આરક્તનિમ્નનયનં હ્રસ્વસ્થૂલશિરોધરમ્। અતિશ્લિષ્ટોદરોરસ્કં તિર્યગાનનશોભિતમ્
તેના આંખો લાલ અને અંદર દટાયેલી, માથું અને ગળું ટૂંકા અને જાડા, પેટ અને છાતી એકબીજાને ચોંટેલા, અને ચહેરો પહોળો અને આકર્ષક હતો.
યાવત્સ્વશક્તિસામગ્ર્યં ત્રૈલોક્યં ક્ષોભયન્નિવ । મરુદ્ભિર્દશભિશ્ચૈવ પ્રાધ્માપયદરિંદમઃ ]
પાર્થ એ પોતાની આખી તાકાતથી, જાણે ત્રણેય લોક ડોલી ઉઠ્યા હોય તેમ, દસ પવન સાથે એ શત્રુવિનાશક શંખ ફૂંકી ઉઠ્યો.
શઙ્ખશબ્દોસ્ય સોત્યર્થં શ્રૂયતે કાલમેઘવત્
એ શંખનો અવાજ ઘેરો અને ગર્જનાભર્યો હતો, જે વાદળના ગાજવા જેવો સંભળાતો હતો.
તસ્ય શઙ્ખસ્ય શબ્દેન ધનુપો નિસ્વનેન ચ। વાનરસ્ય નિનાદેન રથનેમિસ્વનેન ચ। જઙ્ગમસ્ય ભયં ઘોરમકરોત્પાકશાસનિઃ
એ શંખના અવાજ, ધનુષ્યના ઝણકાર, વાનરનું બૂમ અને રથના ચકરાંના ગર્જનાથી પાકપુત્રે બધા જીવંત પ્રાણીઓમાં ભય પેદા કરી દીધો.
શઙ્ખશબ્દેન પાર્થસ્ય મુખેનાશ્વાઃ પતન્ક્ષિતૌ । ઉત્તરશ્ચાપિ સંત્રસ્થો રથોપસ્થ ઉપાવિશત્
પાર્થના હોઠેથી નીકળેલા શંખના અવાજથી ઘોડાં જમીન પર પડી ગયા અને ઉત્તર ભયભીત થઈ રથમાં જ બેઠો રહ્યો.
અથાશ્વાન્રશ્મિભિઃ પાર્થઃ સમુદ્યમ્ય પરંતપઃ । અભ્રાજત રથોપસ્થે ભાનુર્મેરાવિવોત્તરે
પછી પાર્થ, દુશ્મનોને હરાવનાર, ઘોડાંની વાછરડીઓ હાથમાં લઈ રથમાં એવું તેજ પાથરતો દેખાયો, જાણે ઉત્તર મેરુ પર સૂર્ય જ ઝળહળી રહ્યો હોય.
શઙ્ખઘોષેણ વિત્રસ્તં જ્યાઘાતેન ચ મૂર્છિતમ્ । ઉત્તરં સંપરિષ્વજ્ય સમાશ્વાસયદર્જુનઃ
શંખના ગર્જનાથી ડરાયેલ અને ધનુષ્યના ઝણકારથી મુંઝાયેલ ઉત્તરને અર્જુને બાહોમાં ભરીને શાંત પાડ્યો.
મા ભૈસ્ત્વં રાજપુત્રાગ્ર્ય ક્ષત્રિયોસિ પરન્તપ । કથં પુરુષશાર્દૂલ શત્રુમધ્યે વિષીદસિ
"ડરતો નહીં, રાજકુમારોમાં શ્રેષ્ઠ, તું ક્ષત્રિય છે, દુશ્મનોને હરાવનાર છે. પુરુષશારદૂલ, દુશ્મનોની વચ્ચે તું કેમ નિરાશ થે છે?"
શ્રુતાસ્તે શઙ્ખશબ્દાશ્ચ ભેરીશબ્દાશ્ચ સર્વશઃ । કુઞ્જરાણાં ચ નિનદા વ્યૂઢાનીકેષુ નિત્યશઃ
"તારે તો શંખ અને ભેરીના અવાજ, અને યુદ્ધભૂમિમાં ગજોના ગર્જનાને વારંવાર સાંભળ્યા છે."
સ ત્વં કથમિવાનેન શઙ્ખશબ્દેન ભીષિતઃ । વિપણ્ણરૂપો વિત્રસ્તઃ પુરુષઃ પ્રાકૃતો યથા
"તો પછી તું આ શંખના અવાજથી કેમ ડરી ગયો છે? તારો ચહેરો ઉદાસ અને ભયભીત દેખાય છે, જાણે કોઈ સામાન્ય માણસ હોય."
શ્રુતા મે શઙ્ખશબ્દાશ્ચ ભેરીશબ્દાશ્ચ નિત્યશઃ। કુઞ્જરાણાં ચ નિનદા વ્યૂઢાનીકેષુ તિષ્ઠતઃ
"હું તો હંમેશાં યુદ્ધની પંક્તિઓમાં ઊભો રહી શંખ, ભેરી અને હાથીઓના અવાજ સાંભળતો આવ્યો છું."
નૈવંવિધાઃ શઙ્ખશબ્દાઃ પુરા જાતુ મયા શ્રુતાઃ। ધ્વજસ્ય ચાપિ રૂપં મે દૃષ્ટપૂર્વં નહીદૃશમ્ । ધનુષશ્ચાપિ ઘોષશ્ચ શ્રુતપૂર્વો ન મે ક્વચિત્
"પણ આવા શંખના અવાજ મેં ક્યારેય સાંભળ્યા નથી; આવો ધ્વજ પણ મેં ક્યારેય જોયો નથી, અને આવું ધનુષ્યનું ઝણકાર પણ ક્યાંય સાંભળ્યું નથી."
અસ્ય શઙ્ખસ્ય શબ્દેન ધનુષો નિસ્વનેન ચ। અમાનુષાણાં શબ્દેન ભૂતાનાં નિસ્વસેન ચ। રથનેમિપ્રણાદેન મનો કમે મુહ્યતે ભૃશમ્
"આ શંખના અવાજ, ધનુષ્યના ઝણકાર, અમાનવી અવાજો, ભૂતપ્રેતના ઉછાસ અને રથના ચકરાંના ગર્જનાથી મારું મન ખૂબ ગુંચવાઈ ગયું છે."
વ્યાકુલાશ્ચ દિશઃ સર્વા હૃદયં વ્યથતીવ ચ। ધ્વજેન પિહિતાઃ સર્વા દિશો ન પ્રતિભાન્તિ મે। ગાણ્ડીવસ્ય ચ શબ્દેન કર્ણૌ મે બધિરીકૃતૌ
"બધી દિશાઓ ગભરાયેલી લાગે છે, હૃદય ધડકતું લાગે છે; ધ્વજથી બધી દિશાઓ ઢંકાઈ ગઈ છે, મને કંઈ દેખાતું નથી. ગાંડીવના અવાજથી મારા કાન બહેરા થઈ ગયા છે."
પુનર્ધ્વજં પુનઃ શઙ્ખં ધનુશ્ચૈવ પુનઃ પુનઃ । સ મૂઢચેતા વૈરાટિરર્જુનં સમુદૈક્ષત
"પછી વારંવાર એ ધ્વજ, શંખ અને ધનુષ્યને જોયા કરે છે; વૈરાટનો રાજા મગજથી ગુંચવાઈ ગયો અને અર્જુનને જોતો રહ્યો."
સ મુહૂર્તં પ્રયાતં તુ પાર્થો વૈરાટિમબ્રવીત્
થોડો સમય પસાર થયો ત્યારે પાર્થએ ઉત્તરને કહ્યું.
સ્થિરો ભવ મહાબાહો સંજ્ઞાં ચાત્માનમાનય। એકાન્તે રથમાસ્થાય પદ્ભ્યાં ત્વમવપીડ્ય ચ। દૃઢં ચ રશ્મીન્સંયચ્છ શઙ્ખં ધ્માસ્યામ્યહં પુનઃ
હે મહાબાહુ, તું સ્થિર થા અને પોતાનું મન ફરી મેળવે. રથને એકાંતમાં લઈ જા, પગેથી નીચે ઊતર અને ઘોડાની લગામ મજબૂતીથી પકડી રાખ. હું ફરી શંખ ફૂંકીશ.
એવમુક્ત્વા મહાબાહુઃ સવ્યસાચી પરન્તપઃ। તતઃ શઙ્ખમુપાધ્માસીદ્દારયન્નિવ પર્વતાન્। ગુહા ગિરીણાં ચ તદા દિશઃ શૈલાંસ્તથૈવ ચ
આવી રીતે કહ્યા પછી મહાબાહુ, ડાબા હાથે તીર ચલાવનારો, દુશ્મનોને હરાવનાર, એ પછી શંખ ફૂંક્યો. એ શંખનો અવાજ જાણે પર્વતો ફાટી જાય એવો થયો, ગુફાઓ, પર્વતો અને ચારેય દિશાઓમાં ગુંજી ઉઠ્યો.
જ્યાઘોષં તલઘોષં ચ કૃત્વા ભૂતાન્યમોહયત્। ઉત્તરશ્ચાપિ સંલીનો રથોપસ્થ ઉપાવિશત્। તં સમાશ્વાસયામાસ પુનરેવ ધનઞ્જયઃ
એણે ધનુષ્યની તાંત અને હાથથી પણ અવાજ કર્યો, જેને કારણે બધાં જીવ અચકાઈ ગયા. ઉત્તર તો છુપાઈને રથમાં જ બેઠો રહ્યો. ધનંજયે તેને ફરી આશ્વાસન આપ્યું.
તસ્ય શઙ્ખસ્ય શબ્દેન રથનેમિસ્વનેન ચ। ગાણ્ડીવસ્ય ચ શબ્દેન પૃથિવી સમકમ્પત
એ શંખનો અવાજ, રથના ચકરાનો ઘોંઘાટ અને ગાંડીવનું તાણ, એ બધાથી ધરતી હલાઈ ઉઠી.
ભારદ્વાજસ્તતો દ્રોણઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાંવરઃ। રાજાનં ચાહ સંપ્રેક્ષ્ય દુર્યોધનમરિંદમઃ
પછી ભારદ્વાજપુત્ર દ્રોણ, બધા શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, રાજા દુર્યોધનને જોઈને બોલ્યા.
યથા રથસ્ય નિર્ઘોષો યથા શઙ્ખ ઉદીર્યતે। કમ્પતે ચ યથા ભૂમિર્નૈષોન્યઃ સવ્યસાચિનઃ
રથનો ઘોંઘાટ, શંખનો અવાજ અને ધરતીનું કંપન જેવું થાય છે, એવુ બીજું કોઈ કરી શકે નહીં, એ તો સાવ્યસાચી જ કરી શકે.
ઔત્પાતિકમિદં રાજન્નિમિત્તં ભવતીહ નઃ। ન હિ પશ્યામિ વિજયં સૈન્યેઽસ્માકં પરન્તપ
રાજા, આ બધું અમારે માટે અશુભ સંકેત છે. દુશ્મનોને હરાવનાર, હું અમારી સેના માટે વિજય નથી જોઈ રહ્યો.
શસ્ત્રાણિ ન પ્રકાશન્તે ન પ્રહૃષ્યન્તિ વાહનાઃ । અગ્નયશ્ચ ન ભાસન્તે સુસમિદ્ધા ન શોભનાઃ
શસ્ત્રો ચમકે નહીં, પશુઓમાં ઉત્સાહ નથી અને અગ્નિ પણ સારી રીતે પ્રગટાવા છતાં તેજથી દહકે નહીં.
પ્રત્યાદિત્યં ચ નઃ સર્વે મૃગા ઘોરા નદન્તિ ચ। શકુનાશ્ચાપસવ્યાશ્ચ વેદયન્તિ મહાભયમ્
અમારી સામેના ભયાનક પ્રાણીઓ સૂર્ય તરફ જોઈને ચીસો પાડે છે અને ડાબી બાજુના પક્ષીઓ પણ મોટું ભય જણાવી રહ્યા છે.
ગોમાયુરેષ સૈન્યાનાં રુદન્મધ્યેન ધાવતિ। ચાષા નદન્તિ ચાકાશે વેદયન્તો મહદ્ભયમ્
આ સૈન્યમાં એક ગીધડ રડતો દોડે છે અને આકાશમાં કાગડા કાં કાં કરે છે, જે મોટું અપશકુન દર્શાવે છે.
ભવતાં ચૈવ રોમાણિ પ્રહૃષ્ટાનીવ લક્ષયે
હું જોઉં છું કે તમારાં રોમકૂંપ પણ ઊભા થઈ ગયા છે, જાણે કોઈ ઉત્સાહમાં આવી ગયા હોય.
અનુષ્ણાઙ્ગાશ્ચ સંસ્વિન્ના જૃમ્ભન્તે ચાપ્યભીક્ષ્ણશઃ । વિષ્કમ્ભન્તિ ચ માતઙ્ગા મુઞ્ચન્ત્યશ્રૂણિ વાજિનઃ । સદા મૂત્રં પુરીષં ચ ઉત્સૃજન્તિ પુનઃ પુનઃ
શરીર ગરમ અને પસીનાથી ભીંજાય છે, વારંવાર જમ્હાઈ આવે છે; હાથીઓ લથડે છે, ઘોડા આંસુ વહાવે છે અને વારંવાર મૂત્ર અને વિસર્જન કરે છે.
લોહિતાર્દ્રા ચ પૃથિવી દિશઃ સર્વાઃ પ્રધૂમિતાઃ । ન ચ સૂર્યઃ પ્રતપતિ મહદ્વેદયતે ભયમ્
ધરતી લોહીથી ભીંજાઈ છે, બધાં દિશાઓમાં ધૂમ્ર છે અને સૂર્ય પણ તેજ નથી આપતો—આ બધું મોટું ભય બતાવે છે.
હસ્તિનશ્ચાપિ વિત્રસ્તા યોધાશ્ચાપિ વિતત્રસુઃ । પરાભૂતા ચ વઃ સેના ન કશ્ચિદ્યોદ્ભુમિચ્છતિ
હાથીઓ ડરી ગયા છે અને યોદ્ધાઓ પણ ભયભીત છે; તમારી સેના પરાજય પામી છે અને હવે કોઈ આગળ વધવા ઈચ્છતો નથી.