દૃષ્ટ્વા કાવ્યમુવાચેદં સંભ્રમાવિષ્ટચેતના। આચચક્ષે મહાપ્રાજ્ઞં દેવયાનીં વને હતામ્
કાવ્યને જોઈને, ઘૂર્ણિકા ગભરાઈ ગઈ અને કહ્યું: 'હે વિદ્વાન, દેવયાનીને વનમાં દુઃખ પહોંચ્યું છે.'
શર્મિષ્ઠયા મહાભાગ દુહિત્રા વૃષપર્વણઃ। શ્રુત્વા દુહિતરં કાવ્યસ્તત્ર શર્મિષ્ઠયા હતામ્
'હે મહાભાગ્યશાળી, એ વૃષપર્વાની દીકરી શર્મિષ્ઠાના હાથો દુઃખી થઈ છે.' આવું સાંભળીને કાવ્યે—
ત્વરયા નિર્યયૌ દુઃખાન્માર્ગમાણઃ સુતાં વને। દૃષ્ટ્વા દુહિતરં કાવ્યો દેવયાનીં તતો વને
દુઃખ અને ઉતાવળથી કાવ્યે વનમાં દીકરીને શોધવા નીકળી પડ્યો; અને ત્યાં દેવયાનીને જોઈ—
બાહુભ્યાં સંપરિષ્વજ્ય દુઃખિતો વાક્યમબ્રવીત્। આત્મદોષૈર્નિયચ્છન્તિ સર્વે દુઃખસુખે જનાઃ
દિકરીને બન્ને હાથથી ભેટી, દુઃખી થઈને કહ્યું: 'દરેક માણસ પોતાના કર્મથી સુખ-દુઃખ ભોગવે છે.'
મન્યે દુશ્ચરિતં તેઽસ્તિ યસ્યેયં નિષ્કૃતિઃ કૃતા
'મને લાગે છે કે તારા દ્વારા કોઈ ખોટું કામ થયું છે, જેના કારણે આ પરિણામ આવ્યું છે.'
શર્મિષ્ઠયા યદુક્તાઽસ્મિ દુહિત્રા વૃષપર્વણઃ।। સત્યં કિલૈતત્સા પ્રાહ દૈત્યાનામસિ ગાયનઃ
'શર્મિષ્ઠા, વૃષપર્વાની દીકરી, જે બોલી એ સાચું છે; તેણે સાચું કહ્યું—તું દૈત્યોમાં ગાયક છે.'
એવં હિ મે કથયતિ શર્મિષ્ઠા વાર્ષપર્વણી। વચનં તીક્ષ્ણપરુષં ક્રોધરક્તેક્ષણા ભૃશમ્
એ રીતે વૃષપરવનની દીકરી શર્મિષ્ઠાએ મને ગુસ્સાથી લાલ આંખે, બહુ કઠોર અને કરકશ શબ્દોમાં કહ્યું.
સ્તુવતો દુહિતા નિત્યં યાચતઃ પ્રતિગૃહ્ણતઃ। અહં તુ સ્તૂયમાનસ્ય દદતોઽપ્રતિગૃહ્ણતઃ
હંમેશા હું દીકરી તરીકે વખાણતી, વિનંતી કરતી અને સ્વીકારતી હતી; પણ જ્યારે હું વખાણવામાં આવતી અને આપતી, ત્યારે તેણે કહ્યું કે મેં સ્વીકાર્યું નથી.
ઇદં મામાહ શર્મિષ્ઠા દુહિતા વૃષપર્વણઃ। ક્રોધસંરક્તનયના દર્પપૂર્ણા પુનઃ પુનઃ
વૃષપરવનની દીકરી શર્મિષ્ઠાએ ગુસ્સાથી લાલ આંખે, અહંકારથી ભરેલી, વારંવાર મને આવું કહ્યું.
યદ્યહ સ્તુવતસ્તાત દુહિતા પ્રતિગૃહ્ણતઃ। પ્રસાદયિષ્યે શર્મિષ્ઠામિત્યુક્તા તુ સખી મયા
પિતા, જો હું દીકરી તરીકે, વખાણવામાં આવતી અને સ્વીકારતી શર્મિષ્ઠાને શાંત કરું, તો મારી સખીએ મને આવું કહ્યું.
ઉક્તાપ્યેવં ભૃશં માં સા નિગૃહ્ય વિજને વને। કૂપે પ્રક્ષેપયામાસ પ્રક્ષિપ્ય ગૃહમાગમત્
આવી રીતે બોલ્યા પછી પણ, તેણે મને એકાંત વનમાં બળજબરીથી દબાવી, કૂવામાં ફેંકી દીધી અને પછી ઘરેથી ચાલતી ગઈ.
સ્તુવતો દુહિતા ન ત્વં યાચતઃ પ્રતિગૃહ્ણતઃ। અસ્તોતુઃ સ્તૂયમાનસ્ય દુહિતા દેવયાન્યસિ
તું એવી દીકરી નથી કે જે વખાણે કે વિનંતી પર સ્વીકાર કરે; તું દેવયાનીની દીકરી છે, એ જે વખાણવામાં આવે એવી નથી.
વૃષપર્વૈવ તદ્વેદ શક્રો રાજા ચ નાહુષઃ। અચિન્ત્યં બ્રહ્મ નિર્દ્વન્દ્વમૈશ્વરં હિ બલં મમ
વૃષપરવન, ઇન્દ્ર અને નાહુષ રાજા પણ જાણે છે કે મારું બળ અદભૂત, અવિભાજ્ય અને દૈવી છે.
જાનામિ જીવિનીં વિદ્યાં લોકેસ્મિઞ્શાશ્વતીં ધ્રુવમ્। મૃતઃ સંજીવતે જન્તુર્યયા કમલલોચને
હું એ જીવવાની વિદ્યા જાણું છું, જે આ દુનિયામાં સદા અચલ છે, જેના દ્વારા, કમળની આંખવાળી, મરેલો જીવ પણ જીવતો થાય છે.
કત્થનં સ્વગુણાનાં ચ કૃત્વા તપ્યતિ સજ્જનઃ। તતો વક્તુમશક્તોઽસ્મિત્વં મે જાનાસિ યદ્બલમ્
સારા માણસો પોતાના ગુણોનું વખાણ કર્યા પછી પસ્તાવે છે; એટલે હું બોલી શકતો નથી, પણ તું મારું બળ જાણે છે.
તસમાદુત્તિષ્ઠ ગચ્છામઃ સ્વગૃહં કુલનન્દિનિ। ક્ષમાં કૃત્વા વિશાલાક્ષિ ક્ષમાસારા હિ સાધવઃ
એથી, ઊઠ, ચાલીએ ઘરે, હે કુળની શોભા; માફ કરી દે, વિશાળનેત્રવાળી, કેમ કે ક્ષમા તો સારા લોકોનું મુખ્ય ગુણ છે.
યચ્ચ કિંચિત્સર્વગતં ભૂમૌ વા યદિ વા દિવિ। તસ્યાહમીશ્વરો નિત્યં તુષ્ટેનોક્તઃ સ્વયંભુવા
ભૂમિ પર કે આકાશમાં, જે કંઈ સર્વત્ર છે, તેનું હું હંમેશા સ્વામી છું, એમ સ્વયંભૂએ પ્રસન્ન થઈને કહ્યું છે.
અહં જલં વિમુઞ્ચામિ પ્રજાનાં હિતકામ્યયા। પુષ્ણામ્યૌષધયઃ સર્વા ઇતિ સત્યં બ્રવીમિ તે
હું પ્રજાના હિત માટે પાણી છોડું છું; બધાં ઔષધિઓને પોષું છું—આ હું તને સાચું કહું છું.
એવં વિષાદમાપન્નાં મન્યુના સંપ્રપીડિતામ્। વચનૈર્મધુરૈઃ શ્લક્ષ્ણૈઃ સાન્ત્વયામાસ તાં પિતા
આ રીતે, જ્યારે તે દુઃખથી વ્યાકુળ અને ગુસ્સાથી પીડાયેલી હતી, ત્યારે તેના પિતાએ મીઠા અને સૌમ્ય શબ્દોથી તેને શાંત કરી.
યઃ પરેષાં નરો નિત્યમતિવાદાંસ્તિતિક્ષતે। દેવયાનિ વિજાનીહિ તેન સર્વમિદં જિતમ્
હે દેવયાની, જે પુરુષ હંમેશા બીજાના કઠોર શબ્દો સહન કરે છે, એ બધું જીતે છે—આ જાણ.
યઃ સમુત્પતિતં ક્રોધં નિગૃહ્ણાતિ ઇયં યથા। સ યન્તેત્યુચ્યતે સદ્ભિર્ન યો રશ્મિષુ લમ્બતે
જે ઉઠેલો ગુસ્સો દબાવી લે છે, જેમ કે એ કરે છે, તેને જ વિદ્વાનો સાચો રથચાલક કહે છે—કેવળ લગામ પકડનારને નહીં.
યઃ સમુત્પતિતં ક્રોધમક્રોધેન નિરસ્યતિ। દેવયાનિ વિજાનીહિ તેન સર્વમિદં જિતમ્
જે ઉઠેલો ગુસ્સો અગુસ્સાથી દૂર કરે છે, હે દેવયાની, એ બધું જીતે છે—આ જાણ.
યઃ સમુત્પતિતં ક્રોધં ક્ષમયેહ નિરસ્યતિ। યથોરગસ્ત્વચં જીર્ણાં સ વૈ પુરુષ ઉચ્યતે
જે ઉઠેલો ગુસ્સો ક્ષમાથી છોડે છે, જેમ સાપ જૂની ચામડી ઉતારે છે, એ સાચો પુરુષ કહેવાય છે.
યઃ સંધારયતે મન્યું યોઽતિવાદાંસ્તિતિક્ષતે। યશ્ચ તપ્તો ન તપતિ દૃઢં સોઽર્થસ્ય ભાજનમ્
જે ગુસ્સાને રોકે છે, કઠોર શબ્દો સહન કરે છે અને દુઃખ પામ્યા છતાં દુઃખી થતો નથી, એ જ ધન્યતા માટે યોગ્ય છે.
યો યજેદપરિશ્રાન્તો માસિમાસિ શતં સમાઃ। ન ક્રુદ્ધ્યેદ્યશ્ચ સર્વસ્ય તયોરક્રોધનોઽધિકઃ
જે વ્યક્તિ થાક્યા વિના સો વર્ષ સુધી દર મહિને યજ્ઞ કરે, અને જે કોઈ પર ગુસ્સો ન કરે, બધાના પ્રત્યે દયાળુ રહે—એ બંનેમાં ગુસ્સા વિના રહેતો માણસ શ્રેષ્ઠ છે.
તસ્માદક્રોધનઃ શ્રેષ્ઠઃ કામક્રોધૌ વિગર્હિતૌ। ક્રુદ્ધસ્ય નિષ્ફલાન્યેવ દાનયજ્ઞતપાંસિ ચ
આથી ગુસ્સા વિના રહેવું સર્વોત્તમ છે; ઇચ્છા અને ગુસ્સો બંને ત્યાજ્ય છે. ગુસ્સાવાળાને દાન, યજ્ઞ કે તપ કંઈ ફળ આપતું નથી.
તસ્માદક્રોધને યજ્ઞતપોદાનફલં મહત્। ભવેદસંશયં ભદ્રે નેતરસ્મિન્કદાચન
મિત્ર, ગુસ્સો ન હોય ત્યાં યજ્ઞ, તપ અને દાનનું ફળ બહુ મોટું મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; બીજે ક્યારેય આવું થતું નથી.
ન યતિર્ન તપસ્વી ચ ન યજ્વા ન ચ ધર્મભાક્। ક્રોધસ્ય યો વશં ગચ્છેત્તસ્ય લોકદ્વયં ન ચ
જે યતિ હોય, તપસ્વી હોય, યજ્ઞ કરનાર હોય કે ધર્મનિષ્ઠ હોય—જો એ ગુસ્સાના વશ થાય, તો એને એકપણ લોક મળતો નથી.
પુત્રો ભૃત્યઃ સુહૃદ્ભ્રાતા ભાર્યા ધર્મશ્ચ સત્યતા। તસ્યૈતાન્યપયાસ્યન્તિ ક્રોધશીલસ્ય નિશ્ચિતમ્
પુત્ર, દાસ, મિત્ર, ભાઈ, પત્ની, ધર્મ અને સત્ય—આ બધું ગુસ્સાવાળા માણસને ચોક્કસપણે છોડી દે છે.
યત્કુમારાઃ કુમાર્યશ્ચ વૈરં કુર્યુરચેતસઃ। ન તત્પ્રાજ્ઞોઽનુકુર્વીત ન વિદુસ્તે બલાબલમ્
જ્યારે છોકરાઓ કે છોકરીઓ સમજ વિના વેર લે છે, ત્યારે બુદ્ધિશાળી એનું અનુસરણ કરતો નથી, કેમ કે એ લોકો બળ કે નિર્બળતાનું જ્ઞાન રાખતા નથી.