અથૈનમબ્રવીત્પાર્થો ભયાર્તં નષ્ટચેતસમ્ ।। 68
પછી પાર્થએ ભયથી ગભરાયેલા અને સંયમ ગુમાવેલા ઉત્તરને કહ્યું.
અહં યોત્સ્યામિ કૌરવ્યૈર્હયાન્સંયચ્છ મેતિ મામ્ । આદદાનઃ કિમર્થં ત્વં પલાયનપરોઽભવઃ ।। 69
હું કૌરવો સામે લડીશ—તમે તો ફક્ત ઘોડાં સંભાળજો. જ્યારે હું તમારી સાથે છું, ત્યારે તમે કેમ ડરાઈને ભાગવાની જ વાત કરો છો?
યુધ્યસ્વ કૌરવૈઃ સાર્ધં વિજયસ્તે ભવિષ્યતિ। યસ્ય યન્તાસ્મ્યહં યુદ્ધે સંયચ્છામિ હયોત્તમાન્। રાજ્ઞો વા રાજપુત્રસ્ય તસ્ય યુદ્ધે જયો ધ્રુવમ્ ।। 70
કૌરવો સામે લડો; વિજય તમારો જ થશે. યુદ્ધમાં હું જેની રથહાક તરીકે ઘોડાં સંભાળું, એ રાજા કે રાજકુમારને જીત ચોક્કસ મળે છે.
સર્વથોત્તર યુધ્યસ્વ યન્ત્રા સહ મયા કુરૂન્ । જિત્વા મહીં યશઃ પ્રાપ્ય ભોક્ષ્યસે સકલામિમામ્ ।। 71
ઉત્તર, જેમ પણ હોય તેમ, મારા સાથે રથમાં રહીને કૌરવો સામે લડો; તમે ધરતી જીતશો, યશ મેળવો અને આખું રાજ્ય આનંદથી ભોગવી શકશો.
હતો વા પ્રાપ્સસે સ્વર્ગં ન શ્રેયસ્તે પલાયનમ્ ।। 72
જો તું યુદ્ધમાં મારાઈ જાય તો સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરશે; પણ ભાગી જવું તારા માટે સારું નથી.
અદ્ય સર્વાન્કુરૂઞ્જિત્વા યથા જયમવાપ્સ્યસિ। તથાઽહં પ્રયતિષ્યેઽત્ર સહાયોઽત્ર મતો હ્યહમ્ ।। 73
આજે જ્યારે તું બધા કૌરવોને હરાવીને વિજય મેળવશે, ત્યારે હું પણ તારી સાથે પુરેપુરો પ્રયાસ કરીશ, કારણ કે હું તારો સહયોગી માનવામાં આવું છું.
યદિ નોત્સહસે યોદ્ધું શત્રુભિઃ શત્રુકર્શન। એહિ મે ત્વં હયાન્યચ્છ યુધ્યમાનસ્ય શત્રુભિઃ ।। 74
હવે જો તને દુશ્મનો સામે લડવાની હિંમત નથી, તો તું આવ અને મારા ઘોડા હંકારી લે, હું દુશ્મનો સામે લડીશ.
પ્રયાહ્યેતદ્રથાનીકં મદ્બાહુપરિરક્ષિતઃ । અપ્રધૃષ્યતમં ઘોરં ગુપ્તં ઘોરૈર્મહારથૈઃ । મા ભૈસ્ત્વં રાજપુત્રાગ્ર્ય ક્ષત્રિયોસિ પરંતપ ।। 75
મારા હાથના રક્ષણ હેઠળ, આ રથોની પાંખમાં જા, જે ભયાનક અને મહાવીર યોદ્ધાઓથી ભરેલી છે અને જેને કોઈ જીતવી શકતું નથી. તું ડરતો નહીં, રાજકુમારોમાં શ્રેષ્ઠ, તું તો ક્ષત્રિય છે અને દુશ્મનોને હરાવનાર છે.
અહં તૈઃ કુરુભિર્યોત્સ્યે પ્રત્યાનેષ્યામિ તે પશૂન્ । પ્રવિશૈતદ્રથાનીકમપ્રધૃષ્યં દુરાસદમ્ ।। 76
હું એ કૌરવો સાથે લડીશ અને તારા પશુઓ પાછા લાવીશ; તું આ દુર્જય અને દુર્લભ રથોની પાંખમાં પ્રવેશ કર.
યન્તા ભવ નરશ્રેષ્ઠ યોત્સ્યેઽહં કુરુભિઃ સહ। શૂરાન્સમરચણ્ડાંશ્ચ નયિષ્યે યમસાદનમ્ ।। 77
એ મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, તું મારું રથ ચલાવ, હું કૌરવો સામે લડીશ અને શૂરવીર તથા ભયાનક યોદ્ધાઓને યમલોકમાં મોકલી દઈશ.
એવં બ્રુવાણો વૈરાટિં બીભત્સુરપરાજિતઃ। સમાશ્વાસ્ય ભયાર્તં તમુત્તરં ભરતર્ષભઃ ।। 78
આ રીતે ભયથી વ્યાકુળ અને દુઃખી ઉત્તરાને, અપરાજિત બીભત્સુએ, જે ભરતોમાં શ્રેષ્ઠ છે, આશ્વાસન આપ્યું.
ઇતસ્તતો વિવેષ્ટન્તમકામં ભયપીડિતમ્ । રથમારોપમાયાસ પાર્થઃ પરપુરંજયઃ ।। 79
જ્યારે પાર્થે જોયું કે ઉત્તર ડરથી કાંઈક કરવા માંગતો નથી અને અચાનક અહીં-ત્યાં ફરતો રહ્યો, ત્યારે તેણે તેને રથ પર ચઢાડી દીધો.
તમારોપ્ય રથોપસ્થે વિલપન્તં ધનઞ્જયઃ। ગાણ્ડીવં ધનુરાદાતુમુપાયાત્તાં શમીં પ્રતિ
ઉત્તર રથ પર ચઢીને રડતો હતો, ત્યારે ધનંજય એ શમી વૃક્ષ પાસે પોતાના ગાંડીવ ધનુષ્ય લેવા ગયો.
ઉત્તરં તં સમાશ્વાસ્ય કૃત્વા યન્તારમર્જુનઃ ।। 80
અર્જુને ઉત્તરાને આશ્વાસન આપીને તેને રથચાલક બનાવ્યો—
તં દૃષ્ટ્વા ક્લીબરૂપેણ રથસ્થં રથિપુઙ્ગવમ્। શમીમભિમુખં યાન્તં રથમારોપ્ય ચોત્તરમ્
જ્યારે કૌરવોના શ્રેષ્ઠ રથયોદ્ધાઓએ જોયું કે અર્જુન, જે હવે ક્લિબ રૂપે રથ પર ઊભો છે અને શમી વૃક્ષ તરફ જઈ રહ્યો છે, અને ઉત્તરાને પણ રથ પર ચઢાડી દીધો છે—
દ્રોણભીષ્માદયઃ શૂરાઃ કુરૂણાં રથિસત્તમાઃ । વિત્રસ્તમનસશ્ચાસન્ધનઞ્જયકૃતાદ્ભયાત્
ત્યારે દ્રોણ, ભીષ્મ અને અન્ય કૌરવોના મહાન યોદ્ધાઓ ધનંજયના ભયથી મનમાં ડરી ગયા.
તાનવેક્ષ્ય હતોત્સાહાનુત્પાતાનપિ ચાદ્ભુતાન્। ગુરુઃ શસ્ત્રભૃતાંશ્રેષ્ઠો ભારદ્વાજોઽભ્યભાષત
જ્યારે ભારદ્વાજમુનિ, શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ, એ યોદ્ધાઓને ઉત્સાહહીન અને અનેક અદભુત અપશકુન જોઈને બોલ્યા—
સ્વરાશ્ચ વાતાઃ સંયાન્તિ રૂક્ષાઃ પરુષનિસ્વનાઃ । ભસ્મવર્ષપ્રકાશેન તમસા સંવૃતં નભઃ
હવામા કઠોર અને કર્કશ અવાજ સાથે પવન ફૂંકાય છે; આકાશ અંધકારથી ઢંકાઈ ગયું છે અને બરફ જેવો રાખ વરસે છે.
રૂક્ષવર્ણાશ્ચ જલદા દૃશ્યન્તેઽદ્ભુતદર્શનાઃ । નિઃસરન્તિ ચ કોશેભ્યઃ શસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ
અહીં કઠોર રંગના અને અદભુત દેખાતા વાદળો દેખાય છે; અને વિવિધ શસ્ત્રો પણ પોતાના ખોળમાંથી બહાર આવે છે.
શિવાશ્ચ વિનદન્ત્યેતા દીપ્તાયાં દિશિ દારુણાઃ । હયાશ્ચાશ્રૂણિ મુઞ્ચન્તિ ધ્વજાઃ કમ્પન્ત્યકમ્પિતાઃ
આ ભયાનક શિયાળાઓ જોરથી બૂંસે છે, ઘોડાઓના આંખમાંથી આંસુ વહે છે, અને ધ્વજાઓ પણ હલવા લાગે છે.
યાદૃશાન્યત્ર દૃશ્યન્તે રૂપાણિ વિવિધાનિ ચ। યત્તા ભવન્તસ્તિષ્ઠન્તુ યુદ્ધં સ્યાત્સમુપસ્થિતમ્
જેવા અદભુત રૂપો અહી-તહીં દેખાય છે, એવા અહીં પણ દેખાય છે; તમારા લોકો સ્થિર રહે, કારણ કે યુદ્ધ નજીક છે.
રક્ષધ્વમપિ રાજાનં વ્યૂહધ્વં વાહિનીમપિ । વૈશસં ચ પ્રતીક્ષધ્વં રક્ષધ્વં ચાપિ ગોધનમ્
રાજાને સુરક્ષિત રાખો, સેના ગોઠવો, કોઈ પણ આપત્તિ માટે તૈયાર રહો અને પશુઓની પણ રક્ષા કરો.
એષ વીરો મહેષ્વાસઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાંવરઃ। આગતઃ ક્લીબવેષેણ પાર્થો નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ
આ મહાન શૂરવીર, બધા શસ્ત્રધારીમાં શ્રેષ્ઠ, અહીં હિજડાની વેશમાં આવ્યો છે—આ પાર્થ છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
એતાવદુક્ત્વા વચનં ભીષ્મમાલોક્ય ચાબ્રવીત્
આવું કહીને, તેણે ભીષ્મ તરફ જોયું અને તેને સંબોધન કર્યું.
નદીજ લઙ્કેશવનારિકેતુર્નગાહ્વયો નામ નગારિસૂનુઃ । ગત્યા સુરેશઃ ક્વચિદઙ્ગનેવ ગુરુર્બભાષે વચનં તદાનીમ્
શહેરના પુત્ર, નદિજા નામે ઓળખાતા, લંકાના વનોના સ્વામી, તુરગાહ્વય તરીકે પ્રસિદ્ધ, તેની ચાલે ક્યારેક દેવોના રાજા જેવી લાગતી અને ક્યારેક સ્ત્રી જેવી પણ, ત્યારે ગુરુએ આ રીતે વાત કરી.
ઇત્યુક્ત્વા સંજ્ઞયા દ્રોણસ્તૂષ્ણીમાસીદ્વિશાંપતે। ભારદ્વાજવચઃ શ્રુત્વા ગાઙ્ગેયઃ સંજ્ઞયાઽબ્રવીત્
આ રીતે સંકેતથી કહીને, દ્રોણ શાંત રહી ગયા; ભરદ્વાજના વચન સાંભળી, ગંગાપુત્ર ભીષ્મે પણ સંકેતથી જવાબ આપ્યો.
અતીતં ચક્રમસ્માકં વિષયાન્તરમાગતાઃ । અતીતઃ સમયશ્ચોક્ત અસ્માભિર્યઃ સભાતલે। ન ભયં શત્રુતઃ કાર્યં શઙ્કાં ત્યજ નરર્ષભ
હમારો સમય પૂરો થયો છે અને હવે આપણે બીજાના પ્રદેશમાં આવી ગયા છીએ; સભામાં જે વચન આપ્યું હતું, તેનું પણ અંત આવી ગયું છે; દુશ્મનથી ડરવાની જરૂર નથી—શંકા છોડો, પુરુષશ્રેષ્ઠ.
દેવવ્રતેનૈવમુક્તે વચને હિતકારિણા । દુર્યોધનમથાલોક્ય સંજ્ઞયા દ્રોણ અબ્રવીત્
દેવવ્રતે, હંમેશાં તમારું કલ્યાણ ઈચ્છે છે, એવાં હિતના વચન કહ્યા પછી, દ્રોણે દુર્યોધન તરફ જોઈને સંકેતથી કહ્યું.
એષ વીરો મહેષ્વાસઃ સર્વશસ્ત્રભૃતાંવરઃ । આગતઃ ક્લીબરૂપેણ પાર્થો નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ
આ મહાન શૂરવીર, બધા શસ્ત્રધારીમાં શ્રેષ્ઠ, અહીં હિજડાના રૂપમાં આવ્યો છે—આ પાર્થ છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
એષ પાર્થો હિ વિક્રાન્તઃ સવ્યસાચી પરન્તપઃ। યે જેતારો મહીપાનામમુના કુરવો હતાઃ
આ ખરેખર પાર્થ છે, બહાદુર, બંને હાથથી સમાન રીતે લડનાર, દુશ્મનોને દહાડનાર; જેના હાથે રાજાઓને જીતનારા કૌરવો પણ માર્યા ગયા.