વિષણ્ણમુખભૂયિષ્ઠાઃ સર્વે યોધા વિચેતસઃ । દિશં તે દક્ષિણાં સર્વે વિપ્રેક્ષન્તે પુનઃ પુનઃ
મોટાભાગના યોદ્ધાઓના ચહેરા ઉતાવળા અને ભયભીત છે; બધા વારંવાર દક્ષિણ દિશા તરફ જોઈ રહ્યા છે.
મૃગાશ્ચ પક્ષિણશ્ચૈવ સવ્યમેવ પતન્તિ નઃ। વાદિત્રોદ્ધૃષ્ટઘોષાશ્ચ ન ચ ગાઢં સ્વનન્તિ ચ। ધ્વજાગ્રેષુ નિલીયન્તે વાયસાસ્તન્ન શોભનમ્
પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ માત્ર ડાબી બાજુ જ ઉડી રહ્યા છે; વાદ્યો અને ઢોલ નબળા વાગે છે, જોરથી નહીં; ધ્વજાના ટોચ પર કાગડા બેઠા છે—આ બધું અશુભ છે.
યથા મેઘસ્ય નિનદો ગમ્ભીરસ્તૂર્ણમાયતઃ। શ્રૂયતે રથનિર્ઘોષો નાયમન્યો ધનઞ્જયાત્
જેમ મેઘનો ઘોંઘાટ ઊંડો અને જોરદાર હોય છે, તેમ રથનો અવાજ સંભળાય છે—આવો અવાજ ધનંજય સિવાય બીજું કોઈ કરી શકે નહીં.
અશ્વાનાં સ્વનતાં શબ્દો વહતાં પાકશાસનિમ્ । વાનરસ્ય રથે દિવ્યો નિસ્વનઃ શ્રૂયતે મહાન્
ઘોડાઓના હિંસાડવાનો અવાજ, રથના ચકરાનો ઘોંઘાટ અને ધ્વજાપટ પરના દિવ્ય વાનરનો મોટો રોંકારો બધું સંભળાય છે.
શઙ્ખશબ્દેન પાર્થસ્ય કર્ણૌ મે બધિરીકૃતૌ । સર્વસૈન્યં ચ વિત્રસ્તં નાયમન્યો ધનઞ્જયાત્
પાર્થના શંખના ધ્વનિએ મારા કાન બધીર કરી નાખ્યા છે; આખું સેના ડરી ગઈ છે, કેમ કે ધનંજય સિવાય બીજું કોઈ આવું કરી શકે નહીં.
રાજાનમગ્રતઃ કૃત્વા દુર્યોધનમરિન્દમમ્। ગાઃ પ્રસ્થાપ્ય ચ તિષ્ઠામો વ્યૂઢાનીકાઃ પ્રહારિણઃ । પ્રવિભજ્ય ત્રિધા સેનાં સમુચ્છ્રિત્ય ધ્વજાનપિ
રાજા દુર્યોધનને આગળ રાખો, ગાયોને આગળ મોકલો અને આપણે તૈયાર રહીને યુદ્ધ માટે પાંસો ગોઠવો. સેના ત્રણ ભાગમાં વહેંચો અને ધ્વજ ઊંચા કરો.
શિતૈર્બાણૈઃ પ્રતાપ્યેમાં ચમૂમેષ ધનઞ્જયઃ। મૂર્ધ્નિ સર્વનરેન્દ્રાણાં વામપાદં કરિષ્યતિ
ધનંજય તીક્ષ્ણ બાણોથી આ સેના પર આંચ લાવશે; બધા રાજાઓના માથા પર પોતાનું ડાબું પગ મૂકી દેશે.
ન હ્યેષ શક્યો બીભત્સુર્જેતું દેવાસુરૈરપિ । દિક્ષુ ગુલ્મા નિવેશ્યન્તાં યત્તા યોત્સ્યામહેઽર્જુન
બીભત્સુને તો દેવો કે દાનવો પણ હરાવી શકતા નથી; ચાલો, દરેક દિશામાં સૈનિકો ગોઠવીને, તૈયાર રહીને અર્જુન સામે યુદ્ધ કરીએ.
તતો દુર્યોધનો રાજા સમરે ભીષ્મમબ્રવીત્। દ્રોણં ચ રથિશાર્દૂલં કૃપં ચ સુમહાબલમ્
પછી યુદ્ધમાં રાજા દુર્યોધને ભીષ્મને, રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ દ્રોણને અને મહાબળવાન કૃપને કહ્યું.
ઉક્તોઽયમર્થ આચાર્ય મયા કર્ણેન ચાસકૃત્। પુનરેવ ચ વક્ષ્યામિ ન હિ તૃપ્યામિ તદ્બ્રુવન્
આ વાત, ગુરુજી, હું અને કર્ણે અનેક વાર તમને કહી છે; છતાં મને એ કહેવામાં તૃપ્તિ નથી, એટલે ફરી કહું છું.
પરાજિતૈર્વિવસ્તવ્યં તૈશ્ચ દ્વાદશવત્સરાન્ । વને જનપદેઽજ્ઞાતૈરેષ એવ પણો હિ નઃ
જે હારી જાય, તેને બાર વર્ષ જંગલમાં અજાણ્યા રહીને વિતાવવાનું છે; એ જ અમારી શરત છે.
તેષાં ન તાવન્નિર્વૃત્તો વત્સરઃ સ ત્રયોદશઃ । અજ્ઞાતવાસે બીભત્સુરથાસ્માભિઃ પરિશ્રુતઃ
પણ તેમનું તે ત્રેયોદશમું વર્ષ હજી પૂરું થયું નથી; બીભત્સુ તો અજ્ઞાતવાસ દરમિયાન આપણામાં જ છે એવી ચર્ચા છે.
અનિર્વૃત્તે તુ નિર્વાસે યદિ બીભત્સુરાગતઃ । પુનર્દ્વાદશવર્ષાણિ વને વત્સ્યન્તિ પાણ્ડવાઃ
જો બીભત્સુનું વનવાસ પૂરું થયા પહેલા પાછો આવ્યો હોય, તો પાંડવોને ફરી બાર વર્ષ જંગલમાં રહેવું પડશે.
લોભાદ્વા તે ન જાનીયુરસ્માન્વા મોહ આવિશત્। હીનાતિરિક્તમેતેષાં ભીષ્મો વેદિતુમર્હતિ
કદાચ લોભથી કે ભ્રમથી તેઓ આપણને ઓળખતા નથી; બીભીષ્મે એમના માટે શું ઓછું કે વધારે થયું છે, એ નક્કી કરવું જોઈએ.
અર્થાનાં હિ પુનર્દ્વૈધે નિત્યં ભવતિ સંશયઃ । અન્યથા ચિન્તિતો હ્યર્થઃ પુનર્ભવતિ ચાન્યથા
કારણ કે, જ્યારે વિષયોમાં સંશય થાય છે, ત્યારે હંમેશા અનિશ્ચિતતા રહે છે; એક રીતે વિચારેલો વિષય, પછી બીજું રૂપ લઈ લે છે.
ઉત્તરં માર્ગમાણાનાં માત્સ્યસેનાં યુયુત્સતામ્ । યદિ બીભત્સુરાયાતઃ કિંતુ કૃત્યમતઃ પરમ્
ઉત્તર તરફ જનાર અને યુદ્ધ માટે આતુર માદ્સ્ય સેના વચ્ચે જો બીભત્સુ આવ્યો હોય, તો હવે આગળ શું કરવું?
ત્રિગર્તાનાં કૃતં કાર્યં પાણ્ડવાનાં ચ માર્ગણમ્ । વિપ્રકારૈર્હિ માત્સ્યેન સુશર્મા બાધિત પુરા
ત્રિગર્તોએ પોતાનું કામ પૂરું કર્યું છે અને પાંડવોની શોધ પણ થઈ ગઈ છે; સુશર્માને અગાઉ માદ્સ્યોએ દુઃખ આપ્યું હતું.
તેષાં ભયાભિપન્નાનાં વસ્તાનાં ત્રાણભિચ્છતામ્ । અભયં યાચમાનાનાં તદાઽસ્માભિઃ પરિશ્રુતમ્
જ્યારે ભયગ્રસ્ત લોકો રક્ષણ માગતા હતા અને નિર્ભયતા માટે વિનંતી કરતા હતા, ત્યારે એ વાત આપણે સાંભળી હતી.
પ્રથમં વૈર્ગ્રહીતવ્યં માત્સ્યાનાં ગોધનં મહત્। અષ્ટમ્યાશ્ચાપરાહ્ણે તુ ઇતિ નસ્તૈઃ સમાહિતમ્
સૌપ્રથમ માદ્સ્યોની મોટી ગાયોની સંપત્તિ જપ્ત કરવી જોઈએ; આ નિર્ણય તેમણે અષ્ટમીના બપોરે કર્યો હતો.
નવમ્યાં પુનરસ્માભિઃ સૂર્યસ્યોદયનં પ્રતિ। ઇમા ગાવો ગ્રહીતવ્યા યાતે મત્સ્યે ગવાંપદમ્
નવમીના સૂર્યોદયે, જ્યારે માદ્સ્ય ગાયો પાસે પહોંચી જાય, ત્યારે આપણે આ ગાયો પકડી લેવી જોઈએ.
ઇત્યેવં નિશ્ચયોઽસ્માકં મન્ત્રોઽભૂન્નાગસાહ્વયે । પાણ્ડવાનાં પરિજ્ઞાને સર્વેષાં નઃ પરસ્પરમ્
આ રીતે, પાંડવોને ઓળખવા માટે, નાગસહવયે અમારી વચ્ચે આ નિર્ણય અને વિચારણા થઈ હતી.
તે વા ગાશ્ચ નયિષ્યન્તિ યદિ વા સ્યુઃ પરાજિતાઃ। અસ્માન્વાઽપ્યતિસન્ધાય કુર્યુર્માત્સ્યેન સંગતિમ્
એ લોકો તો ગાયો લઈ જશે, અથવા તો હારી જશે; અથવા તો આપણને પછાડી માદ્સ્ય સાથે મિલન કરી શકે છે.
અથવા તાનુપાદાય માત્સ્યો જાનપદૈઃ સહ । સર્વથા સેનયા સાર્ધમસ્માનેષ યુયુત્સતિ
કેવી રીતે, મચ્છ દેશના રાજાને અને ત્યાંના લોકો સાથે ભેગા કરીને, એ આપણા સામે આખી સેના લઈને યુદ્ધ કરવા આવતો હોય એવું પણ શક્ય છે.
તેષામેકો મહાવીર્યઃ કશ્ચિદેવ પુનઃસરઃ। અસ્માઞ્જેતુમિહાયાતો માત્સ્યો વાઽપિ સ્વયં ભવેત્
એ લોકોમાં કોઈ એક મહાન શૂરવીર, અથવા ફરી પાછો આવતો કોઈ એક જ વીર, આપણને હરાવવા અહીં આવ્યો હોય શકે છે—એ મચ્છ દેશનો રાજા પોતે પણ હોઈ શકે છે.
યદ્યેષ રાજા માત્સ્યાનાં યદિ બીભત્સુરાગતઃ । સર્વૈર્યોદ્ધવ્યમસ્માભિરિતિ નઃ સમયઃ કૃતઃ
જો આ મચ્છ દેશનો રાજા હોય, અથવા ભીમસેન અહીં આવ્યો હોય, તો આપણો નક્કી કરેલો વચન એ છે કે, આપણે બધાને સાથે યુદ્ધ કરવું જ પડશે.
અથ કસ્માત્થિતા હ્યેતે રથેષુ રથિસત્તમાઃ । ભીષ્મદ્રોણકૃપાઃ કર્ણો વિકર્ણો દ્રૌણિરેવ ચ। સંભ્રાન્તમનસઃ સર્વે પ્રાપ્તે હ્યસ્મિન્ધનઞ્જયે
પછી ધનંજય અહીં આવી પહોંચ્યા પછી, ભીષ્મ, દ્રોણ, કૃપ, કર્ણ, વિકર્ણ અને દ્રોણપુત્ર જેવા શ્રેષ્ઠ રથીઓ રથ પર ઊભા રહીને, બધા ઘબડાયેલા મનથી કેમ ઊભા છે?
નાન્યત્ર યુદ્ધાચ્છ્રેયોસ્તિ તથાઽઽત્મા પ્રણિધીયતામ્ । સર્વલોકેન વા યુદ્ધં દેવૈર્વાઽસ્તુ સવાસવૈઃ
યુદ્ધ સિવાય બીજું કોઈ શ્રેષ્ઠ નથી; એટલે દરેકે પોતાનું મન યુદ્ધમાં લગાડી દેવું જોઈએ. આખા જગત સાથે કે દેવો અને ઇન્દ્ર સાથે પણ યુદ્ધ થવું જોઈએ.
અનાચ્છિન્ને ધનેઽસ્માકમથ શક્રેણ વજ્રિણા। યમેન વાઽપિ સંગ્રામે કો હાસ્તિનપુરં વ્રજેત્
જ્યારે સુધી આપણું ધન અખંડિત છે, ત્યારે સંઘર્ષમાં ઇન્દ્ર કે યમraj પણ હોય, તો પણ હસ્તિનાપુરમાં કોણ ઘૂસી શકે?
શરૈરભિપ્રણુન્નાનાં ભગ્નાનાં ગહને વને । કો હિ જીવેત્પદાતીનાં ભવેદશ્વેષુ સંશયઃ
કમાણથી ઘાયલ થયેલા અને ઘનઘોર જંગલમાં તૂટી પડેલા પદાતીઓમાં કોણ જીવતો રહી શકે? ઘોડેસવારોમાં પણ શંકા છે.
આચાર્યં પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા તથા નીતિર્વિધીયતામ્ । જાનામિ ચ મતં તેષામતસ્ત્રાસયતીવ નઃ
આચાર્યને પાછળ રાખીને, એ પ્રમાણે યુક્તિ ગોઠવો. હું એમનું મન જાણું છું; એ આપણને ડરાવતું નથી.