શૂરવીરતા શું છે?
અકૃતાસ્ત્રઃ કૃતાસ્ત્રં વૈ બલવન્તં સુદુર્બલઃ। તાદૃશં કર્ણ યઃ પાર્થં યોદ્ધુમિચ્છેત્સ દુર્મતિઃ
કર્ણ, જે શસ્ત્રવિદ્યા વિના, શક્તિશાળી અને કુશળ પાર્થ સાથે યુદ્ધ કરવા ઈચ્છે, એ ખરેખર મૂર્ખ છે.
અસ્માભિરેવ નિકૃતો વર્ષાણીહ ત્રયોદશ। સિંહઃ પાશવિનિર્મુક્તો ન નઃ શેષં કરિષ્યતિ
અમે પોતે ત્રીહદ વર્ષ સુધી તેને રોકી રાખ્યો હતો; હવે, બંધનમાંથી છૂટેલો સિંહ જેમ, એ આપણામાંથી કોઈને પણ બાકી રાખશે નહીં.
એકાન્તે પાર્થમાસીનં કૂપેઽગ્નિમિવ સંવૃતમ્ । અજ્ઞાનાદભ્યવસ્કન્દ્ય પ્રાપ્તાઃ સ્મો ભયમુત્તમમ્
અપણે અજાણતાં એકાંતમાં બેઠેલા પાર્થ પર હુમલો કર્યો, જે કૂવામાં છુપાયેલા અગ્નિ જેવો હતો—હવે આપણે મહાન સંકટમાં આવી ગયા છીએ.
ઉત્સૃષ્ટં તૂલરાશૌ તુ એકોઽગ્નિં શમયેત્કથમ્ । સહ યુદ્ધ્યામહે પાર્થમાગતં યુદ્ધદુર્મદમ્
કોઈ એકલો કપાસના ઢગલામાં નાખવામાં આવેલા અગ્નિને કેવી રીતે બુઝાવી શકે? ચાલો, આપણે સૌ મળીને યુદ્ધ માટે ઉત્સુક પાર્થ સામે લડીયે.
યત્તા વયં પરાક્રાન્તા વ્યૂઢાનીકાઃ પ્રહારિણઃ। યુદ્ધાયાવસ્થિતં પાર્થમાગતં પાકશાસનિમ્
અમે બહાદુર, ગોઠવાયેલા અને યુદ્ધકુશળ છીએ છતાંય, દેવતાના ઇન્દ્રની વજ્રાઈ જેમ, પાર્થ યુદ્ધ માટે આવી ગયો છે.
યત્તાઃ સર્વે રથશ્રેષ્ઠં પરિવાર્ય સમન્તતઃ। ષડ્રથાઃ પરિકીર્યન્તાં વજ્રપાણિમિવાસુરાઃ
તમારે છેયે, સર્વે મળીને, શ્રેષ્ઠ રથને ચારેય બાજુથી ઘેરી લો અને પછી વિખેરી દો, જેમ દૈત્યો વજ્રધારી દેવતાને ઘેરી લે છે.
દ્રોણો દુર્યોધનો ભીષ્મો ભવાન્દ્રૌણિસ્તથા વયમ્। સર્વે યુદ્ધ્યામહે પાર્થં કર્ણ મા સાહસં કૃથાઃ
દ્રોણ, દુર્યોધન, ભીષ્મ, હું, દ્રોણપુત્ર અને અમે બધા મળીને પાર્થ સામે લડશું; કર્ણ, તું ઉતાવળ ન કર.
ન હ્યસંગત્ય સમરે પાર્થં જેષ્યામહે વયમ્। સંગત્ય સમરે પાર્થં સર્વે જેષ્યમાહે વયમ્ ।। 26
યુદ્ધમાં એકતા વિના, આપણે પાર્થને કદી હરાવી શકીશું નહીં; પણ જો સૌ મળીને યુદ્ધ કરીએ તો ચોક્કસ જીતશું.
કૃપસ્ય વચનં શ્રુત્વા કર્ણો રાજન્યુધાંપતિઃ । પુનઃ પ્રોવાચ સંરબ્ધો ગર્હયન્બ્રાહ્મણં કૃપમ્
કૃપાચાર્યના શબ્દો સાંભળી, યોધ્ધાઓના સ્વામી કર્ણે ગુસ્સામાં ફરીથી બોલ્યા અને બ્રાહ્મણ કૃપાને ઠપકો આપ્યો.
લક્ષયામ્યહમાચાર્યં ભયાદ્ભક્તિં ગતં રિપૌ । ભીતેન હિ ન યોદ્ધવ્યમહં યોત્સ્યે ધનઞ્જયમ્ ।। 2
ગુરુજી, હું જોઈ રહ્યો છું કે તમે ડરથી દુશ્મન તરફ વળ્યા છો; ડરેલા માણસે યુદ્ધ કરવું જોઈએ નહીં, પણ હું ધનંજય સામે લડીશ.
નનુ વારુણમાગ્નેયં યામ્યં વાયવ્યમેવ ચ। અસ્ત્રં બ્રહ્મશિરશ્ચૈવ સત્વહીનસ્ય તે વૃથા
વરુણ, અગ્નિ, યમ, વાયુ કે બ્રહ્મશિર નામના શસ્ત્રો હોય, પણ જેના મનમાં ધૈર્ય નથી, એ માટે એ બધું વ્યર્થ છે.
મિત્રકાર્યં કૃતમિદં પિતાપુત્રૈર્મહારથૈઃ । ભર્તૃપિણ્ડશ્ચ નિર્વિષ્ટો યથેષ્ટં ગન્તુમર્હથ
મિત્ર માટે જે કરવું હતું, તે પિતા-પુત્ર મહારથીઓએ કરી દીધું છે; તમે તમારા સ્વામીનો ધર્મ પાળ્યો છે, હવે ઈચ્છા હોય ત્યાં જાઓ.
ભિક્ષાં હરસ્વ નિત્યં ત્વં યજ્ઞાનનુચરસ્વ ચ। આમન્ત્રણાનિ ભુઙ્ક્ષાદ્ય માઽસ્માન્યુદ્ધેન ભીષય
તમે હંમેશા ભિક્ષા માંગો અને યજ્ઞોમાં સહાય કરો; આજે આમંત્રણમાં જમો, પણ યુદ્ધની વાતથી અમને ડરાવશો નહીં.
ભાર્ગવાસ્ત્રં મયા મુક્તં નિર્દહેત્પૃથિવીમિમામ્। કિં પુનઃ પાણ્ડુપુત્રાણામેકમર્જુનમાહવે
હું જો ભાર્ગવ શસ્ત્ર છોડું તો આ ધરતી સળગી ઉઠે; તો પછી યુદ્ધમાં પાંડુપુત્રોમાંથી એક અર્જુનનું શું?
આગમિષ્યન્તિ પદવીં માત્સ્યાઃ પાણ્ડવમાશ્રિતાઃ । કીચકાનાં તુ બલિનાં શત્રુસેનાવમર્દિનામ્
માત્સ્ય લોકો, જે પાંડવોને આશ્રયે છે, આ રસ્તે આવશે; પણ કીચક જેવા બળવાન, દુશ્મન સેના ને પછાડનાર—
તાનહં નિહનિષ્યામિ ભવતા ગમ્યતાં ગૃહમ્ । કિં વેદવાદિનાં કાર્યં પરસ્નેહાનુભાષિણામ્
હું તેમને મારી નાખીશ; તમે ઘર જાઓ. જે બીજાના પ્રેમથી વેદની વાત કરે, એનો શું ઉપયોગ?
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા અશ્વત્થામા પ્રતાપવાન્ । ઉવાચ વદતાંશ્રેષ્ઠો દુર્યોધનમવેક્ષ્ય ચ
આ શબ્દો સાંભળી, પરાક્રમી અશ્વત્થામાએ દુર્યોધન તરફ જોઈને, શ્રેષ્ઠ વક્તા તરીકે કહ્યું.
ન ચ તાવઞ્જિતા ગાવો ન ચ સીમાન્તરં ગતાઃ। ન હાસ્તિનપુરં પ્રાપ્તાસ્ત્વં ચ કર્ણ વિકત્થસે
હજુ ગાયો જીતાઈ નથી, ન સીમા પાર ગઈ છે, ન હસ્તિનાપુર પહોંચી છે; છતાં કર્ણ, તું ગર્વ કરે છે.
બહૂનિ ધર્મશાસ્ત્રાણિ પઠન્તિ દ્વિજસત્તમાઃ । તેષુ કિંસ્વિદિદં દૃષ્ટં દ્યૂતે જીયેત યન્નૃપઃ
શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો ઘણા ધર્મશાસ્ત્રો ભણે છે; એમાં ક્યાં લખ્યું છે કે રાજા જુગારથી જીતે?
સંગ્રામાન્વિપુલાઞ્જિત્વા લબ્ધા ચ વિપુલં ધનમ્ । વિજિત્ય ચ મહીં કૃત્સ્નાં નેહ કત્થન્તિ પણ્ડિતાઃ
મોટાં યુદ્ધો જીતી, ઘણું ધન મેળવે અને આખી ધરતી જીતે, એવા વિદ્વાન અહીં ક્યારેય ગર્વ કરતા નથી.
પચત્યગ્નિરવાક્યસ્તુ તૂષ્ણીં ભાતિ દિવાકરઃ । તૂષ્ણીં ધારયતે લોકાન્વસુધા સચરાચરાન્
અગ્નિ બોલ્યા વિના રસોઈ કરે છે, સૂર્ય શાંતિથી તેજ આપે છે, અને ધરતી પણ ચુપચાપ સર્વ જીવોને વહેંચે છે.